Ŋuɖoɖo kpuia
Ƒo nu le teƒe si ƒoɖi le, dze ŋgɔ amea, yɔ eƒe ŋkɔ, eye nàƒo nu blewu le nyagbe kpui bɔbɔewo me. Bia nya ɖeka ɣesiaɣi, tsɔ tiatia eve na tsɔ wu be nàbia nya siwo le ʋuʋu, eye nàlala wòadidi wu ale si nèsusu. Mègawɔ dzre alo aɖɔ nya ɖo o, eye mègadoe kpɔ o. Ðo nya ŋu ɖe seselelãme si le nyaawo megbe ŋu, eye nàzã asikaka, nɔnɔmetatawo kple asidzedze ne nuƒoƒo le sesẽm.
- Ðe toɣliɖeɖe ɖa eye nàkpɔ ŋku dzi hafi nàdze nuƒoƒo gɔme.
- Zã nyagbe kpuiwo, susu ɖeka ɣesiaɣi, eye nàzã ŋkɔwo tsɔ wu be nàgblɔ be eya alo wo.
- Tsɔ tiatia eve alo nya si ŋu woaɖo eŋu be ɛ̃ alo ao na tsɔ wu nya siwo le ʋuʋu.
- Lala be wòaɖo eŋu. Ne womese egɔme o la, gbugbɔ nya mawo ke gblɔ, emegbe nàte nya bubuwo kpɔ.
- Mègawɔ dzre alo aɖɔ nya ɖo o. Ðo nya ŋu ɖe seselelãme si le nya siwo wògblɔ megbe ŋu.
- Ne nyawo le vɔvɔm la, ƒo nu to asikaka, gbeɖiɖi, mo ƒe dzedze kple nɔnɔmetata siwo miekpɔna ɖekae dzi.
Le axa sia dzi (8 akpawo) .
- Nya vevitɔ kawoe le nuƒoƒo kple ame si le agbe nɔm kple susuŋudɔwɔwɔ ƒe kuxi ŋu?
- Aleke madze dzeɖoɖo gɔmee?
- Aleke magblɔ nye nyawoe?
- Aleke maɖo to nyuie?
- Nu kae mawɔ ne wògblɔ nya si menye nyateƒe o?
- Aleke nuƒoƒo trɔna ne susuŋudɔwɔwɔ ƒe kuxi le yiyim ɖe edzi?
- Ðe nɔnɔmetatawo kple wɔna siwo miewɔna ɖekae ate ŋu ana dzeɖoɖo nanɔ bɔbɔea?
- Nu kae mawɔ ne nye dzigbɔgbɔ vɔ?
Susuŋudɔwɔwɔ ƒe kuxi ate ŋu ana be nyawo didi nasesẽ, nyagbe didiwo sese nasesẽ, alo toɣliɖeɖe me ɖeɖe nasesẽ. Esiawo dometɔ aɖeke mefia be amea megadi be yeƒo nu kpli wò o. Tɔtrɔ suewo le ale si nàdzra dzeɖoɖo ɖo, ale si nàƒo nu, kple ale si nàɖo toe me ate ŋu ana nuƒoƒo nanɔ bɔbɔe wu eye wòafa tu wu na mi ame evea.
Nya vevitɔ kawoe le nuƒoƒo kple ame si le agbe nɔm kple susuŋudɔwɔwɔ ƒe kuxi ŋu?
Xɔ eƒe susu, wɔ nu bɔbɔe, eye nàgbɔ dzi ɖi. Ne nu atɔ̃ koe nàɖo ŋkui la:
- Na xɔa naƒo ɖi eye nàdze ŋgɔe. Tsi television la, nɔ anyi ɖe ŋku dzi, eye nàzã eƒe ŋkɔ.
- Gblɔ nu ɖeka ɣesiaɣi. Nyagbe kpuiwo, susu ɖeka, nya ɖeka.
- Tsɔ tiatia eve na. „Tii alo coffee?” le bɔbɔe wu „Nu kae nèdi?”
- Lala. Na ɣeyiɣi wòasɔ gbɔ be wòaɖo eŋu, eye nàdze agbagba be màtso nya le enu o.
- Mègawɔ dzre alo adoe kpɔ o. Ðo nya ŋu ɖe ale si wòle sesem ŋu, menye ɖe nyaawo sɔ hã o.
Aleke madze dzeɖoɖo gɔmee?
Dzra nuawo ɖo ale be amea nate ŋu atsɔ susu ɖo ŋuwò. Family Caregiver Alliance ƒe mɔfiame ɖo aɖaŋu be nàɖe toɣliɖeɖe ɖa gbã: tsi radio alo TV la, tu xɔmetsovɔ alo ʋɔtru la, alo nàyi teƒe si ƒoɖi wu.
