Доцца жоп ло .
Тийна меттиг харжа, стагана дуьхьала хила, цуьнан цӀе йоккху, меллаша а, доцца а, атта а предложенешца къамел де. Цкъа хьалха цхьа хаттар бе, шуьйра хаттарийн метта ши вариант кховдаде, жоп лоьхуш хьоьжуш йолчул а дуккха а собар де. Къовсам ма бе, нис ма де, экзамен ма йе. Дешнийн тӀехьа долчу синхааме жоп ло, ткъа къамел хала хилча куьйгана Ӏоттар, сурташ а, куьйган хьаьркаш а леладе.
- Къамел дӀаболабале гӀовгӀа лахде, стаган бӀаьргашка хьажа.
- Доццу предложенешца къамел де, цкъа хьалха цхьа хӀума ала, цуьнан цӀе йоккху «иза», «уьш» бохучул.
- Шуьйра хаттарийн метта ши вариант кховдаде йа «хӀаъ»/«хӀан-хӀа» хаттар де.
- Жоп дан хан йита. Хьо ца кхетахь, цхьаьна дешнаш йуха ала, тӀаккха кхечу дешнашца хьажа.
- Къовсам ма бе, нис ма де. Цо бохучун тӀехьа долчу синхааме жоп ло.
- Дешнаш кӀезиг хилча, куьйгана Ӏоттарца, азца, йуьхьан хатӀца, цхьана хьовсучу сурашца къамел де.
ХӀокху агӀон тӀехь (8 дакъош)
Деменци йолуш, стагана дешнаш каро, дехачу предложенешка ладогӀа йа гӀовгӀанна йукъара оьшуш долу хӀума къасто хала хила тарло. Амма иза бохург дац, цунна кхечаьрца уьйр латто лаам бац аьлла. Къамел кечбечу хенахь, хьо муха дуьйцуш ву, муха ладогӀуш ву — кегий хийцамаш бича, къамел шина а атта а, паргӀата а хила тарло.
Деменци йолчу стагаца къамел деш уггаре мехала хьехамаш муьлхарш ду?
Цуьнан тидам тӀеозабе, атта ала, собар де. Нагахь пхиъ хӀума бен дагахь ца диснехь а:
- Чоь тийна йе, цуьнга хьажа. Телевизор дӀайайъа, цуьнан бӀаьрган тӀегӀанехь ховша, цуьнан цӀе йоккху.
- Цкъа хьалха цхьа хӀума ала. Доццу предложенеш, цхьа ойла, цхьа хаттар.
- Ши вариант кховдаде. «Чай йа кофе?» — «Хьуна хӀун мега?» бохучул атта ду.
- Собар де. Жоп дан хьоьжуш йолчул дуккха хан йита, йукъаметтиг ца йе.
- Къовсам ма бе, экзамен ма йе. Цунна муха хета, цуьнга жоп ло, бакъдерг нийса дуй-нийса дац тидам ца беш.
Къамел муха дӀаболо беза?
Стаг хьоьга тидам тӀебахийта таро йолчу кепара хӀума кечде. Family Caregiver Alliance куьйгалло хьалха гӀовгӀа лахбан хьехам бо: радио йа телевизор дӀайайъа, пардеш йа неӀ дӀакъовла, йа кхечу тийнчу метте дӀавала.
- Хьалхенгахьара волавела. ТӀехьара йа агӀора тӀеваларо стаг схьаваккха тарло.
- Хьо мила ву ала. «Марша ву, дада, со Сара йу, хьан йоӀ.» Иза хьан цӀе лоьхуш ца Ӏийта.
- Цуьнан бӀаьрган тӀегӀане вала. Иза охьахиина велахь, хьо а охьахаа йа кхьаьчка, шу шиннан бӀаьргаш цхьана тӀегӀанехь хилийта.
- Хьайн йуьхье а, аз а терго йе. National Institute on Aging (NIA) хьехам бо хьайн аз, чӀогӀалла, йуьхьан хатӀ, дегӀан хьаьркаш тидаме эца а, довха, амма нийса тон лело а.
- Куьзганаш а, ладугӀу гӀирс а йуй хьажа. Дика ца гуш йа ца хезаш долчу къамеле ладогӀа хала ду.
Аса бохург муха ала деза?
Атта дешнаш, доцца предложенеш, паргӀата, лахара аз леладе.
- ХӀора предложенехь цхьа ойла. «Вай хьан куртка йохур йу. ТӀаккха ара гӀур ду вай.» — и ший а цхьана предложенехь ма ала.
- ЦӀераш леладе, меттигцӀераш ца лелош. «Нана Жанас телефон тоьхна» — «Цо телефон тоьхна» бохучул кхетаме ду.
- Аз лахде, лекха ма баккха. Family Caregiver Alliance хьехам бо аз чӀогӀа баккхал лахбан.
- Йуха ала, тӀаккха кхечу кепара ала. Цуьнан кхетар ца хиллехь, цу дешнашца цкъа йуха ала. Иза гӀо ца деш хилча, жимма собар а деш, кхечу дешнашца ала хьажа.
- Гойта а, ала а. Кедана тӀе бӀаьрг тоха, ши свитер гойта, йа хьалхара гӀулч гайта.
- Цуьнца къамел де, цуьнах лаьцна ца къамел деш. NIA дӀахьедо, стагах лаьцна иза цигахь воцучу санна къамел ма де, иштта берашца къамел дечу кепара а ма де.
NIA массара а лелочу хаттарийн атта кепаш кховдо. ХӀокху духахь масалш:
| Иза бохучун метта | Иштта ала хьажа |
|---|---|
| «Суьйренна хьуна хӀун дии ча ду?» | «Хьуна чӀара мегар ду йа котаман жижиг?» |
| «Муха ву хьо?» | «Хьо кӀадвелла ва(йу)?» |
| «Хьуна мац велла?» | «Суьйре пхи минот йаьлча кийча хир йу.» |
| «Иштта ца до иза.» | «Вай иштта хьажа.» |
| «Ӏам тӀе вахар дагадогӀу хьуна?» | «Суна Ӏам тӀе вахар дагадеира. Хьуна цигахь уггаре хазахеттарг дийца суна.» |
| «Ас хьоьга хӀинццале аьлла.» | КӀеда йуха жоп ло, дуьххьара санна. |
Муха ладогӀа деза дика?
Дешнашка бен ца хьожуш, маьӀне а, синхааме а ладогӀа.
- Собар де. Тийна хилар — дукха хьолахь ойлан хан хуьлу. Йукъа гӀоле итт кхаччалц дагахь дагаде.
- Дош кховдаде, иза сецича бен. Family Caregiver Alliance боху, стагана хала хилча дош кховдадан мегар ду.
- Хьо кхетар талла. Alzheimer’s Association къамелан куьйгалло хьехам бо цуьнан дешнийн тӀехьара маьӀна лаха а, хьо нийса кхетий хьажа иза йуха аьлла. «Хьо машенах кхоьруш ву(йу)?»
- Цуьнан йуьхье а, дегӀ а терго йе. Къамел хала мел хуьлу, NIA билгалдоккху, йуьхьан хатӀо гӀайгӀа, оьгӀазалла йа сингаттам дешнашал дика гойта тарло.
- Сатийсамаш ладаме лара. Нагахь кхерам нийса доцчу хӀуман тӀехь лаьтташ белахь а, синхаам бакъ ду.
Нагахь цо нийса доцу хӀума алахь?
Къовсам ма бе. Хьо толур вац(йац), ткъа стаг эшна йа кхоьруш висна хила тарло. Цуьнан метта, цуьнан синхаамах кхета, тӀаккха кӀеда кхечу темине дехьавала.
Family Caregiver Alliance хьехам бо, тидам дӀабаккхале хьалха синхаам къобалбан. Масала, нагахь хьан нанас берш школе схьаэца ваха йеза аьлла тӀаьхьависаахь:
- Иза бохучун метта: «Нана, хьан берш дакхий бевлла. Иза шовзткъа шо хьалха дара.»
- Иштта ала хьажа: «Хьо даима дика нана хилла. Уьш муха схьаоьцура ахь, дийца суна. Хьалха жимма хӀума кхоллий вай?»
Alzheimer’s Association а хьехам бо, хьуна реза боцчу дешнашца къовсам ма бе. Хан харжа: нагахь нийса доцу ойла зе ца деш йелахь, иза иштта йита.
Деменци йоьдуш къамел муха хуьйцу?
Хенан йохаллехь оьшург хийцало, цундела хьайн кеп хийца. Alzheimer’s Association кхоъ коьрта мур билгалйоккху:
| Мур | ХӀун гӀо до |
|---|---|
| Хьалхара | Цунна къамел дан ца ло аьлла ма хета. Къамелашна йукъатоха, цуьнца дуьхьала къамел де, цунна муьлха гӀо оьшу хатта, тамашийна хӀума гӀо деш хилча леладе. |
| Йуккъера | Тийнчу меттехь цхьацца къамел. Меллаша ала, бӀаьргашца хьажа, «хӀаъ»/«хӀан-хӀа» хаттарш леладе, гӀулчаш гӀулчах дӀаала, бехк ма бе, нис ма де. |
| ТӀаьхьара | Хьалхенгахьара волавела, хьо мила ву ала. БӀаьрган хьаьркашца а, куьйган хьаьркашца а гойта дог дохийла. Куьйгана Ӏоттар, аз, сурт, хьожа леладе. Иза цигахь воцучу санна цкъа а ма дуьйца. |
ХӀора адам тайп-тайпана ву, цхьана адаманна а дика денош а, хала денош а хуьлу. Цуьнан хӀинца муха ду, цунна жоп ло, билгалонах дозуш ца хилар.
Сурташ а, ловзарш а къамел атта бан гӀо дийр дуй?
ХӀаъ. Цхьана хьовсуш долу сурто Ӏаткъам лахбо, шина а цхьа хӀума ган а, цуьнга тӀе бӀаьрг тоха а таро ло.
- Суьрташца хаттарш. Conversation Cards ловзарехь сурташ ду, царна тӀехь шуьйра хаттарш а ду, цкъа а экзамен ца йеш.
- Доьзалан сурташ. Photo Pairs ловзаро ахь хаьржина сурташ кӀеда цхьаьнайогӀу ловзаре дохку, иза дукха хьолахь дийцарш схьадовлуьйту.
- Евзаш долу кицанаш. Finish the Saying ловзарехь евзаш долу америкин кицанаш лелайо, тӀаккха къамел дӀаболо хаттар хуьлу.
- ЦхьаьнайогӀу ловзарш. Picture Pairs ловзаро къамел дечу хенахь куьйгашна болх ло.
Кхин дӀа хаа лууш делахь, хьажа цхьана ловза муха деза а, дагалецаман ловзарш а. ТӀеэцаршна а, къамелашна а хьажа вайн тӀеэцарех лаьцна куьйгалла а, телефонан а, видео а къамелех лаьцна куьйгалла.
Нагахь стаг масех маттахь къамел деш велахь, хьажа вайн тайп-тайпанчу меттанашкахь къамел даран куьйгалла.
Нагахь собар ца тоахь?
Иза массарна а хуьлу. NIA хьехам бо, нагахь хьо оьгӀазвахнехь, жимма собар далийта. Кхечу чоьне дӀагӀо, масех кӀеда садеӀа, хьо паргӀатвелча йуха вола. Къамел йуха а дӀаболо мегар ду хьан, ткъа стаг хьан паргӀата хиларна дика жоп лур ду хила тарло. Нагахь оьгӀазвахар сих-сиха хуьлуш делахь, иза бохург ду хьоьга кхин а гӀо оьшу, хьо ца тоьуш вац(йац) аьлла дац. Вайн хьожучунна ша шена хьожар куьйгаллехь гӀо каро меттигаш йу.
Юкъара хаттарш .
Деменци йолчу стагаца хӀун ма ала?
Ма хатта («Хьуна дагадогӀу...?»), нис ма де («И нийса дац»), дӀайийцаран хӀуманаш дагабоуьйту («Ас хьоьга хӀинццале аьлла»), иштта цуьнах лаьцна иза цигахь воцучу санна ма дуьйца. Берашца мотт буьйцучу кепара ма дуьйца. Иштта дешнаш схьадовла тарло цхьаъ эшар а, сингаттам а, гӀо а ца деш.
Цо бакъдерг нийса ца ахь, нисдан деза дуй?
Дукхахьолахь ца оьшу. Нагахь нийса доцу хӀума зе ца деш делахь, ма тидам бе цунна. Къовсам баро адаман ойла хийца ца ло, амма иза сингаттаме ваккха тарло. ХӀинца цунна муха хета, хӀун оьшу цунна, тӀе тидам бе.
Цунна дош каро ца луш хилча хӀун дан деза?
Хьалха цунна хан йита. Нагахь цунна чӀогӀа хала хеташ делахь, кӀеда дош кховдадан йа хьан кхетам нийса дуй талла мегар ду. БӀаьрган хьаьркашца гойтург, куьйган хьаьркаш а, сурташ а гӀо дан тарло.
ТӀаьхьарчу тӀегӀанехь деменци йолчу, кӀезиг къамел деш волчу стагаца муха къамел дан деза?
Хьалхенгахьара волавела, хьо мила ву ала, паргӀата аз а, кӀеда куьйгана Ӏоттар а леладе. Цуьнан синхаамаш кхета йуьхье а, дегӀан хьаьркаш а терго йе. Хьо уллехь хилар, девзаш долу эшар йа караш лацар — дешнаш доцуш а дуккха хӀума дӀахаийта тарло.
Хьостанаш
Оха ссылкаш йо хӀара агӀо тешна йолчу организацешна а, Ӏилманашна а. ХӀоранна а теллина агӀо карлаяьккхича.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance