Switsundzuxo swo vulavula ni munhu la hanyaka ni vuvabyi bya ku rivala

Vuvabyi bya ku rivala byi nga endla leswaku swi tika ku kuma marito, ku landzelela xivulwa xo leha, kumbe ku honisa pongo ra le ndzhaku. Leswi a swi vuli leswaku munhu u tshikile ku lava ku hlangana ni van’wana. Ku cinca kutsongo eka ndlela leyi mi lulamisaka mbulavurisano hayona, ndlela leyi mi vulavulaka hayona ni ndlela leyi mi yingiselaka hayona swi nga endla leswaku ku vulavula ku olova ni ku rhula eka n’wina havumbirhi.

Xana i switsundzuxo swihi swa nkoka swinene loko mi vulavula ni munhu la hanyaka ni vuvabyi bya ku rivala?

Kumani nyingiseto wa yena, mi endla swilo swi olova, naswona mi va ni mbilu yo lehisa. Loko mi tsundzuka swilo swa ntlhanu ntsena:

1. Miyelisani kamara naswona mi n’wi languta. Timani TV, tshamani mi ringana hi mahlo, naswona tirhisani vito ra yena.
2. Vulani xilo xin’we hi nkarhi. Swivulwa swo koma, xianakanyo xin’we, xivutiso xin’we.
3. Nyikani nhlawulo wa swilo swimbirhi. “Tiya kumbe kofi?” swi olova kutlula “U lava yini?”
4. Yimani. Nyikani nkarhi wo tala ku hlamula kutlula leswi swi titwakaka swi tolovelekile, naswona ringetani ku nga n’wi tsemeli marito.
5. Mi nga kanetani kumbe ku kambisisa. Hlamulani eka ndlela leyi a titwaka hayona, ku nga ri loko timhaka ti ri ntiyiso kumbe ti nga ri swona.

Xana ndzi fanele ndzi sungula njhani mbulavurisano?

Lulamisani swilo leswaku munhu a kota ku kongomisa eka n’wina. Xiletelo xa Family Caregiver Alliance xi tsundzuxa ku hunguta pongo ku sungula: timani xiyanimoya kumbe TV, pfalani makheteni kumbe nyangwa, kumbe mi ya endhawini yo miyela swinene.

• Tshaneni hi le mahlweni. Ku ta hi le ndzhaku kumbe hi le tlhelo swi nga n’wi chavisa.
• Vulani leswaku mi mani. “Avuxeni Tatana, hi mina Sarah, n’wana wa wena wa nhwanyana.” Leswi swi n’wi ponisa ku lava vito ra n’wina.
• Tshaneni mi ringana na yena. Loko a tshamile, tshamani kumbe khinsamani leswaku mahlo ya n’wina ma ringana.
• Langutani xikandza ni rito ra n’wina. National Institute on Aging (NIA) yi tsundzuxa ku lemuka rito ra n’wina, mpimo wa rito, nkombiso wa xikandza ni ririmi ra miri, ni ku kongomisa eka ndlela yo kufumela ni yo olova.
• Tiyisisani leswaku swilanguti ni swipfuno swo twa swi le kona. Swi tika ku landzelela mbulavurisano lowu mi nga wu voniki kumbe ku wu twa kahle.

Xana ndzi fanele ndzi vumba marito ya mina njhani?

Tirhisani marito yo olova, swivulwa swo koma ni rito ro rhula, ra le hansi.

• Xianakanyo xin’we hi xivulwa. “A hi ambareneni bakiti ya wena. Kutani hi ta ya ehandle.” Ku nga ri haswimbirhi hi nkarhi wun’we.
• Tirhisani mavito, ku nga ri maviti yo siva. “Hahani Jean u fonile” swi twala kutlula “U fonile.”
• Ehlesani rito, mi nga ri tlakusi. Family Caregiver Alliance yi ringanyeta rito ra le hansi ematshan’weni ya rito ro tlakuka.
• Phindhani, kutani mi cinca marito. Loko a nga twisisanga, phindhani marito lama fanaka kan’we. Loko leswi swi nga pfuni, yimani nyana kutani mi ringeta marito man’wana.
• Kombisani ni ku vula. Kombetelani khapi, yimisani tisweta timbirhi, kumbe kombisani goza ro sungula.
• Vulavulani na yena, ku nga ri hi yena. NIA yi lemukisa hi ku vulavula hi munhu onge a nga ri kona, ni hi “marito ya vana”.

NIA yi ringanyeta tinxaka to olova ta swivutiso leswi tolovelekeke. Hi leswi swikombiso hi moya wolowo:

Xana ndzi yingisela njhani kahle?

Yingiselani nhlamuselo ni matitwelo, ku nga ri marito ntsena.

• Yimani. Ku miyela hakanyingi i nkarhi wo ehleketa. Hlayani hi ku nonoka ku fikela eka khume mi nga si nghenelela.
• Nyikani rito ntsena loko a tsandzekile. Family Caregiver Alliance yi vula leswaku swi lulamile ku ringanyeta marito loko munhu a tikeriwa.
• Tiyisisani leswi mi swi tweke. Xiletelo xa Alzheimer’s Association xa mbulavurisano xi ringanyeta ku lava nhlamuselo endzhaku ka marito ya yena ni ku yi vuyisela ku tiyisisa leswaku mi twisisile. “U vilela hi movha?”
• Langutani xikandza ni miri wa yena. Loko ku vulavula ku ya ku nonoha, NIA yi boxa leswaku mikombiso ya xikandza yi nga kombisa gome, ku hlundzuka kumbe ku karhateka ku twala kutlula marito.
• Tekani swivilelo swi ri swa nkoka. Hambi loko ku vilela ku simekiwile eka xihoxo, matitwelo ma kona i ya ntiyiso.

Xana swi njhani loko a vula nchumu lowu nga riki ntiyiso?

Mi nga kanetani. A swi talanga leswaku mi ta hlula, naswona munhu a nga hetelela a titwa a nga na tingana kumbe a chuhile. Ematshan’weni ya sweswo, hlanganani na matitwelo ya yena, kutani mi susa nyingiseto hi vukheta.

Family Caregiver Alliance yi ringanyeta ku amukela matitwelo mi nga si kongomisa kun’wana. Hi xikombiso, loko manana wa n’wina a sindzisa leswaku u fanele a ya teka vana exikolweni:

• Ematshan’weni ya: “Manana, vana va wena va kurile. A ku ri malembe ya mune wa makume lama hundzeke.”
• Ringetani: “A wu ri manana wo khathala swinene. Ndzi byele hi ku va teka. Xana hi nga rhanga hi dya xanchumu xo olova?”

Alzheimer’s Association na yona yi tsundzuxa ku nga kanetani hi swivulwa leswi mi nga pfumelelani na swona. Hlawulani mikarhi ya n’wina: loko ripfumelo leri hoxeke ri nga vavisi, ri tshikeni.

Xana mbulavurisano wu cinca njhani loko vuvabyi bya ku rivala byi ya emahlweni?

Swilaveko swi cinca hi ku famba ka nkarhi, hikwalaho lulamisani ndlela ya n’wina. Alzheimer’s Association yi hlamusela swiyimo swinharhu swo anama:

Munhu un’wana ni un’wana u hambanile, naswona munhu un’we a nga va ni masiku lamanene ni lama tikaka. Hlamulani eka ndlela leyi a nga hayona sweswi, ku nga ri eka vito ra xiyimo.

Xana swifaniso ni mintirho swi nga endla leswaku mbulavurisano wu olova?

Ina. Xifaniso lexi mi xi langutanaka swin’we xi hunguta ntikelo naswona xi nyika n’wina havumbirhi nchumu wo wu languta ni ku wu kombetela.

• Switshunxo swa swifaniso. Conversation Cards yi nyika swifaniso ni swivutiso swo pfuleka leswi swi nga kambisisiki.
• Swifaniso swa ndyangu. Photo Pairs yi hundzula swifaniso leswi mi swi hlawulaka ku va ntlangu wo fambelanisa wo olova, leswi hakanyingi swi pfuxaka mitsheketo.
• Swivulavulelo leswi tivekaka. Finish the Saying yi tirhisa swivulavulelo leswi tivekaka swa le Amerika, ivi yi landzeriwa hi xitshunxo xa mbulavurisano.
• Mintlangu yo fambelanisa tanihi ndhawu yo burisana. Picture Pairs yi nyika mavoko ya n’wina xanchumu xo xi endla loko mi ri karhi mi vulavula.

Vonani ndlela yo tlanga swin’we ni mintirho ya ku tsundzuka swilo swa khale ku kuma swo tala. Eka ku endzela ni ku bela riqingho, hlayani swiletelo swa hina swa ku endzela ni tifoyini ni tiqingho ta vhidiyo.

Loko munhu a tirhisa tindzimi to tlula yin’we, vonani xiletelo xa hina xa mbulavurisano hi tindzimi to hambana.

Xana ndzi endla yini loko ndzi lahlekeriwa hi mbilu yo lehisa?

Swi humelela eka un’wana ni un’wana. NIA yi ringanyeta leswaku loko mi karhateka, mi teka nkarhi wo rhula. Yani ekamareni rin’wana, hefemulani hi ku nonoka kambirhi kumbe kanharhu, kutani mi vuya loko mi kota. Mi nga tlhela mi sungula mbulavurisano, naswona swi nga endleka leswaku munhu a ta hlamula eka moya wa n’wina wo rhula. Loko ku karhateka ku va nchumu wa nkarhi hinkwawo, i xikombiso xa leswaku mi lava nseketelo wo tala, ku nga ri leswaku mi tsandzeka. Xiletelo xa hina xa ku tihlayisa ka muhlayisi xi na tindhawu leti mi nga lavaka mpfuno eka tona.