- Te ɖe eŋu tso ŋgɔgbe. Ne èva tso megbe alo axadzi la, ate ŋu ado ŋɔdzi nɛ.
- Gblɔ ame si nènye. „Dziɖuɖu, Fofonye, nyee nye Sarah, viwò nyɔnuvi.” Esia kpena ɖe eŋu be meganɔ wò ŋkɔ dim o.
- Nɔ anyi ɖe woƒe kɔkɔme. Ne ebɔbɔ nɔ anyi la, bɔbɔ nɔ anyi alo dze klo ale be miaƒe ŋkuwo nasɔ ɖe wo nɔewo ŋu.
- Kpɔ wò mo kple wò gbeɖiɖi ɖa. National Institute on Aging (NIA) ɖo aɖaŋu be nàlé ŋku ɖe wò gbeɖiɖi, eƒe sesẽme, wò mo ƒe dzedze kple wò ŋutilã ƒe dzesiwo ŋu, eye nàƒo nu kple dɔmenyo kple fafɛ.
- Kpɔe ɖa be ŋkumeʋuʋu kple toɖoɖomɔ̃ le wo ŋua. Esesẽna be woase nuƒoƒo si womate ŋu akpɔ alo ase nyuie o.
Aleke magblɔ nye nyawoe?
Zã nya bɔbɔewo, nyagbe kpuiwo kple gbe bɔbɔe si ƒo ɖi.
- Susu ɖeka le nyagbe ɖeka me. „Mina míado wò awu. Emegbe míayi gota.” Menye wo ame evea le gbɔgbɔ ɖeka me o.
- Zã ŋkɔwo, menye nyagbɔɖiwo o. „Tasi Jean yɔ” me kɔ wu „Eya yɔ.”
- Na wò gbe nabɔbɔ ɖe anyi, menye be wòakɔ wu o. Family Caregiver Alliance ɖo aɖaŋu be nàzã gbe si bɔbɔ ɖe anyi wu esi kɔ.
- Gbugbɔe gblɔ, emegbe nàtrɔ nyaawo. Ne womese egɔme o la, gbugbɔ nya mawo ke gblɔ zi ɖeka. Ne mewɔ dɔ o la, lala vie eye nàte nya bubuwo kpɔ.
- Fia nu eye nàgblɔe hã. Fia asi kplu la, tsɔ awu eveawo fia, alo wɔ afɔɖeɖe gbãtɔ fia.
- Ƒo nu kplii, menye tso eŋu o. NIA xlɔ̃ nu be woagaƒo nu tso amea ŋu abe ɖe mele afi ma o ene, eye be woagaƒo nu abe ɖevi ene o.
NIA ɖo aɖaŋu be woazã nya bɔbɔewo ɖe nya siwo wobiana edziedzi teƒe. Kpɔɖeŋu siawo le susu ma me:
| Tsɔ wu be nàgblɔ be | Te esia kpɔ |
|---|---|
| „Nu kae nèdi be yeaɖu fiẽ?” | „Tɔmelã alo koklolã kae nèdi?” |
| „Aleke nèle sesem?” | „Ðe ɖeɖi te ŋuwòa?” |
| „Dɔ le wuwòm?” | „Fiẽnuɖuɖu anɔ dzadzraɖo le miniti atɔ̃ megbe.” |
| „Menye aleae nèwɔa nui o.” | „Mina míate alea kpɔ.” |
| „Èɖo ŋku míaƒe mɔzɔzɔ yi ta la to ŋua?” | „Menɔ ŋugble dem le míaƒe mɔzɔzɔ yi ta la to ŋu. Gblɔ nu si nèkpɔ ŋudzedze le le eŋu nam.” |
| „Megblɔe na wò xoxo.” | Gblɔe ake kple dɔmenyo, abe zi gbãtɔe ene. |
Aleke maɖo to nyuie?
Ðo to gɔmesese kple seselelãme, menye nyawo ɖeɖe ko o.
- Lala. Zi geɖe la, ɖoɖoe nye susuŋugbledede ƒe ɣeyiɣi. Xlẽ blewu va se ɖe ewo hafi nàge ɖe eme.
- Kpe ɖe eŋu kple nya aɖe ne ele kuxi me ko. Family Caregiver Alliance gblɔ be enyo be nàdo nya aɖe ɖa ne ame aɖe le agbagba dzem.
- Kpɔe ɖa be èse egɔme nyuiea. Alzheimer’s Association ƒe mɔfiame le nuƒoƒo ŋu ɖo aɖaŋu be nàdi gɔmesese si le nyaawo megbe eye nàgbugbɔe agblɔ be nàkpɔe ɖa be èse egɔme hã. „Ètsi dzi ɖe ʋua ŋua?”
- Kpɔ woƒe mo kple ŋutilã. Ne nuƒoƒo le sesẽm la, NIA de dzesii be mo ƒe dzedze ate ŋu aɖe nuxaxa, dziku alo vevesese afia wu nyawo.
- Xɔ woƒe dzitsinya ŋu vevie. Togbɔ be dzitsinya aɖe tso nya si mesɔ o gbɔ hã la, seselelãmea nye ŋutɔŋutɔ.
Nu kae mawɔ ne wògblɔ nya si menye nyateƒe o?
Mègawɔ dzre o. Anɔ eme be màɖu dzi o, eye ate ŋu ana be ŋukpe alo vɔvɔ̃ nalé amea. Ke boŋ, se eƒe seselelãme gɔme, emegbe nàtrɔ susu yi nu bubu dzi blewuu.
Family Caregiver Alliance ɖo aɖaŋu be nàde dzesi seselelãmea hafi nàtrɔ susuawo. Le kpɔɖeŋu me, ne dawò le gbɔgblɔm be ele be yeayi aɖakɔ ɖeviawo tso suku:
- Tsɔ wu be nàgblɔ be: „Dada, viwòwo tsi xoxo. Ƒe blaene enye esia.”
- Te esia kpɔ: „Ènye vidada si tsɔa ɖe le eme na viwo ɣesiaɣi. Gblɔ ale si nèyia wo kɔ ge la ŋu nam. Míadi nuɖuɖu sue aɖe gbãa?”
Alzheimer’s Association hã ɖo aɖaŋu be mègawɔ dzre le nya siwo mèlɔ̃ ɖe edzi o ŋu o. Tia ɣeyiɣi nyuitɔ: ne susu si mesɔ o la megblẽ naneke o la, na wòanɔ nenema.
Aleke nuƒoƒo trɔna ne susuŋudɔwɔwɔ ƒe kuxi le yiyim ɖe edzi?
Nu siwo hiã trɔna le ɣeyiɣi aɖe megbe, eya ta trɔ wò mɔnu. Alzheimer’s Association ɖe akpa gã etɔ̃ me:
| Akpa | Nu si kpena ɖe ame ŋu |
|---|---|
| Gɔmedzedze | Mègabu be mate ŋu aƒo nu o. De eme le dzeɖoɖowo me, ƒo nu kplii tẽ, bia nu si ƒe kpekpeɖeŋu wòdi, eye nàzã fefenuwɔwɔ ne ekpena ɖe eŋu. |
| Titina | Dzeɖoɖo ɖeka kple ɖeka le teƒe si ƒoɖi. Ƒo nu blewu, lé ŋku ɖe eŋu, bia nya siwo ŋu woaɖo eŋu be ɛ̃ alo ao, na mɔfiame afɔɖeɖe ɖekaɖeka, eye mègado vodada ɖe eŋu alo aɖɔe ɖo o. |
| Mamlɛtɔ | Te ɖe eŋu tso ŋgɔgbe eye nàgblɔ ame si nènye. De dzi ƒo nɛ be wòafia asi alo awɔ asidzedze. Zã asikaka, gbeɖiɖi, nu siwo wokpɔna kple nu siwo woʋẽna. Mègaƒo nu abe ɖe mele afi ma o ene gbeɖe o. |
Ame sia ame to vovo, eye ame ɖeka ma ke ate ŋu akpɔ ŋkeke nyuiwo kple ŋkeke sesẽwo. Ðo nya ŋu ɖe ale si wòle fifia ŋu, menye ɖe ŋkɔ si wotsɔ nɛ o.
Ðe nɔnɔmetatawo kple wɔna siwo miewɔna ɖekae ate ŋu ana dzeɖoɖo nanɔ bɔbɔea?
Ɛ̃. Nɔnɔmetata si miekpɔna ɖekae ɖea agba tso mia dzi eye wònaa nu aɖe si mi ame evea miate ŋu akpɔ eye miafia asi ɖo ɖe edzi.
- Nɔnɔmetata siwo ʋua dzeɖoɖo. Conversation Cards naa nɔnɔmetatawo kple nya siwo le ʋuʋu siwo medoa ame kpɔ o.
- Ƒome ƒe nɔnɔmetatawo. Photo Pairs trɔa nɔnɔmetata siwo nètia wozua fefe bɔbɔe aɖe si kpena ɖe ame ŋu be woaɖo ŋku nuwo dzi.
