Pisi kaq khuyapayay
Chʼinpi, paypa ñawpaqninpi, sutinmanta waqyaykuspa, allillamanta, pisi simikunawan rimay. Huklla tapuyta tapuy, kichasqa tapuykuna rantinpi iskay akllanata quykuy, hinallataq yuyasqaykimanta aswan unayta suyay. Ama kutichinakuychu, ama allichaychu, ama tapuriychu. Nisqan simikunapa qhipanpi kaq sientekuykunaman kutichiy. Simikuna sasa kaptin, llamkhaypi, uyarikusqanpi, uya rikchʼayninpi hinallataq kuska qhawasqa fotokunapi rimanakuy.
- Manaraq rimashaspa qhipa ruwaykunata pisiyachiy, paypa ñawinta maskhay.
- Pisi simikunata, sapa kuti huk yuyayllata, hinallataq sutikunata llamkʼachiy, mana pay, paykuna nispalla.
- Kichasqa tapuykuna rantinpi iskay akllanata utaq arí/mana tapuyta quykuy.
- Kutichinanta suyay. Mana entiendekuptin, kaqlla simikunawan yapamanta niy, chaymanta huk simikunawan yachay.
- Ama kutichinakuychu, ama allichaychu. Nisqanpa qhipanpi kaq sientekuyman kutichiy.
- Simikuna pisiyaptin, llamkhaywan, uyarikusqanwan, uya rikchʼaywan hinallataq kuska fotokunawan rimanakuy.
Kay page-pi (8 tapuna)
- ¿Ima aswan allin yuyaychaykunataq umachay pantaywan runawan rimaypaq?
- ¿Imaynata rimanakuyta qallarinay?
- ¿Imaynata nisqaykunata ninay?
- ¿Imaynata allinta uyarinay?
- ¿Mana chiqapta niptin imata ruranay?
- ¿Imaynata rimanakuy tikran umachay pantay miraptin?
- ¿Fotokuna, ruwanakunapas rimanakuyta aswan facilta ruwanku?
- ¿Paciencia chinkachikuptiyqa?
Umachay pantayqa simikunata tariyta, unay rimayta qatiyta utaq qhipa ruwaykunata harkʼayta sasachayta atin. Chayqa manan payña mana hukkunawan tinkuyta munasqanta niyta munanchu. Rimanakuyta imaynata wakichisqaykipi, imaynata rimakusqaykipi, imaynata uyarisqaykipipas pisi tikraykuna iskayniykipaqpas rimanakuyta aswan facilta, aswan thakta ruwayta atinman.
¿Ima aswan allin yuyaychaykunataq umachay pantaywan runawan rimaypaq?
Paypa yuyayninta hapʼiy, facilpi saqiy, hinallataq pacienciawan kay. Pichqa imakunallata yuyarinki chayqa:
- Wasita thakchay, paypa ñawpaqninpi kay. TV-ta wañuchiy, ñawinqa kaq alturapi tiyay, hinallataq sutinmanta waqyay.
- Sapa kuti huk imallata niy. Pisi simikuna, huk yuyay, huk tapuy.**
- Iskay akllanata quykuy. «¿Té icha café?» nisqaqa «¿Imatataq munanki?» nisqamanta aswan facil.**
- Suyay. Kutichinampaq yuyasqaykimanta aswan unayta quykuy, ama harkʼaychu.**
- Ama kutichinakuychu, ama tapuriychu. Imayna sientekusqanman kutichiy, mana imakuna chiqap kasqanmanchu.**
¿Imaynata rimanakuyta qallarinay?
Pay qampilla yuyayta atinanpaq wakichiy. Family Caregiver Alliance nisqapa pusaqnin ñawpaqta qhipa ruwaykunata pisiyachiyta yuyaychan: radiota utaq TV-ta wañuchiy, cortinakunata utaq punkuta wichqʼay, utaq aswan chʼin kitiman ripuy.
- Ñawpaqninmanta asuykuy. Qhipamanta utaq ladomanta hamuyqa manchakuchiyta atin.**
- Pi kasqaykita niy. «Allillanchu taytay, ñuqaqa Sarah kani, ususiyki.» Kayqa sutiykita maskhananpaq mana sasachakunanpaq yanapan.**
- Paypa alturanninman uraykuy. Tiyakuchkan chayqa, tiyay utaq qonqoriykuy ñawiykikuna kaqlla alturapi kananpaq.**
- Uya rikchʼayniykita, uyarikusqaykita qhawariy. National Institute on Aging (NIA) uyarikusqaykimanta, sinchi kayninmanta, uya rikchʼayniykimanta kurkupa ruwasqanmanta yuyaychaspa, kʼuyakuywan, allinlla rimayta yuyaychan.**
- Lentesninkuna, uyariq yanapayninkuna chaypi kasqanta qhawariy. Mana allinta rikuyta, mana allinta uyariyta atispaqa, rimanakuyta qatiyqa sasa.**
¿Imaynata nisqaykunata ninay?
Facil simikunata, pisi rimaykunata, thak, ura uyarikusqawan rimay.
- Sapa rimaypi huk yuyaylla. «Chompaykita churakusunchik. Chaymanta hawaman lluqsisun.» Ama huklla samaypichu iskayninta niychu.**
- Sutikunata llamkʼachiy, mana «pay», «paykuna» nispalla. «Tía Jean waqyakamurqa» nisqaqa «Pay waqyakamurqa» nisqamanta aswan sutʼi.**
- Aswan ura, mana aswan sinchi. Family Caregiver Alliance nisqaqa aswan ura rimayta yuyaychan, mana aswan sinchitachu.**
- Yapamanta niy, chaymanta huk simikunawan niy. Mana entienderuptinqa, kaqlla simikunawan huk kuti yapamanta niy. Mana yanapaptinqa, pisi samariy chaymanta huk simikunawan yachay.**
- Rikuchiy ima, nispalla mana. Qeruta tʼupsiy, iskay chompakunata rikuchiy, utaq ñawpaq ruwayta rikuchiy.**
- Paywan rimay, mana paymantaqa. NIA nisqa willan mana runamanta mana chaypi kasqan hina rimayta, hinallataq mana wawata hina rimayta.**
NIA nisqa sapa kuti tapuykunapaq aswan facil nisqakunata yuyaychan. Kaykunaqa chay hina rikchʼanakuykuna:
| Chaypa rantinpi | Kayta yachay |
|---|---|
| «¿Imatataq mikuyta munanki?» | «¿Challwata icha aychata munankichu?» |
| «¿Imaynata sientekunki?» | «¿Saykʼusqa sientekunkichu?» |
| «¿Yarqasqa kankichu?» | «Pichqa minutollamanta mikhuna listo kanqa.» |
| «Manan chay hinachu ruwakun.» | «Kay hinata yachakusunchik.» |
| «¿Quchaman purisqanchikta yuyarinkichu?» | «Quchaman purisqanchikmanta yuyachkarqani. Chaypi imata gustasqaykita willaway.» |
| «Ñam willarqayki.» | Yapamanta, kʼuyakuywan, ñawpaq kutimanta hina kutichiy. |
¿Imaynata allinta uyarinay?
Simikunallatachu mana, aswanpas ima nisqanta, imayna sientekusqantapas uyariy.
- Suyay. Upallakuyqa achka kutipi yuyay tiempo. Mana imata nispalla iskayniykama chunka yupariy.**
- Simita quykuy sasachakuptillan. Family Caregiver Alliance nisqanman hina, runa sasachakusqanpi simikunata yanapayqa allinmi.**
- Uyarisqaykita chiqaqchay. Alzheimer’s Association nisqapa rimanakuy pusaqnin simikunapa qhipanpi ima nisqa kasqanta maskhayta, chayta yapamanta nispa entiendesqaykita chiqaqchayta yuyaychan. «¿Carromanta llakikunki?»**
- Uyanpi, kurkunpipas qhawariy. Rimay aswan sasa kaptin, NIA nisqanman hina, uya rikchʼaykuna llaquita, phiñakuyta utaq llakikuyta simikunamanta aswan sutʼita rikuchinman.**
- Llakikusqankunata chiqap hinata uyariy. Huk llakikuy pantasqa willakuyman tʼinkisqa kaptinpas, sientekuyqa chiqapmi.**
¿Mana chiqapta niptin imata ruranay?
Ama kutichinakuychu. Atiyniykita atispaykiqa, runa pingasqa utaq manchachisqa tarikuyta atin. Chaypa rantinpi, sientekuyninwan tinkuy, chaymanta allillamanta hukman pasay.
Family Caregiver Alliance nisqa sientekuyta riqsiyta yuyaychan, manaraq hukman pusashaspa. Sichus mamayki escuelamanta wawakunata apamunampaq rinanta ninqa chayqa:
- Kaypa rantinpi: «Mama, wawáykunaqa hatunñam. Chayqa tawa chunka watam ña karqa.»
- Kayta yachay: «Ancha munakuq mamalla karqanki. Apamusqaykimanta willaway. ¿Ñawpaqta huk imallata mikusunchikchu?»
Alzheimer’s Association nisqapas mana acuerdoc kasqayki nisqakunamanta kutichinakunata ama ruranaykita yuyaychan. Allin ratokunata akllay: pantasqa yuyay mana dañuchiq kaptinqa, saqiylla.
¿Imaynata rimanakuy tikran umachay pantay miraptin?
Necesidadkuna tiempo pasaptin tikran, chayrayku ruwayniykita tikray. Alzheimer’s Association nisqa kimsa hatun mitʼakunata willan:
| Mitʼa | Ima yanapan |
|---|---|
| Ñawpaq | Ama yuyaychu mana rimanakuyta atinña nispa. Rimanakuykunapi churanakuy, paywan chiqaqta rimay, ima yanapayta munakusqanta tapuy, hinallataq asikuy yanapaptinqa llamkʼachiy. |
| Chawpi | Chʼinpi hukwan huklla rimay. Allillamanta rimay, ñawinta qhawaspa, arí/mana tapuykunata llamkʼachiy, ruwaykunata sapa kuti hukllamanta willay, ama qhawachiychu, ama allichaychu. |
| Qhipa | Ñawpaqninmanta asuykuy, pi kasqaykita niy. Tʼupsiyta, makiwan rikuchiyta kallpachay. Llamkhayta, ruwaykunata, uyarikusqakunata, rikuykunata, qʼaparikuykunata llamkʼachiy. Ama mana chaypi kasqan hina rimaychu. |
Sapa runaqa hukniraymi, kaqlla runapas allin pʼunchaykunata, sasa pʼunchaykunatapas atipanman. Kunan imayna kasqanman hina kutichiy, mana sutichasqa sutinman hinachu.
¿Fotokuna, ruwanakunapas rimanakuyta aswan facilta ruwanku?
Arí. Kuska qhawasqa fotoqa llakisqa sientekuyta pisiyachin, iskayniykipaqpas qhawaypaq, tʼupsiypaq imatapas qun.
- Fotokunawan qallarikuy. Conversation Cards nisqapi fotokuna kachkan kichasqa tapuykunawan, mana tapurispa.**
- Ayllu fotokuna. Photo Pairs nisqanqa akllasqayki fotokunata allin tinkuchiy pukllayman tukuchin, chayqa achka kutipi willakuykunata kallpachan.**
- Riqsisqa rimaykuna. Finish the Saying nisqanqa riqsisqa rimaykunata llamkʼachin, chaymanta rimanakuypaq huk kallariyta qun.**
- Tinkuchiy pukllaykuna qhipa ruwanapaq. Picture Pairs nisqanqa rimanakuspa makiykikunata imapi ruwayta qun.**
Aswan yachanaykipaq qhaway imaynata kuska pukllayta hinallataq yuyarichiq ruwanakuna nisqakunata. Watukuykunapaq, waqyakuypaqpas ñuqanchikpa watukuy hinallataq telefono, video waqyaykuna pusaqkunata ñawiriy.
Achka simipi rimaq runapaq, simikunapura rimanakuy pusaqniyku nisqata qhaway.
¿Paciencia chinkachikuptiyqa?
Tukuy runamanmi chayqa pasan. NIA nisqanman hina, phiñakuspa tarikuspaykiqa, thaknchakunaykipaq huk ratu hapʼikuy. Huk wasiman pasay, allillamanta samaykuy, chaymanta thaklla kutimuy. Rimanakuytaqa yapamanta qallariyta atinki, runaqa aswan thak kayniykiman kutichinmanpas. Phiñakuy sapa kuti kaptinñaqa, aswan yanapayta necesitasqaykipa señalninmi, mana pantasqaykiqa. Uywaqpaq kikinmanta qhaway nisqa pusaqniykupi yanapay maskhanapaq kitikuna kachkan.
Achka tapukuykuna
¿Imatataq mana niyta atinman umachay pantaywan kaq runaman?
Ama tapuriychu ("¿Yuyarinkichu...?"), ama allichaychu ("Chayqa pantasqa"), ama chinkachisqankunata yuyarichiychu ("Ñam willarqayki"), hinallataq ama mana chaypi kasqan hina paymanta rimaychu. Ama wawata hina rimaychu. Kaykunaqa mana yanapaspalla pingakuyta utaq llakikuyta apamunman.
¿Imakunapi pantaptin allichanaychu?
Aswantaqa mana. Pantasqa willakuy mana dañuchiq kaptinqa, saqiylla. Kutichinakuyqa manañan paypa yuyayninta tikranchu, aswantaqa llakichinman. Kunan imayna sientekusqanta, imata necesitasqantataq qhawariy.
¿Imata ruranay simita mana tariptin?
Ñawpaqtaqa tiempota quykuy. Sasa tarikuchkaptinqa, allinmi allillamanta huk simita yanapay utaq imata niyta munakusqanta yuyaspa tapuy. Tʼupsiy, makiwan rikuchiy hinallataq fotokunapas yanapanman.
¿Imaynata rimanay qhipa mitʼa umachay pantaypi kaq runawan, mana anchata rimaptin?
Ñawpaqninmanta asuykuy, pi kasqaykita niy, hinallataq thak uyarikusqawan, allin llamkhaywan rimay. Sientekusqankunata uya rikchʼayninpi, kurkunpa kayninpipas qhawariy. Qampa chaypi kayniyki, riqsisqa takiy utaq makinmanta hapʼiy simikuna mana kaptinpas achka willayta atin.
Qhawana
Kay page-pi yachaykunata qispichiq llank'aqkunata, yachaykunata willanchis. Llapan chaykunataqa musuqyachisqa kaqtinmi qhawarisqa karqan.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance