Amagezi ag’okwogera n’omuntu alina okusereba mu mutwe

Okusereba mu mutwe kuyinza okuleetera omuntu okukaluubirirwa okufuna ebigambo, okugoberera sentensi empanvu, oba okubuusa amaaso okuleekaana okwetoolodde. Kino tekitegeeza nti omuntu takyayagala kubeera na nkolagana n’abalala. Enkyukakyuka entono mu ngeri gy’oteekateekamu emboozi, gy’oyogeramu n’engeri gy’owulirizaamu zisobola okwanguyiza okwogera n’okukutereeza eri mmwe bombi.

Magezi ki agasinga obukulu ag’okwogera n’omuntu alina okusereba mu mutwe?

Funayo okufaayo kwe, by’oyogera bibeere byangu, era beera mugumiikiriza. Bw’oba ojja okujjukira ebintu bitaano byokka:

1. Siriikiriza ekisenge era mutunuulire. Ggyako ttivi, tuula ng’amaaso gammwe gali ku ddaala limu, era kozesa erinnya lye.
2. Yogera ekintu kimu ku mulundi. Sentensi ennyimpi, ekirowoozo kimu, ekibuuzo kimu.
3. Muwe eby’okulondako bibiri. “Caayi oba kaawa?” kyangu okusinga “Oyagala ki?”
4. Lindako. Mu akaseera akawera okusinga bwe kiba nga kya bulijjo okuddamu, era gezaako obutamusalako.
5. Towakana wadde okumukebera. Ddamu eri engeri gy’awuliramu, so si oba ebintu bye yayogera bituufu.

Nnyinza ntya okutandika emboozi?

Teekateeka ebintu omuntu asobole okukussaako omwoyo. Ekitabo ky’obulagirizi ekya Family Caregiver Alliance kiragira nti osooke okendeeze ku okuleekaana: ggyako laadiyo oba ttivi, ggalawo amaddirisa oba oluggi, oba mugende mu kifo ekisirifu.

• Musemberere ng’ova mu maaso. Okujja ng’ova emabega oba ku mabbali kuyinza okumutabulatabula.
• Yogera erinnya lyo. “Nkulamusizza Taata, nze Sarah, muwala wo.” Kino kimuwonya okunoonya erinnya lyo.
• Serengeta ku ddaala lye. Bw’aba atudde, tuula oba fukamira amaaso gammwe gabe ku ddaala limu.
• Kebera endabika y’omu maaso go n’eddoboozi lyo. Ekitongole kya National Institute on Aging (NIA) kiragira nti weekenneenye eddoboozi lyo, obuwanvu bwalyo, endabika y’omu maaso go n’enneeyisa y’omubiri gwo, era fuba okuba ow’ekisa era omwogezi omutegeerekeka.
• Kakasa nti endabirwamu n’eby’amatu biri mu kifo kyabyo. Kizibu okugoberera emboozi gy’otosobola kulaba oba okuwulira bulungi.

Nnyinza ntya okutegeka ebigambo byange?

Kozesa ebigambo ebyangu, sentensi ennyimpi n’eddoboozi eddongoofu era erya wansi.

• Ekirowoozo kimu buli sentensi. “Ka twambale kkooti yo. Oluvannyuma tujja kufuluma ebweru.” So si byombi mu mulundi gumu.
• Kozesa amannya, so si bigambo ebidda mu kifo kyago. “Ssenga Jean yabadde akubye essimu” kitegeerekeka okusinga “Yabadde akubye essimu.”
• Ssa eddoboozi wansi, so si waggulu. Family Caregiver Alliance eragira okukozesa eddoboozi erya wansi mu kifo ky’okwogerera waggulu.
• Ddamu, oluvannyuma okyuse ebigambo. Bw’atategeera, ddamu ebigambo bye bimu omulundi gumu. Bwe kitakola, lindako akaseera akatono ogezeeko ebigambo ebirala.
• Laga era oyogere. Laga ku kikopo, yimusiza masweta zombi, oba laga ekisooka eky’okukola.
• Yogera naye, so si kwogera ku ye. NIA erabula ku kwogera ku muntu ng’alinga taliiwo, era ne ku “kwogera ng’oyogera n’omwana”.

NIA eraga engeri ennyangu ez’okubuuzaamu ebibuuzo ebya bulijjo. Wano waliwo ebyokulabirako mu ngeri eyo:

Nnyinza ntya okuwuliriza obulungi?

Wuliriza amakulu n’enneewulira, so si bigambo byokka.

• Lindako. Okusirika emirundi mingi kiba kiseera ky’okulowooza. Bala mpola okutuuka ku kkumi nga tonnayambako.
• Mu ekigambo kyokka bw’alemeddwa. Family Caregiver Alliance egamba nti kiba kirungi okuwa ekigambo omuntu bw’aba azibuwalirwa.
• Kakasa ky’owulidde. Ekitabo kya Alzheimer’s Association ku kwogera kiragira okunoonya amakulu agali emabega w’ebigambo bye n’okubiddamu okakase nti otegedde. “Oweraliikiridde emmotoka?”
• Kebera endabika y’omu maaso ge n’omubiri gwe. Okwogera bwe kugenda kukaluubirirwa, NIA egamba nti endabika y’omu maaso eyinza okulaga ennaku, obusungu oba okwetamwa okusinga ebigambo.
• Twala okweraliikirira kwe ng’ekikulu. Ne bwe kiba nti okweraliikirira kwesigamye ku kintu ekikyamu, enneewulira eyo ya ddala.

Ate bw’ayogera ekintu ekitali kituufu?

Towakana naye. Tekitera kukola, era omuntu ayinza okuwulira ng’aswadde oba ng’atidde. Mu kifo ky’ekyo, kwatagana n’enneewulira ye, oluvannyuma omukyusempo mpola.

Family Caregiver Alliance eragira okukakasa enneewulira nga tonnamukyusaamu. Okugeza, maama wo bw’akalambira nti alina okugenda okuggya abaana ku ssomero:

• Mu kifo kya: “Maama, abaana bo bakuze. Ekyo kyayita emyaka ana.”
• Gezaako: “Bulijjo wali maama afaayo ennyo. Mbuulira ku kubaggya ku ssomero. Ka tusooke tulyeeko akatono?”

Alzheimer’s Association era eragira obutawakana ku bigambo by’otakkiriziganya nabyo. Londa ebiseera: endowooza enkyamu bwe kiba nga terina kabi, gireke.

Okwogera kukyuka kutya ng’okusereba mu mutwe kugenda kweyongera?

Ebyetaago bikyuka ng’ebiseera biyitawo, kale kyusa engeri gy’okwatamu embeera. Alzheimer’s Association ennyonnyola emiteeko esatu egy’awamu:

Buli muntu wa njawulo, era omuntu y’omu ayinza okuba n’ennaku ennungi n’ezizibu. Kolagana n’engeri gy’ali mu kiseera kino, so si ku linnya ly’omutendera.

Ebifaananyi n’emizannyo bisobola okwanguyiza emboozi?

Yee. Ekifaananyi kye mulabira awamu kiggyawo okunyigirizibwa era kibawa mmwe bombi ekintu kye musobola okutunuulira n’okulaga.

• Ebifaananyi ebireeta emboozi. Conversation Cards biwa ebifaananyi n’ebibuuzo ebiggule ebitakebera.
• Ebifaananyi by’amaka. Photo Pairs bikyusa ebifaananyi by’olonze ne bifuuka omuzannyo omwangu ogw’okugatta ebifaananyi, era emirundi mingi guleeta emboozi n’ebijjukizo.
• Engero n’ebigambo ebimanyiddwa. Finish the Saying bikozesa engero n’ebigambo ebimanyiddwa ennyo, oluvannyuma ne biddirirwa ekibuuzo ekireeta emboozi.
• Emizannyo gy’okugatta ng’omusingi gw’emboozi. Picture Pairs kiwa emikono gyo ekintu eky’okukola nga mwogera.

Laba engeri y’okuzannya awamu ne emizannyo gy’okujjukira okumanya ebisingawo. Ku kukyalira n’amasimu, soma ebitabo byaffe ku kukyalira ne ku masimu n’amasimu agalaba.

Ku muntu ayogera ennimi ezisukka mu lumu, laba ekitabo kyaffe ku kwogera mu nnimi ez’enjawulo.

Nkolera ki singa mpulira nga saakyagumiikiriza?

Kino kitera okutuuka ku buli muntu. NIA eragira nti bw’owulira ng’onyiize, weeyawuleeko okumala akaseera okukkakkana. Genda mu kisenge ekirala, ssa omukka mpola emirundi mitono, era okomewo bw’oba osobola okukkakkana. Osobola okutandika emboozi nate, era omuntu ayinza okuddamu obulungi eri embeera yo ennyogovu. Bw’owulira nga toyinza kugumiikiriza emirundi mingi, ekyo kiba kiraga nti weetaaga obuyambi obusingawo, so si nti olemereddwa. Ekitabo kyaffe ku kwefaako ng’omulabirizi kirimu aw’okufuna obuyambi.