- Nyagbɔgblɔ siwo wonya nyuie. Finish the Saying zãa nyagbɔgblɔ siwo wonya nyuie le Amerika, eye emegbe wònaa nya aɖe si woatsɔ adze dzeɖoɖo gɔme.
- Fefe siwo me wotsɔa nu sɔ kple wo nɔewo. Picture Pairs naa nu aɖe wò asiwo be woawɔ esime miele nu ƒom.
Kpɔ ale si miafe le ɖekae kple ŋkuɖoɖo nu dzi ƒe wɔna siwo hena nyatakaka bubuwo. Hena sasrãkpɔwo kple telefon dzi dzeɖoɖowo la, xlẽ míaƒe mɔfiamewo le sasrãkpɔ kple telefon kple video dzi yɔyɔ ŋu.
Hena ame si ƒoa nu le gbegbɔgblɔ geɖe me la, kpɔ míaƒe mɔfiame le nuƒoƒo le gbegbɔgblɔ vovovowo me ŋu.
Nu kae mawɔ ne nye dzigbɔgbɔ vɔ?
Esia dzɔna ɖe ame sia ame dzi. NIA ɖo aɖaŋu be ne dzi le kuɖiɖim na wò la, nàxɔ ɣeyiɣi aɖe be wò dzi nadze eme. Yi xɔ bubu me, gbɔ ɖi blewu zi geɖe, eye nàtrɔ gbɔ ne wò dzi dze eme. Àte ŋu adze dzeɖoɖoa gɔme ake ɣesiaɣi, eye anɔ eme be amea aɖo nya ŋu nyuie wu le wò dzidzeme ta. Ne dziɖeleameƒo va zua nu si dzɔna enuenu la, efia be èhiã kpekpeɖeŋu geɖe wu, menye be èle dzedzem o. Míaƒe mɔfiame le ame siwo kpɔa ame dzi ƒe ɖokui dzi kpɔkpɔ ŋu afia teƒe siwo nàkpɔ kpekpeɖeŋu le.
Nyabiase siwo bɔ
Nya kawoe mele be woagblɔ na ame si le agbe nɔm kple susuŋudɔwɔwɔ ƒe kuxi o?
Ƒo asa na dodokpɔ (abe „Èɖo ŋku edzia?” ene), ɖɔɖɔɖo (abe „Esia mesɔ o” ene), ŋkuɖoɖo nu siwo bu dzi (abe „Megblɔe na wò xoxo” ene) kple nuƒoƒo tso eŋu abe ɖe mele afi ma o ene. Ƒo asa na nuƒoƒo abe ɖevi ene. Nu siawo ate ŋu ana ŋukpe alo vevesese nanɔ ame ŋu evɔ womakpe ɖe eŋu o.
Ɖe wòle be maɖɔ nya siwo mesɔ o ɖoa?
Zi geɖe la, ao. Ne nya si mesɔ o la megblẽ naneke o la, na wòanɔ nenema. Dzrewɔwɔ metrɔa ame ƒe susu zi geɖe o, eye ate ŋu ado dziku nɛ. Tsɔ susu ɖo ale si wòle sesem kple nu si hiãe fifia ŋu.
Nu ka mawɔ ne mate ŋu akpɔ nya aɖe o?
Gbã la, na ɣeyiɣii. Ne èkpɔ be ele agbagba dzem ŋutɔ la, enyo be nàkpe ɖe eŋu blewuu alo abia be nya siae wòdi be yeagblɔa hã. Asidzedze, asifiafia kple nɔnɔmetatawo hã ate ŋu akpe ɖe eŋu.
Aleke maƒo nu kple ame si le susuŋudɔwɔwɔ ƒe kuxi ƒe akpa mamlɛtɔ me, si meƒoa nu boo o?
Te ɖe eŋu tso ŋgɔgbe, gblɔ ame si nènye, eye nàƒo nu kple gbe bɔbɔe kple asikaka blewuu. Kpɔ mo kple ŋutilã ƒe dzesiwo be nànya ale si wòle sesem. Wò anyinɔnɔ, ha si wònya nyuie alo asi léle ate ŋu agblɔ nu geɖe evɔ nyawo meli o.
Dzɔtsoƒewo
Míeɖoa kadodo ɖe habɔbɔwo kple nusɔsrɔ̃ siwo dzi axa sia ɖoa ŋu ɖo la gbɔ. Wolé ŋku ɖe wo dometɔ ɖesiaɖe ŋu ne wowɔ axaa yeyee.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance