Деменциимæ цæугæ адæмимæ ныхасы фæлвæзтæ

Деменци адæймæн бацъусын кæны дзырд агурын, даргъ хъуыдый бамбарын кæнæ сыбырдзинады астæуæй хибарæй уæвын. Уый нæ нысан кæны, адæймаг æнæмæнг хъуысы фæнды ма. Куыд ныхас райдайыс, куыд дзурыс æмæ куыд хъусыс, уыцы чысыл ивддзинæдтæ дыууæн дæр ныхасæн хъæсдæртæ æмæ сабырдæртæ скæнынц.

Деменциимæ цæугæ адæймагимæ ныхасы уæвæр фæлвæзтæ кæцытæ сты?

Йæ сæрхъуыд аразут, хъуыдыйæдтæ хуымæтæг скæнут æмæ бæрæгбангæ уæвæг кæнут. Кæд æрмæст фондз уацмæ дæ зæрдыл æрлæууын кæныс, уæд:

1. Уат сабыр кæнут æмæ йæ разыл аразут. Телевизор ахуыс кæнут, йæ цæстыл бадт, æмæ йæ ном арæзт кæнут.
2. Иу хатт æрцæмæй иу миниуæг зæгъут. Цыбыр хъуыдыйæдтæ, иу хæстæг, иу хъуыдый.
3. Дыууæй иу æвæрут. «Цай кæнæ кофе?» уæлæмхасæн хуындæр у, «Цы дæ фæнды нуазын?»-æй.
4. Банхъæлмæ кæсут. Дзуаппæн цасдæр рæстæг дæттут, куыд зæрдыл дæр дарыс, æмæ ма фæцалх кæнут йæ ныхасы.
5. Ма ныхъхъæрут æмæ ма фаскъуыд кæнут. Йæ æнкъарæнмæ уын бакаст кæнут, нæ факты раст у, æви нæ, уыймæ.

Куыд хъæуы райдайын ныхас?

Цавæрдæр аразут, цæмæй адæймагæн дæм уын бакæсын бон уæвæт. Family Caregiver Alliance-ы амынд фæлвæз кæны фыццаг сыбырдзинад къаддæр кæнын: радио кæнæ телевизор ахуыс кæнут, тæтæрттæ кæнæ дуар сæхгæнут, кæнæ сабырдæр бынатмæ ауыдут.

• Размæ æрцæуут. Фæстæ кæнæ галиуæй æрцæуын йын æнгом кæнын йæ бон ис.
• Дæхи рабæрæг кæн. «Байрай, фыд, æз Сара дæн, дæ чызг.» Уый йæм баххуыс кæны, цæмæй дæ номæн ма акæса.
• Йæ бæрцыл бадт. Кæд йын бадт, уæд дæхи дæр бадт кæнæ æркъуыпп кæн, цæмæй дæ цæстытæ йæ цæстытимæ æмбæрц уой.
• Дæ цæсгывзист æмæ дæ зæрдыл æрлæуу. National Institute on Aging (NIA) фæлвæз кæны дæ зард, дæ ныхасы бæрц, цæсгывзист æмæ уадзылдзинадмæ сæрхъуыд дарын æмæ тæргъæн, æххуысгæнæг уавæр хæцын.
• Бакæс, йæм цæсты хуызæнтæ æмæ хъусынгæнæнтæ ис, æви нæ. Цъус у уый ныхасы фæстæдард кæнын, кæцы æнæхъæнæй дæр нæ уыныс æмæ нæ хъусыc.

Куыд хъæуы мидæг сæвæрын мæ ныхас?

Хуымæтæг дзырдтæ, цыбыр хъуыдыйæдтæ æмæ сабыр, дæллаг зæрд пайда кæнут.

• Æрхъуыдыйы иу хæстæг. «Дæ хуыз æмбæрзæм. Стæй радмæ ацæуæм.» Ма уый иу æнкъарды зæгъ.
• Номтæ пайда кæнут, нæ номивæгтæ. «Фыстæг Фос къуыри» уæлæмхасæн бирæнысæй у, «Уый къуыри»-йæ.
• Дæлдæр зæрдæй дзур, нæ хъæрдæр. Family Caregiver Alliance фæлвæз кæны дæллаг зæрд, нæ æрбадгæ.
• Фæлвар, стæй та ноджытытæй зæгъ. Кæд дæм нæ æмбæрстой, уæд уыцы иу дзырдтæ иу хатт ногæй зæгъ. Кæд уый нæ баххуыс кæны, уæд цыбыр банхъæлмæ кæс æмæ æндæр дзырдтæй бафæлвар.
• Æвдис ма æрмæст зæгъ, фæлæ дæр. Тагъддзиджымæ ныв, дыууæ уæлладжы равдис кæнæ фыццаг фæлгонц равдис.
• Йæм дзур, нæ йæ тыххæй. NIA сæрибар кæны адæймаджы тыххæй ныхас кæнын, куыд дзы нæу æххæст, æмæ сывæллæттæн хуызæн ныхас кæнын.

NIA æнхъæлмæ кæсы хуымæтæгдæр хъуыдыйæдты хуызтæ. Мысæнтæ сты:

Куыд хъæуы хорзæй хъусын?

Дзырдты æхсæнæй хъуыдый æмæ æнкъарæнмæ хъус.

• Банхъæлмæ кæс. Æнхъæлмæст æвæццæгæн хъуыды рæстæг у. Дæсмæ схæс, цæмæй йæ ныхасы ма фæцалх кæнай.
• Дзырд æрмæст уæд æвæр, кæд йын уæгъдиау цæуы. Family Caregiver Alliance зæгъы, хорз у дзырд æвæрын, кæд адæймæгæн уæгъдиау цæуы.
• Сфидар кæн, цы дæм æмбæрста. Alzheimer’s Association-ы ныхасы амынд фæлвæз кæны йæ дзырдты фæстæ хъуыдый агурын æмæ уый ныхъхъæрæй йын фæдзæхсын, цæмæй бамбæрсай, раст æмбæрстой æви нæ. «Машинæйы тыххæй тырх дæ?»
• Йæ цæсгом æмæ уадзылдзинадмæ кæс. Куы ныхас цъус у, уæд, NIA-ы зæгъæй, цæсгывзист æвæццæгæн хъыг, мæсты кæнæ æнгомдзинад дзырдтæй хуындæр æвдисы.
• Тырхгæнæнтæ серьёзонæй райс. Тырх кæд раст нæуæг фактымæ гæсгæ у дæр, йæ æнкъарæн æцæг у.

Цы хъæуы кæнын, кæд йын раст нæуæг миниуæг зæгъы?

Ма ныхъхъæр. Ды уыйæй нал уайдзæн, æмæ адæймæн æвæццæгæн йæхицæн æфхæрды кæнæ тасдзинад æнкъарын йæ бон уыдзæн. Уыйы бæстæ йæ æнкъарæнмæ баст у æмæ стæй æнцонæй æндæр хæстæгмæ йæ раив.

Family Caregiver Alliance фæлвæз кæны, йæ æнкъарæн базонын, цæмæй йæ стæй æндæр хæстæгмæ раивын. Зæгъæм, кæд дæ мад сывæллæттæм скъолайæ кæсынмæ ацæуын хъæуы, уæд:

• Уыйы бæстæ: «Мад, дæ сывæллæттæ ныр стыр сты. Уый цыппарыс азы фæстæ уыд.»
• Бафæлвар: «Ды æдзухæй тынг тард мад уыдтæ. Зæгъ-дæ мæнæн, куыд сынмæ кæсыс. Раздæр ба чысыл хæринаг хорам?»

Alzheimer’s Association дæр фæлвæз кæны нæ ныхъхъæрын уыцы хъуыдыйæдты тыххæй, кæцытæм ды нæ разы дæ. Рæстæг æвзар: кæд раст нæуæг хъуыды зиан нæ кæны, уæд уый нæл раудут.

Деменци куы рæзын кæны, уæд ныхас куыд ивы?

Хъæуыты рæстæджы ивынц, уымæ гæсгæ дæ ныхасы уавæр дæр баив. Alzheimer’s Association æрцыд æртæ гыццыл фазæ:

Алы адæймаг дæр хицæн у, æмæ уыцы иу адæймæн æндæрæндæр бонтæ хорз æмæ цъус дæр ис. Ныртæккæ йæм уын бакаст кæнут, нæ йæ фазæйы номæн.

Нывтæ æмæ архайдтæ ныхасæн хъæсдæртæ скæнынц, æви нæ?

О, скæнынц. Иумæ кæсын ныв æнкъарæнæй сыстады къаддæр кæны æмæ дыууæн дæр цы нывæнтæ æмæ цæмæй кæсын у, уый ратты.

• Ныхасы нывтæ. Conversation Cards нывтæ æмæ гом хъуыдыйытæ дæтты, кæцытæ нæ фаскъуыд кæнынц.
• Бинонты нывтæ. Photo Pairs ды цы нывтæ æвзæрыс, уыдонæй æнцон æмбæлыд ахуыргæнæн кæны, кæцы æвæццæгæн радзырдтæ сгуыхты.
• Зонд дзырдгæсгæтæ. Finish the Saying пайда кæны зонд америкон дзырдгæсгæтæй, стæй та ныхасы фæлвæзæнæй.
• Æмбæлыд хъæзтытæ ныхасы фæстæгæй. Picture Pairs дæ къухтæн куыст дæтты, цалынмæ ды дзурыс.

Куыд иумæ хъазын æмæ фæдзæхсты архайдтæ фылдæр базонынæн кæс. Бацæуæн æмæ фæрстытæн нæ бацæуæны æмæ телефон æмæ видео фæрстыты амындтæ бакæс.

Бирææвзаг адæймагæн кæс нæ алы æвзагыл ныхасы амынд.

Цы хъæуы кæнын, кæд мæ бæрæгбангæ фæцæуы?

Алы адæймæн дæр уый æрцæуы. NIA фæлвæз кæны: кæд æхсæрхъыггаг уыс, уæд цыбыр рæстæг дæр дæх сабыр кæн. Æндæр уатмæ бацу æмæ цалдæр сабыр, даргъ улæфт ратт, стæй та фæстæмæ æрбацу, куы сабырдæр уыс. Ныхас æппæт ногæй дæр райдайын дæ бон у, æмæ адæймæн дæ сабырдæр уавæрмæ æнкъарын йæ гæнæн ис. Кæд æхсæрхъыггаг уæвын алыхатт кæны, уый у, дын фылдæр æххуыс хъæуы, нæ кæй дæ бон нæ цæуы, уый. Нæ хъусынгæнинагæн йæхи хъахъхъæныны амынд дæм баххуыс кæнæт.