Omayele okupopya nomunhu ta kala nokudimbwa komadiladilo

Enyamukulo lixupi

Popyeni monhele ya mwena, taaleni omunhu, longifeni edina laye, ndele popyeni kanini nokatumba mouhapu u li paunafangwa notauxupi. Puleni epulo limwe aluke, yandjeni omahoololo avali ponhele yomapulo a yeuluka, ndele teeleleni efimbo lile shi dulife eshi hashi kala sha fa shihapu. Inamu tu kumwe mouhata, inamu pukulula ile okupula omapulo taa makele. Nyamukuleni komaliudo oo e li konima yeendjovo, ndele longifeni ekwato, omafano nomalikako eshi okupopya tashi ningi shidjuu.

Ninipika ombibo nosho yo okupewa elitulemo lomesho mu hovela okupopya.
Longifa ouhapu ouxupi, ediladilo limwe aluke, nomadina ponhele yo “ye”, “vo” ile oitya ya faafana.
Yandja ehoololo lomahoololo avali, ile epulo tali nyamukulwa no “heeno” ile “ahawe”, ponhele yomapulo a yeuluka.
Teela enyamukulo. Ngeenge ina udiwa ko, endulula eendjovo da faafana, opo nee kendabala eendjovo dimwe.
Ino tu kumwe mouhata ile okupukulula. Nyamukula komaliudo oo e li konima yaasho ta popi.
Eshi eendjovo tadi ninipala, popifa okupitila mekwato, melaka, molupe loshipala nomomafano tamu a tale pamwe.

Kepandja eli (oitukulwa 8)

Omayele elipi a fimanenena okupopya nomunhu ta kala nokudimbwa komadiladilo?
Ondi na okuhovela ngahelipi eenghundafana?
Ondi na okupopya ngahelipi osho handi ti?
Ongiini handi dulu okupwilikina nawa?
Ngeenge okwa popi oshinima shihe fi shoshili?
Okupopya ohaku lunduluka ngahelipi eshi okudimbwa komadiladilo taku ende komesho?
Omafano nomalipyakidilo otaa dulu okuningifa eenghundafana di kale shipu?
Ohandi ningi shike ngeenge nda kanifa elididimiko?

Okudimbwa komadiladilo otaku dulu okuningifa okumona eendjovo, okushikula etumbulo lile, ile okwiidilila ombibo yopondje shi kale shidjuu. Osho itashi ti kutya omunhu okwa efa po okukala a hala okukwatafana navamwe. Omalunduluko manini monghedi omo to longekida eenghundafana, omo to popi nanghee to pwilikine otaa dulu okuningifa okupopya ku kale shipu nokuhe na oudjuu kunye amushe.

Omayele elipi a fimanenena okupopya nomunhu ta kala nokudimbwa komadiladilo?

Mu pa elitulemo, kaleka oinima paunafangwa, ndele kala nomutima welididimiko. Ngeenge oto dimbuluka oinima itano ashike:

Ninipika ombibo monhele ndele mu taalela. Dima o-TV, kala omutumba mu li pomesho yelifa, ndele longifa edina laye.
Popya oshinima shimwe aluke. Etumbulo lixupi, ediladilo limwe, epulo limwe.
Yandja ehoololo lomahoololo avali. “Otee ile okofi?” oshipu shi dulife “Owa hala shike?”
Teela. Mu pa efimbo lile a nyamukule shi dulife eshi hashi kala sha fa shihapu, ndele kendabala uha mu kwate melaka.
Ino tu kumwe mouhata ile okupula omapulo taa makele. Nyamukula komaliudo aye, ha ngeenge osho ta popi oshoshili ile hasho.

Ondi na okuhovela ngahelipi eenghundafana?

Longekida oinima opo omunhu a dule okuyandja elitulemo kwoove. Embo laFamily Caregiver Alliance otali ladipike u ninipike ombibo tete: dima oradio ile o-TV, idila omaketanga ile omuvelo, ile tembukeni monhele ya mwena.

Ehena kuye u li komesho. Okweuya konima ile komesho oku mu sholola otaku dulu oku mu halula.
Mu lombwela kutya oove lyelye. “Halo Tate, aame Sarah, okaana koye.” Osho otashi mu kwafele aha konge edina loye.
Kala pomesho yelifa naye. Ngeenge oku li omutumba, kala omutumba ile ongonyo opo omesho eni a kale elifa.
Tala olupe loshipala shoye nondaka yoye. National Institute on Aging (NIA) otai ladipike u kale wa lungama kondaka yoye, keenghono dondaka, kolupe loshipala nokomalikako olutu, ndele u kale u na omhepo youkulu noya ngungumana.
Tala ngeenge omakende ile oikwamwilifo yokuuda oi li po. Oshidjuu okushikula eenghundafana odo ito dulu okumona ile okuuda nawa.

Ondi na okupopya ngahelipi osho handi ti?

Longifa eendjovo di li paunafangwa, ouhapu ouxupi nondaka ya ngungumana, ya tumbala.

Ediladilo limwe metumbulo keshe. “Natu djale ondjafa yoye. Opo nee hatu i pondje.” Hape na oku di tula mumwe pefimbo limwe.
Longifa omadina, ha oitya ya pingenapo omadina. “Meme wange Jean okwa denga ongodi” osha yela shi dulife “Ye okwa denga ongodi.”
Tumbaleka ondaka, ha okwi i yelula pombada. Family Caregiver Alliance otai ti ondaka ya tumbala oi li xwepo shi dulife ondaka ya yeluka pombada.
Endulula, opo nee lundulula eendjovo. Ngeenge ina uda ko, endulula eendjovo da faafana lumwe. Ngeenge itashi kwafele, teelela okafimbo ndele kendabala eendjovo dimwe.
Ulika yo, ha okupopya ashike. Ulika okakopi, yelula eeshiuta mbali, ile ulika onghatu yotete.
Popya naye, ha okupopya kombinga yaye. NIA otai londwele uha popye kombinga yomunhu a fa ehe po, ile okupopya naye ngaashi nounona.

NIA otai yandje omaetepo omapulo a ningwa paunafangwa. Apa ope na oihopaenenwa yelifa:

Ponhele ya	Kendabala
“Owa hala shike kokulela kwonguloshi?”	“Owa hala ohi ile onhumba?”
“Ou udite ngahelipi?”	“Ou udite wa loloka?”
“Owa fya ondjala?”	“Okulela kwonguloshi otaku ka kala kwa pya moule wominute nhano.”
“Hasho hashi ningwa ngaho.”	“Natu shi kendabale ngaha.”
“Oto dimbuluka olweendo letu kefuta?”	“Onda li handi diladila olweendo letu kefuta. Lombwele nge osho wa li wa hafela.”
“Onde ku lombwela nale.”	Nyamukula natango, nombili, ngaashi oshikando shotete.

Ongiini handi dulu okupwilikina nawa?

Pwilikina koshili nosho yo komaliudo, ha keendjovo adike.

Teela. Omwenyo luhapu efimbo lokudiladila. Vala kanini fiyo omulongo ofimbo ino ya mo.
Mu pa ondjovo ashike ngeenge okwa kwatwa. Family Caregiver Alliance otai ti oshi li nawa okuyandja ondjovo ngeenge omunhu ota kondjo.
Koleka osho wa uda. Ewiliko laAlzheimer’s Association li na sha nokupopya otali ti tala oshili oyo i li konima yeendjovo daye ndele to i endulula opo u tale ngeenge owe i uda ko. “Oto lipula noshihauto?”
Tala oshipala nolutu laye. Eshi okupopya tashi ningi shidjuu, NIA otai ti, omalupe oshipala otaa dulu okuulika oluhodi, ehandu ile oudjuu nawa shi dulife eendjovo.
Tambula ko omaipulo aye a fimana. Nonande oshisho osha kanghamena koshinima sha puka, omaliudo oku li oshili.

Ngeenge okwa popi oshinima shihe fi shoshili?

Ino tu kumwe mouhata. Otashi dulika uha findane, nomunhu ota dulu okuudifwa ohoni ile a tila. Ponhele yaasho, kwatakanifa nomaliudo aye, opo nee mu lundululila nondjele.

Family Caregiver Alliance otai ti tambula ko omaliudo tete ofimbo ino mu lundulula. Pashihopaenenwa, ngeenge nyoko ta ti oku na okuka kufa ounona kofikola:

Ponhele ya: “Meme, ovana voye ova kula. Osho osha ningwa omido omilongo nhee da pita.”
Kendabala: “Owa kala alushe meme omunahole. Lombwele nge kombinga yokuka va kufa. Natu lye sha tete?”

Alzheimer’s Association nayo otai ladipike uha tu kumwe mouhata kombinga yoinima oyo ino itavela. Hoolola efimbo: ngeenge eitavelo la puka itali eta oupyakadi, li efa ngaho.

Okupopya ohaku lunduluka ngahelipi eshi okudimbwa komadiladilo taku ende komesho?

Eemhumbwe ohadi lunduluka nefimbo, onghee lundulula onghedi yoye. Alzheimer’s Association otai yelifa oikando itatu ya tumbala:

Efimbo	Osho tashi kwafele
Petameko	Ino tya ita dulu okupopya. Mu kwatela mo meenghundafana, popya naye mwene, mu pula ekwafo olo a hala, ndele longifa oukalele ngeenge otashi kwafele.
Pokati	Eenghundafana pokati keni vavali monhele ya mwena. Popya kanini, kaleka omesho eni a taalafana, longifa omapulo taa nyamukulwa no “heeno” ile “ahawe”, yandja omalombwelo onghatu nonghatu, ndele ino mu ula ile oku mu pukulula.
Pexulilo	Ehena kuye u li komesho ndele mu lombwela kutya oove lyelye. Mu ladipika a ulike ile a longife omalikako. Longifa ekwato, omawi, oinima tai monika nomalidimba. Ino popya nande a fa ehe po.

Keshe omunhu okwe likalela, nomunhu oye tuu oo ota dulu okukala e na omafiku mawa nomaudjuu. Nyamukula kunghee e li paife, ha koshitya shokutumbula onghalo.

Omafano nomalipyakidilo otaa dulu okuningifa eenghundafana di kale shipu?

Heeno. Efano tamu li tale pamwe otali kufa po oudjuu notali mu pe amushe sha okutala nokusholola.

Omafano taa pendula eenghundafana. Conversation Cards otaa yandje omafano nomapulo a yeuluka oo ihaa makele nande.
Omafano oukwaneumbo. Photo Pairs ohai ningi omafano oo wa hoolola a kale oudano u li paunafangwa wokufaafana, osho luhapu hashi pendula omahokololo.
Oitya ya shiivika. Finish the Saying ohai longifa oitya ya shiivika yOvaamerika, tai shikula nepulo lokupopya.
Oudano wokufaafana ngaashi eshiivo lokulongela kumwe. Picture Pairs ohai pe omake oye sha okuninga ofimbo tamu popi.

Tala nghee tamu dulu okudana pamwe nosho yo omalipyakidilo okudimbuluka u mone shihapu. Ngeenge tashi uya ketalelepo ile keengodi, lesha omalombwelo etu kombinga yetalelepo nosho yo eengodi noinhokola yovideo.

Ngeenge omunhu oha popi omalaka mahapu, tala ewiliko letu li na sha nokupopya momalaka a yoolokafana.

Ohandi ningi shike ngeenge nda kanifa elididimiko?

Osho ohashi ningilwa keshe umwe. NIA otai ti ngeenge owa handuka, kufa efimbo u ngungumane. Ya monhele imwe, fuda kanini kanini, ndele aluka eshi to dulu. Oto dulu alushe okuhovela eenghundafana natango, nomunhu otashi dulika a nyamukule nawa komhepo yoye ya ngungumana. Ngeenge okuhanduka otaku ningi oshinima shakeshe efiku, osho edidiliko kutya owa pumbwa ekwafo la wedwa po, ha kutya owa dopa. Ewiliko letu li na sha nokulifila oshisho kwomufilishisho oli na apa to dulu okuya u mone ekwafo.

Omapulo haa pulwa olundji

Oshike uhe na okupopya nomunhu ta kala nokudimbwa komadiladilo?

Henuka omapulo taa makele (“Oto dimbuluka...?”), okupukulula (“Osho osha puka”), okudimbulukifa omunhu omakanifo (“Onde ku lombwela nale”) ile okupopya kombinga yaye a fa ehe po. Henuka okupopya ngaashi nounona. Oinima ei ohai eta ohoni ile oudjuu nopehe na ekwafo.

Ondi na okupukulula omunhu ngeenge ta popi oshinima sha puka?

Luhapu ahawe. Ngeenge oshinima sha puka itashi eta oupyakadi, shi efa ngaho. Okutu kumwe mouhata luhapu ihaku lundulula ediladilo lomunhu nohaku mu udifa nai. Yandja elitulemo kunghee te udite nosho yo osho a pumbwa paife.

Ondi na okuninga shike ngeenge ita mono ondjovo?

Mu pa efimbo tete. Ngeenge osha yela kutya ota kondjo, oshi li nawa oku mu pa ondjovo nelungi ile okufekela kutya okwa hala okutya shike ndele to shi pula. Okuulika, omalikako nomafano otai dulu yo okukwafela.

Ondi na okupopya ngahelipi nomunhu e li pefimbo laxuuninwa lokudimbwa komadiladilo oo luhapu ihe popi?

Ehena kuye u li komesho, mu lombwela kutya oove lyelye, ndele longifa ondaka ya ngungumana nekwato liwa. Tala oipala nolutu laye opo u ude ko omaliudo aye. Okukala po kwoye, eimbilo olo a shiiva ile okumukwata meke otai dulu okupopya shihapu nopehe na eendjovo.

Eeshako doilongifo

Ohatu tula omalinki komahangano nokeekonakono omo epandja eli la likolelela. Keshe shimwe osha li sha talululwa eshi epandja la pepalekwa.

Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance