Samskiptaráð þegar þú talar við einhvern með heilabilun

Heilabilun getur gert erfiðara að finna orð, fylgja langri setningu eða hunsa bakgrunnshljóð. Það þýðir ekki að viðkomandi hafi misst löngunina til að tengjast öðrum. Litlar breytingar á því hvernig þið undirbúið samtal, hvernig þið talið og hvernig þið hlustið geta gert samskipti auðveldari og rólegri fyrir ykkur bæði.

Hver eru mikilvægustu ráðin þegar talað er við einhvern með heilabilun?

Náið athygli viðkomandi, haldið því einföldu og sýnið þolinmæði. Ef þið munið aðeins fimm atriði:

1. Gerið rýmið rólegt og snúið ykkur að viðkomandi. Slökkvið á sjónvarpinu, sitjið í augnhæð og notið nafn hans eða hennar.
2. Segið eitt í einu. Stuttar setningar, ein hugmynd, ein spurning.
3. Bjóðið upp á tvo valkosti. „Te eða kaffi?“ er auðveldara en „Hvað viltu fá?“
4. Bíðið. Gefið meiri tíma til að svara en þykir eðlilegt og reynið að trufla ekki.
5. Ekki rífast eða yfirheyra. Takið eftir tilfinningum viðkomandi, ekki hvort staðreyndirnar séu réttar.

Hvernig ætti ég að byrja samtal?

Undirbúið aðstæður svo viðkomandi geti einbeitt sér að ykkur. Leiðbeiningar Family Caregiver Alliance mæla með að draga fyrst úr hávaða: slökkvið á útvarpi eða sjónvarpi, lokið gardínum eða hurð, eða færið ykkur á rólegri stað.

• Nálgist að framan. Að koma að aftan eða frá hlið getur komið á óvart.
• Segið hver þið eruð. „Hæ pabbi, þetta er Sara, dóttir þín.“ Þá þarf viðkomandi ekki að leita að nafninu.
• Komið ykkur í augnhæð. Ef viðkomandi situr, setjist eða krjúpið svo augun séu í sömu hæð.
• Fylgist með svipbrigðum og tón. National Institute on Aging (NIA) ráðleggur að vera meðvituð um tón, styrk raddar, svipbrigði og líkamsmál og leitast við að vera hlýleg(ur) og hógvær(ð).
• Gætið þess að gleraugu og heyrnartæki séu til staðar. Það er erfitt að fylgja samtali sem ekki næst að sjá eða heyra til fulls.

Hvernig ætti ég að orða það sem ég segi?

Notið einföld orð, stuttar setningar og rólega, lága rödd.

• Ein hugmynd í hverri setningu. „Við skulum fara í jakkann. Síðan förum við út.“ Ekki bæði í einu.
• Notið nöfn, ekki fornafn. „Frænka Anna hringdi“ er skýrara en „Hún hringdi.“
• Lækkið röddina frekar en að hækka hana. Family Caregiver Alliance leggur til lægri rödd frekar en hærri.
• Endurtakið og síðan umorðið. Ef skilningur næst ekki, endurtakið sömu orðin einu sinni. Ef það dugar ekki, bíðið augnablik og reynið önnur orð.
• Sýnið jafnframt því sem þið segið. Bendið á bollann, haldið uppi peysunum tveimur eða sýnið fyrsta skrefið.
• Talið við viðkomandi, ekki um hann eða hana. NIA varar við því að tala um viðkomandi eins og hann eða hún sé ekki viðstadd(ur) og við að nota „barnamál“.

NIA stingur upp á einfaldari útgáfum af algengum spurningum. Hér eru dæmi í sama anda:

Hvernig hlusta ég vel?

Hlustið eftir merkingunni og tilfinningunni, ekki bara orðunum.

• Bíðið. Þögn er oft tími til að hugsa. Teljið hægt upp að tíu áður en þið grípið fram í.
• Bjóðið fram orð aðeins ef viðkomandi er fastur. Family Caregiver Alliance segir að það sé í lagi að stinga upp á orðum þegar einhver á í erfiðleikum.
• Staðfestið það sem þið heyrðuð. Leiðbeiningar Alzheimer’s Association um samskipti mæla með að leita að merkingunni á bak við orðin og endurtaka hana til að ganga úr skugga um að þið hafið skilið rétt. „Þú hefur áhyggjur af bílnum?“
• Fylgist með svipbrigðum og líkamsmáli. Þegar tal verður erfiðara geta svipbrigði, samkvæmt NIA, sýnt sorg, reiði eða gremju skýrar en orð.
• Takið áhyggjur alvarlega. Jafnvel þótt áhyggja byggist á röngum staðreyndum eru tilfinningarnar raunverulegar.

Hvað ef viðkomandi segir eitthvað sem er ekki satt?

Ekki rífast. Þið munuð líklega ekki sannfæra viðkomandi og honum eða henni gæti liðið illa eða orðið hrætt. Reynið í staðinn að tengjast tilfinningunni og færið síðan samtalið varlega áfram.

Family Caregiver Alliance leggur til að viðurkenna tilfinninguna áður en þið beinið athyglinni að öðru. Til dæmis, ef mamma ykkar fullyrðir að hún þurfi að sækja börnin í skólann:

• Í stað þess: „Mamma, börnin þín eru orðin fullorðin. Þetta var fyrir fjörutíu árum.“
• Prófið: „Þú varst alltaf svo umhyggjusöm móðir. Segðu mér frá því að sækja þau. Eigum við að fá okkur snarl fyrst?“

Alzheimer’s Association ráðleggur einnig að rífast ekki um staðhæfingar sem þið eruð ósammála. Veljið ykkur stundir: ef röng trú er skaðlaus er oftast best að láta hana vera.

Hvernig breytast samskipti eftir því sem heilabilun versnar?

Þarfir breytast með tímanum, svo aðlaga þarf nálgunina. Alzheimer’s Association lýsir þremur víðum stigum:

Allir eru ólíkir og sami einstaklingurinn getur átt góða og erfiða daga. Mætið viðkomandi eins og hann eða hún er núna, ekki út frá flokkun.

Geta myndir og verkefni gert samtal auðveldara?

Já. Sameiginleg mynd dregur úr pressu og gefur ykkur báðum eitthvað til að horfa á og benda á.

• Myndir sem samtalsefni. Conversation Cards býður upp á myndir með opnum spurningum sem aldrei yfirheyra.
• Fjölskyldumyndir. Photo Pairs breytir myndum sem þið veljið í vinalegan samstæduleik, sem vekur oft upp sögur.
• Kunnugleg orðatiltæki. Finish the Saying notar vel þekkt bandarísk orðatiltæki og býður síðan upp á umræðuefni.
• Samstæduleikir sem bakgrunnur. Picture Pairs gefur höndunum eitthvað að gera á meðan spjallað er.

Sjáið hvernig á að spila saman og endurminningaverkefni til að fá fleiri hugmyndir. Um heimsóknir og símtöl er hægt að lesa leiðbeiningarnar okkar um heimsóknir og símtöl og myndsímtöl.

Ef viðkomandi er tvítyngdur eða margtyngdur, sjáið leiðbeiningar okkar um samskipti á fleiri en einu tungumáli.

Hvað ef ég missi þolinmæðina?

Það gerist hjá öllum. NIA leggur til að ef þið verðið svekkt(ur) takið ykkur tíma til að róast. Farið í annað herbergi, takið nokkur róleg andköf og komið aftur þegar þið eruð rólegri. Alltaf er hægt að byrja samtalið aftur og viðkomandi gæti vel brugðist við rólegri framkomu ykkar. Ef gremjan er orðin stöðug er það merki um að þið þurfið meiri stuðning, ekki um að þið standið ykkur illa. Leiðbeiningarnar okkar um sjálfsumönnun fyrir aðstandendur benda á hvert er hægt að leita.