iVakasala ni Veitaratara kei na Mate ni Guilecavi

Na mate ni guilecavi e rawa ni vakadredretaka na kune ni vosa, na muria ni iyatuvosa balavu, se na levei ni rorogo e vakavolivolita. Oqo e sega ni kena ibalebale ni sa sega na nona gadreva na tamata me veiwekani. Na veisau lalai ena ivakarau ni vakarautaki ni veivosaki, na nomu vosa kei na nomu vakarorogo e rawa ni vakarawarawataka ka vakavakanomoda na veivosaki vei kemudrau ruarua.

Na cava na iVakasala Bibi Duadua ni Veivosaki kei na Tamata e Bula vata kei na Mate ni Guilecavi?

Taura na nona vakasama, vakamalumalumutaka, ka vosota. Kevaka o nanuma ga e lima na ka:

1. Vakanomoda na rumu ka raici koya. Bokoca na retioyaloyalo, tiko ena ivakatagedegede vata kei na matana, ka vakayagataka na yacana.
2. Tukuna e dua ga na ka ena dua na gauna. iYatuvosa lekaleka, e dua na vakasama, e dua na taro.
3. Solia e rua na digidigi. “Tii se kofe?” e rawarawa cake mai na “Na cava o vinakata?”
4. Waraka. Solia e levu cake na gauna me sauma mai na ka o raitayaloyalotaka, ka kakua ni tarova na nona vosa.
5. Kakua ni veiba se vakatovolea. Sauma na ka e vakila, sega ni vakadeitaka kevaka e dodonu na ka e tukuna.

Au na tekivutaka vakacava e dua na veivosaki?

Vakarautaka na ka me rawa ni vakanamata vei iko na tamata. Na idusidusi ni Family Caregiver Alliance e vakatura me vakalailaitaki taumada na rorogo: bokoca na retio se retioyaloyalo, sogota na liplipi se katuba, se toki ki na dua na vanua vakanomodi cake.

• Toro voleka mai na matana. Na lako mai na dakuna se yasana e rawa ni vakidacalai koya.
• Tukuna o cei iko. “Bula Tama, o au o Sarah, na luvemu yalewa.” Oqo e vukea me kakua ni vaqarai koya na yacamu.
• Sobu ki na nona ivakatagedegede. Kevaka e dabe tiko, dabe sobu se tekiduru mo rau tautauvata na matamudrau.
• Raica na mata kei na irairai ni domomu. Na National Institute on Aging (NIA) e vakasalataki mo qarauna na irairai ni domomu, na levu ni domomu, na mata kei na irairai ni yagomu, ka tovolea mo yalovinaka ka vosa vakadodonu.
• Vakadeitaka ni daramaka na iloilo ni mata kei na iloilo ni daliga. E dredre na muria ni veivosaki e sega ni laurai se rogoci vinaka.

Au na cavuta vakacava na ka me’u tukuna?

Vakayagataka na vosa rawarawa, iyatuvosa lekaleka kei na domo malua ka vakanomodi.

• E dua na vakasama ena dua na iyatuvosa. “Medau daramaka na nomu kote. Oti medau lako i tautuba.” Sega ni rua vata ena dua ga na gauna.
• Vakayagataka na yaca, sega ni vosa veisosomitaki. “A qiri mai o Aunt Jean” e matata cake mai na “A qiri mai o koya.”
• Vakamalumalumutaka na domo, kakua ni vakalevutaka. Na Family Caregiver Alliance e vakatura na domo e sobu sobu ka sega ni domo kaukauwa.
• Tovolea tale, oti qai veisautaka na vosa. Kevaka e sega ni kila, tovolea tale na vosa vata oqori vakadua. Kevaka e sega ni yaga, waraka vakalailai ka tovolea eso tale na vosa.
• Vakaraitaka kei na tukuna. Dusia na bilo, laveta cake na rua na siveti, se vakaraitaka na imatai ni iwalewale.
• Vosa vua, kakua ni vosataki koya. Na NIA e vakasalataka me kakua ni vosataki na tamata me vaka e sega ni tiko kina, kei na kakua ni vosa vakataki koya me vaka e gone.

Na NIA e vakatura na kena vakarawarawataki na taro e dau caka. Oqo eso na ivakaraitaki:

Au na vakarorogo vakavinaka vakacava?

Vakarorogo ki na ibalebale kei na yalo, sega wale ga ki na vosa.

• Waraka. Na vakanomodi e dau gauna ni vakasama. Wili vakamalua ki na tini ni bera ni o curu mai.
• Solia e dua na vosa kevaka ga e sega ni toso rawa. Na Family Caregiver Alliance e kaya ni e vinaka na kena soli vakataki eso na vosa ni dua e dredre tiko.
• Vakadeitaka na ka o rogoca. Na idusidusi ni Alzheimer’s Association me baleta na veitaratara e vakatura mo vaqara na ibalebale e tu ena nona vosa ka cavuta tale mo vakadeitaka ni o kila vinaka. “O lomaocaocataki motoka beka?”
• Raica na matana kei na yagona. Ni sa dredre cake na vosa, e kaya na NIA, na irairai ni mata e rawa ni vakaraitaka vakamatata cake na rarawa, cudru se yalolailai mai na vosa.
• Vakayagataka bibi na nona lomaleqa. Dina ga ni yavutaki na lomaleqa ena dua na ka e cala, na yalo e vakila e dina.

Vakacava kevaka e tukuna e dua na ka e sega ni dina?

Kakua ni veiba. E dredre ni o qaqa, ka na rawa ni madua se rere na tamata. Ia, semata ki na yalo e vakila, oti qai toso vakamalua ki na dua tale na ka.

Na Family Caregiver Alliance e vakatura mo vakadinadinataka na yalo e vakila ni bera ni o veisautaka na ulutaga. Kena ivakaraitaki, kevaka e kaya tiko ga o tinamu ni gadrevi me lai kauti ira na gone mai vuli:

• Ka ni sosomitaka: “Tina, sa qase na luvemu. Oya e va na yabaki tini sa oti.”
• Tovolea: “O dau tina yalololoma sara. Tukuna mai vei au na nomu lai kauti ira. Medau kana mada e dua na kakana lailai taumada?”

Na Alzheimer’s Association e vakasalataka tale ga me kakua ni veiba me baleta na vosa o sega ni duavata kina. Digia na gauna donu: kevaka e sega ni yaco kina e dua na ca na ka e nanuma cala, biuta ga.

Na veitaratara e veisau vakacava ni toso cake na mate ni guilecavi?

Na gagadre e veisau ena gauna, koya gona mo veisautaka na nomu ivakarau. Na Alzheimer’s Association e vakamacalataka e tolu na iwasewase levu:

E duatani na tamata yadua, ka na dua vata ga na tamata e rawa ni tiko na siga vinaka kei na siga dredre. Sauma na nona ituvaki ena gauna oqo, sega ni dua na ivakatakilakila.

Na iyaloyalo kei na itaviqaravi e rawa ni vakarawarawataka na veivosaki?

Io. Na iyaloyalo dou raica vata e kauta laivi na lomaleqa ka solia e dua na ka mo drau raica ka dusia vata.

• iYaloyalo ni veivosaki. Na Conversation Cards e solia na iyaloyalo kei na taro e sega ni vakatovolea.
• iYaloyalo ni matavuvale. Na Photo Pairs e veisautaka na iyaloyalo o digitaka me dua na qito malua ni veidonui, ka dau vakayavalata na italanoa.
• Vosa kilai. Na Finish the Saying e vakayagataka na vosa kilai vakalevu, ka tarava e dua na taro ni veivosaki.
• Qito ni veidonui me tokani ni veivosaki. Na Picture Pairs e solia e dua na ka me cakava na ligamu ni o veivosaki tiko.

Raica na ivakarau ni qito vata kei na itaviqaravi ni nanuma lesu me baleta eso tale na ivakasala. Me baleta na veisiko kei na qiri, wilika na noda idusidusi me baleta na veisiko kei na qiri ena talevoni se vidio.

Me baleta e dua e vosataka e levu na vosa, raica na noda idusidusi ni veitaratara ena vosa duidui.

Vakacava kevaka au sa yali na noqu vosota?

E yaco vei keda kece. Na NIA e vakatura ni kevaka o sa yalolailai, mo taura e so na gauna mo vakacegu kina. Lako ki na dua tale na rumu, cegu vakamalua vakavica, ka lesu mai ni o sa vakacegu. O rawa ni tekivutaka tale na veivosaki, ka na rawa ni vinaka na nona sauma ki na nomu yalo vakanomodi. Kevaka e dau yaco wasoma na yalolailai, oqori e ivakatakilakila ni o gadreva e levu cake na veitokoni, sega ni o sega ni rawa. Na noda idusidusi me baleta na qaravi koya vakataki iko e vakaraitaka eso na vanua mo kerea kina na veitokoni.