Kêtê kiringo tënë nî
Tene na yâ tî ndo so ayeke na siriri, bâ zo ni na lê, iri ïrï tî lo, nga tene na yanga tî go na yâ tî mbamba kpälë tënë. Hunda mbamba hunda oko oko, mu soro na yâ tî aye use wala hunda tî « ïn » wala « en-en », nga ku ngbâ ti ye so a lingbi ti sara sï lo wara kiringo. Sara tënë na ngoi pëpe, sara asï na lege ni pëpe, nga hunda zo pëpe. Kiri tënë na yâ tî bibê so a yeke na ndö tî tënë tî lo, nga sara kua na gboto, na âfoto, na âlêgë tî tërê tî mo tongana tënë a ga kpälë.
- Zia kpengba na peko nga bâ zo ni na lê kozo mo tö ndö tî tene.
- Sara kua na âkpälë tënë, mbamba tënë oko na ngoi oko, nga iri âzo na ndö tî lo wala ala wala âla.
- Mu soro na yâ tî aye use, wala hunda tî « ïn » wala « en-en », na ndö tî ahunda so ayeke huru.
- Ku kiringo. Tongana a mä lo pëpe, kiri âmbênî tënë ni, na pekoni sara kua na ânde tënë.
- Sara tënë na ngoi wala sara asï na lege ni pëpe. Kiri tënë na yâ tî bibê so a yeke na ndö tî aye so lo tene.
- Tongana tënë a ga kpälë, sara lisoro na gboto, na yanga tî go tî mo, na lê tî yâ tî mo, nga na âfoto so âla kue abâ.
Na ndö tî lembi sô (ambage 8)
- Ândia nzoni wa a yeke da ti tene na zo so ayeke na kobêla tî lê?
- Légé wa ë lingbi ti tö ndö tî lisoro?
- Légé wa ë lingbi ti leke âtënë tî mbï?
- Légé wa ë lingbi ti mä tënë nzoni?
- Tongana lo tene mbênî tënë so ayeke tâ pëpe?
- Légé wa lisoro a gbian na pekoni tongana kobêla tî lê a ngbâ?
- Âfoto nga âsângo-yanga a lingbi ti sara sï lisoro a ga hio?
- Tongana wungo-bê tî mbï a hon?
Kobêla tî lê a lingbi ti sara sï warango tî âtënë a ga kpälë, mängö tî kpälë tënë, wala gbüngö kpengba na peko. So kue ayeke tî fa pëpe so zo ni a zia nzara tî lo tî lïngbi na ambeni zo. Âketê sôasôango na yâ tî léngö so mo leke lisoro, léngö so mo tene, nga léngö so mo mä tënë a lingbi ti mû maboko ti sara sï lisoro a ga yeke ngâ nga na siriri na ala kue.
Ândia nzoni wa a yeke da ti tene na zo so ayeke na kobêla tî lê?
Wara nzara tî lo, bata ni na lege tî hio, nga wara wungo-bê. Tongana mo lingbi ti ndâ na aye oko sï:
- Sara sï ndo ni a yeke na siriri nga bâ zo ni na lê. Zia tele wala radio, duti na lêgë oko na lo, nga iri ïrï tî lo.
- Tene mbamba tënë oko na ngoi oko. Âkpälë tënë, mbamba bibê oko, mbamba hunda oko.
- Mu soro na yâ tî aye use. « Thé wala café? » a yeke hio ahön ndö tî « Nyen mo ye ti nyon? »
- Ku. Mu ngoi ti wara kiringo ahön ndö tî aye so mo bi, nga gi ti kâ nî pëpe.
- Sara tënë na ngoi wala hunda zo pëpe. Kiri tënë na yâ tî aye so lo yeke bâa, na ndö tî sï atënë ayeke tâ wala nzoni pëpe.
Légé wa ë lingbi ti tö ndö tî lisoro?
Leke aye sï zo ni a lingbi ti bata bibê tî lo na ndo tî mo. Atënë tî Family Caregiver Alliance a fa na mo ti ketë kpengba kozo: zia radio wala tele, kanga âdengbe wala yanga, wala londo na ndo so ayeke na siriri ahön.
- Londo lo na lê. Londo na mbïni wala na gbängö a lingbi ti sara sï lo buba.
- Fa iri tî mo. « Bara mo baba, mbï Sarah, molengé-wali tî mo. » So a mû maboko na lo ti wara ïrï tî mo pëpe.
- Ga na lêgë oko na lo. Tongana lo dutï, duti wala gbä gèrê ti ga na lêgë oko na lê tî lo.
- Bâ lê tî yâ tî mo nga yanga tî go tî mo. National Institute on Aging (NIA) a fa na mo ti bâ yanga tî go tî mo, ngangu tî lo, lê tî yâ tî mo nga tërê tî mo, nga ti sara kua na lege tî ngbânga-bê na lege tî nzoni.
- Bâ sï âlunette nga âma-mä-tënë tî lo ayeke na ndo ni. A yeke kpälë ti mä lisoro so mo lingbi ti bâ wala ti mä ni nzoni pëpe.
Légé wa ë lingbi ti leke âtënë tî mbï?
Sara kua na âhio tënë, âkpälë tënë nga yanga tî go tî siriri so ayeke na gbe.
- Mbamba bibê oko na yâ tî kpälë tënë oko. « E yeke ti li bongo tî mo. Na pekoni e londo na kpo. » Na ndö ti tene ni kue na ngoi oko.
- Sara kua na âïrï, na ndö tî lo wala ala wala âla. « Tante Jean a iri » a yeke hio ahön ndö tî « Lo iri. »
- Tene na gbe, na ndö ti kpakpa ngangu pëpe. Family Caregiver Alliance a fa na mo ti sara kua na yanga tî go so ayeke na gbe ahön ndö tî yanga tî go so ayeke kpakpa.
- Kiri, na pekoni gbian tënë ni. Tongana lo mä pëpe, kiri âmbênî tënë ni na ngoi oko. Tongana so a sara ye pëpe, ku kete ngoi nga tara ti tene na ânde tënë.
- Fa nga tene. Fa na âlêgë tî verre, fa âbongo use, wala fa yètê kpälë kusala ni.
- Tene na lo, na ndö tî lo pëpe. NIA a fa na mo ti tene na ndö tî zo ni tongaso lo yeke dä pëpe, nga ti tene na lo na lege tî molengé.
NIA a mû âhio lege tî ahunda so a sara ngbâ ti sara. Âtapande ayeke na yâ tî lege ni:
| Na ndö tî | Tara |
|---|---|
| « Nyen mo ye ti të na yâ tî lakwi? » | « Mo ye sïsï wala kondo tî ngonda? » |
| « Mo yeke tongana nye? » | « Mo yeke na ngbungo tî tere? » |
| « Nzara tî tënë a sara mo? » | « Tënë ni a ga yeke ni da na yâ tî âkota ngbangbo oko. » |
| « Légé ni ayeke tongaso pëpe. » | « E tara ni tongaso. » |
| « Mo lingbi ti gingo ti so e gue na tere tî ngu? » | « Mbï yeke tî bä ndö tî güengo tî e na tere tî ngu. Fa na mbï aye so mo ye na ni. » |
| « Mbï tene so awâ na mo. » | Kiri tënë ni na lege tî nzoni, tongaso na yètê ngoi ni. |
Légé wa ë lingbi ti mä tënë nzoni?
Mä sïngö tî tënë nga bibê so a yeke na yâ ni, na ndö tî âtënë gbâ pëpe.
- Ku. Siriri a lingbi ti ga ngoi tî bibê. Dî na yâ tî bê tî mo ti si na oko ti awe kozo mo lï na popo tî lo.
- Mû tënë tongana lo wara ngangu sï. Family Caregiver Alliance a tene so a yeke nzoni ti mû âtënë tongana zo a yeke tî wara ngangu.
- Bâ sï mo mä tënë ni nzoni. Atënë tî lisoro tî Alzheimer’s Association a fa na mo ti gi sïngö tî âtënë tî lo nga ti kiri ni ti bâ sï mo mä ni nzoni. « Mo yeke na ngoi na ndö tî kutukutu? »
- Bâ lê tî yâ tî lo nga tërê tî lo. Tongana sara tî tënë a ga kpälë, NIA a fa so lê tî yâ tî lo a lingbi ti fa vundu, ngonzo wala ngbangö-bê nzoni ahön ndö tî âtënë.
- Mü ayeke-ngoi tî lo na lege tî nzoni. Ata tongana ayeke-ngoi ni a londo na ndo tî mbênî tënë so ayeke tâ, bibê ni ayeke tâ sï.
Tongana lo tene mbênî tënë so ayeke tâ pëpe?
Sara tënë na ngoi pëpe. A ga kpälë ti sara sï mo wara ndali, nga zo ni a lingbi ti wara son wala mbïto na pekoni. Na ndö ni, lïngbi na bibê tî lo, na pekoni gbian ni na lege tî ngbânga-bê.
Family Caregiver Alliance a fa na mo ti bâ yâ tî bibê kozo mo gbian ni. Na tapande, tongana mama tî mo a tene kpälë-kpälë so a lingbi ti gue ti mû amolengé na da-mbëtï:
- Na ndö tî: « Mama, amolengé tî mo akono awe. So angbâ na ngbêere oko na ângö. »
- Tara: « Mo yeke fadeso mama tî ngbânga-bê. Fa na mbï na ndö tî müngö tî ala. E lingbi ti të mbênî yë kozo? »
Alzheimer’s Association a fa na mo nga ti sara tënë na ngoi na ndö tî atënë so mo mû lege na ni pëpe. Soro angbonga: tongana mbênî bibê so ayeke tâ a sara ngangu pëpe, zia ni tongaso.
Légé wa lisoro a gbian na pekoni tongana kobêla tî lê a ngbâ?
Aye so a lingbi a gbian na ngoi, sô mo lingbi ti gbian lege tî mo. Alzheimer’s Association a fa na ndö tî ota akota angbonga:
| Angbonga | Aye so a mû maboko |
|---|---|
| Na tongo nda ni | Gi ti bâ so lo lingbi ti sara lisoro pëpe. Zia lo na yâ tî lisoro, tene na lo, hunda lo nyen maboko so lo ye, nga sara kua na ngia tongana so a mû maboko. |
| Na popo | Lisoro na ndö tî zo oko na ndo so ayeke na siriri. Tene na lege tî ngbânga-bê, bata lê na lê, sara kua na ahunda tî « ïn » wala « en-en », mu ândia na kpälë kpälë, nga sara atënë-tî-vundu wala sara asï na lege ni pëpe. |
| Na pekoni | Londo lo na lê nga fa iri tî mo. Fa nzara tî fango na âlêgë tî tërê tî mo. Sara kua na gboto, âkpengba, âyë nga âfun. Tene ngbâ na lêgë so lo yeke dä pëpe. |
Zo kue ayeke nde, nga zo oko a lingbi ti wara ânzoni alango na âkpälë alango. Kiri tënë na yâ tî léngö so lo yeke fadeso, na ndö tî mbênî ïrï pëpe.
Âfoto nga âsângo-yanga a lingbi ti sara sï lisoro a ga hio?
Ïn. Foto so ala kue abâ a zia ngbangö nga a mû aye na ala kue ti bâ wala ti fa na âlêgë tî tërê tî ala.
- Âfoto ti lisoro. Conversation Cards a mû âfoto na ahunda so ayeke huru, so a hunda zo pëpe.
- Âfoto tî sewa. Photo Pairs a gbian âfoto so mo soro na yâ tî sângo-yanga tî ngbânga-bê, so a lingbi ti huru âtënë tî ngbêere.
- Âmbênî tënë so a hinga ni. Finish the Saying a sara kua na âmbênî tënë so a hinga ni mingi, na pekoni a mû hunda ti lisoro.
- Âsângo-yanga tî lïngbi. Picture Pairs a mû kusala na âmaboko tî mo na ngoi so mo tene.
Bâ légé ti sânga sângo-yanga kue na mo nga âsângo-yanga tî tândä na ândö tî ngbêere ti wara âmbênî aye. Na ndö tî agüengo ti bâ zo nga abango tî tënë, dîko âatënë tî e na ndö tî güengo ti bâ zo nga abango tî tënë na video.
Na ndö tî zo so a tene ayanga mingi, bâ atënë tî e na ndö tî lisoro na popo tî ayanga.
Tongana wungo-bê tî mbï a hon?
So a lï na ndo tî zo kue. NIA a fa na mo ti mu ngoi ti sara sï bê tî mo a ga na siriri tongana mo yeke na ngonzo. Londo na mbênî da, yû wungo-yângâ na lege tî ngbânga-bê, nga kiri tongana mo lingbi. Mo lingbi ti tö ndö tî lisoro ni na ndâ ni, nga a lingbi so zo ni a kiri tënë na yâ tî siriri tî mo. Tongana ngonzo ni a sara ngbâ ti ga na ngoi kue, so ayeke yângâ tî fa so mo ye maboko ahön, ayeke tî fa pëpe so mo sara pëpe. Atënë tî e na ndö tî batango tî bê tî mo a fa ândo so mo lingbi ti wara maboko.
Ahûndango tënë sô azo ahûnda mingi
Nyen a lingbi ti tene na zo so ayeke na kobêla tî lê pëpe?
Gbu li tî mo na ahunda tî hunda na ngoi ("Mo lingbi mbï ti...?"), sara asï na lege ni ("So ayeke sïön pëpe"), fa zo na agbïngö-yângâ tî lo ("Mbï tene so awâ na mo"), wala tene na ndö tî lo tongaso lo yeke dä pëpe. Tene na lo na lege tî molengé pëpe. Aye so a sara sï kamë a wara son wala a yeke na nzoni pëpe, nga a mû maboko pëpe.
Ë lingbi ti sara asï na lege ni tongana lo sala kusala na ndö tî atënë?
Mingï pëpe. Tongana kusala ni ayeke ngangu pëpe, zia ni. Tënë na ngoi a gbûnzi bibê tî lo nî pëpe, nga a sara sï lo wara nzoni pëpe. Bâ lé tî aye so lo yeke bâa na yâ tî bê tî lo na ngoi so sï.
Nyen ë lingbi ti sara tongana lo wara tënë pëpe?
Mu ngoi na lo kozo. Tongana lo yeke tî wara ngangu, a yeke nzoni ti mû mbamba tënë wala ti gi tënë so lo yeke tî tene nga hunda lo. Fango na âlêgë tî tërê tî mo wala âfoto a lingbi ti mû maboko.
Légé wa ë lingbi ti tene na zo so ayeke na yâ tî kobêla tî lê tî pekoni so a sara ngbâ ti tënë pëpe?
Londo lo na lê, fa iri tî mo, nga sara kua na yanga tî go tî siriri na mbamba gboto. Bâ lê tî yâ tî lo na tërê tî lo ti bâ abibê tî lo. Dütïngö tî mo, mbamba biani so lo hinga ni wala müngö tî maboko a lingbi ti fa tënë mingi, ata töngana âtënë ayeke dä pëpe.
Ando sô atënë alondo dä
E zia akamba sô ague na abungbi na amandango ye sô lembi sô alondo dä. E bâ ala kue na ngoi sô e leke lembi sô finî nî.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance