Uka jisk’a jaysäwi
Qhanankir, samartʼat lugaran parltʼam, jaqir nayraqat uñjam, sutipamp jawsam ukat jankʼak, jukʼa, phisna arunaka tuqimp parltʼam. Sapa kuti mä jisktʼäwi jisktʼam, jachʼa jisktʼäwinakat sipan pä ajlliwi churam, ukat suytʼañatak tiempo churam. Jan chʼaxwam, jan chiqacham, jan yantʼ jisktʼam. Arunakapan qhipatjam amuytʼat känwa ukar yanaptʼam, ukat arunakax jukʼaptkipan llamayäwi, jamuqanaka ukat uñachtʼäwinakamp aruskiptʼam.
- Parlaskañ qalltkäta nayraqat chʼamäwinak jukʼaptayam ukat jaqir nayranakap uñjam.
- Jukʼa arunaka, sapa kuti mä amuyu, ukat sutinakapamp parltʼam, janiw jupa, jupanaka sasimpi.
- Pä ajlliwi churam jan ukax jïsa/janiwa sat jisktʼäwi, jachʼa jisktʼäwinakat sipansa.
- Kutiyat suytʼam. Jan amuyaskipana, mayampi kipka arunakamp sasam, ukat yaqha arunakamp yantʼam.
- Jan chʼaxwam, jan chiqacham. Kunsa arsu ukat kunjams jikxatasi ukar yanaptʼam.
- Arunakax jukʼaptkipan, llamayäwi, aru istʼäwi, uñnaq ukat mayachtʼat jamuqanakamp aruskiptʼam.
Aka pankanxa (8 tʼaqanaka) .
- Dementia usumpi jakasir jaqimp parlaskañatak wali wakiskir ewtʼanakax kunanakasa?
- Kunjams aruskipäw qalltañajaxa?
- Kunjams arunakaj lurä?
- Kunjams sum istʼä?
- Kunas kamachi, jan chiqap yatiyäw arsu ukhaxa?
- Dementia usux jilaskipanxa, kunjams aruskipäwix mayjtʼi?
- Jamuqanakampi ukat luräwinakampix aruskipäwix jasakispati?
- Kunas kamachi, jan pacienciänjta ukhaxa?
Dementia usux arunak jikxatañ chʼamäñapawa, jaya arunak amuyañ jan ukax anqäxan chʼamäwinak jarkʼaqañ chʼama tukuyaspawa. Ukampis janiw jaqix maynir mayamp aruskipañ munasiñap tukuyatkiti sañäkiti. Aruskipäwi wakichtʼañataki, parlaskañataki ukat istʼañataki jukʼa mayjtʼäwinakax panpacharus aruskipäw jasakiwa ukat samarañ yanaptʼaspawa.
Dementia usumpi jakasir jaqimp parlaskañatak wali wakiskir ewtʼanakax kunanakasa?
Yäqap katam, phisna ukham luram, ukat llampʼu chuymampi suytʼam. Phisqa yatiyäwinakaki amtasma ukhaxa:
- Ut samartʼayam ukat nayraqatpach jakʼacham. Televisión jiwthapim, nayranakap uñjasis qontʼasim, ukat sutipamp jawsam.
- Sapa kuti mä yatiyäw sañamaki. Jukʼa arunaka, mä amuyu, mä jisktʼäwi.
- Pä ajlliwi churam. «Té jan ukax café» sasa jisktʼäwix «Kuns umañ munta» sat jisktʼäwit sipansa jasakïspawa.
- Suytʼam. Kutiyañapatak jukʼamp tiempo churam, ukat jan jisktʼäwip taypi arump chhaqtayamti.
- Jan chʼaxwam, jan yantʼ jisktʼam. Kunjams jikxatasi ukar yanaptʼam, janiw chiqaniti jan chiqaniti ukar uñtʼkämti.
Kunjams aruskipäw qalltañajaxa?
Jaqix jumar uñtʼañapataki wakichtʼam. Family Caregiver Alliance irnaqtʼäwipa nayraqat chʼamäwinak jukʼaptayañ iwxtʼi: radio jan ukax televisión jiwthapim, cortina jan ukax punku jistʼantam, jan ukax samartʼat lugarar saram.
- Nayraqatpach jakʼacham. Qhipat jan ukax costalat jutäwix sustjayaspawa.
- Khitïtasa yatiyam. «Kamisaki tata, nayax Sarahätwa, phuchamajätwa». Ukhamatwa sutim thaqhañapatak jan chʼamäñapa.
- Jupan nivelaparuw jakʼachañama. Qontʼatäski ukhaxa, nayranakap kikpa uñjasiñapataki qontʼasim jan ukax qonqorartʼasim.
- Uñnaqama ukat arum uñjam. National Institute on Aging (NIA) jisktʼi arum istʼäwi, jachʼa arsuñama, uñnaqama ukat amparamp uñachtʼayañ amtañataki, ukat juntʼu, samartʼat uñnañamp parlañataki.
- Lentes ukat istʼañ yanaptʼirinak uchata uk uñjam. Janiw sum uñjkta jan ukax janiw sum istʼkta uka aruskipäwix chʼamäspawa.
Kunjams arunakaj lurä?
Phisna arunaka, jukʼa arunaka ukat samartʼat, jiskʼa arump parltʼam.
- Sapa arun mä amuyu. «Chaquetam uchasiñäni. Ukat mistuñäni». Jan mä kutikiw.
- Sutinakamp parltʼam, janiw pronombrenakamp. «Tía Jeanaw jawsäna» sasax «Jupaw jawsäna» sat sipansa amuyasiskirakiwa.
- Jiskʼacham, janiw jachʼarjam yatiyamti. Family Caregiver Alliance ukax jachʼa arut sipan jiskʼachaña iwxtʼi.
- Wasitat arstʼam, ukat yaqha arunakamp yatiyam. Jan amuyaskchi ukhaxa, mayampi kipka arunakamp sasam. Ukax jan yanaptʼkchi ukhaxa, jukʼamp suytʼam ukat yaqha arunakamp yantʼam.
- Uñachtʼayam ukat yatiyarakim. Vasor lukim, pä suéter uñachayam, jan ukax nayrïr luräw uñachtʼayam.
- Jupamp parltʼam, janiw jupanakat parltʼamti. NIA ukax jupax jan ukan jikxatkaspa ukhama parlañataki ukat wawanakar parlkasa ukhama parlañataki ewjjtʼi.
NIA ukax sapa kuti jisktʼäwinakatak jukʼamp phisna yatiyäwinak uñachtʼayi. Akax uka amtaw tuqit uñachtʼäwinakawa:
| Uka lantix | Akham yantʼam |
|---|---|
| «Almuerzotak kuns manqʼañ munta?» | «Challwa jan ukax aych munta?» |
| «Kunjams jikxatasta?» | «Karïsktati?» |
| «Manqʼañ munta?» | «Phisqa minutonakan almuerzo wakichtʼatäni.» |
| «Ukhama janiw lurkiti.» | «Akham yantʼañäni.» |
| «Qutar sarañ amtastati?» | «Qutar sarañ amtasiyäta. Kunsa wali munasïta uka yatiyita.» |
| «Nayratpach siskayätwa.» | Wasitat munasiñampi kutiyam, nayrïr kutikaspas ukhama. |
Kunjams sum istʼä?
Arunakap ukat kunjams jikxatasi uk amuytʼam, janiw arunakakiti.
- Suytʼam. Amuktʼäwix walja kutix samartʼäwiwa. Jukʼamp yanaptʼañatak nayraqat tunka jakhu chhijllam.
- Jan jikxataskipanki ukhakiw mä aru churäta. Family Caregiver Alliance ukax jaqix chʼamaskipan arunak amtayasiñax walikiwa sasaw si.
- Kuns istʼkta uk yantʼam. Alzheimer’s Association aruskipäw irnaqtʼäwipa arunakapan qhipat amuytʼat thaqhañ ukat sum amuytati janicha uk yatiñatak wasitat sañ iwxtʼi. «Autot llakisktati?»
- Uñnaqap ukat cuerpop uñjam. Arsuñax jukʼaptkipan, NIA ukax siwa, uñnaqanakax llakisïwi, phiñasiwi jan ukax llakitäwi arunakat sipansa jukʼamp qhan amuyayaspa.
- Llakinakap chiqaparjam katjam. Llakiwix mä pantjat yatxatäwit utjkchisa, uka amuyux chiqapawa.
Kunas kamachi, jan chiqap yatiyäw arsu ukhaxa?
Jan chʼaxwam. Janiw atiptʼañjamäkiti, ukat jaqix phenqʼachata jan ukax ajjsarata jikxatasispawa. Uka lantix, amuytʼäwir katjam, ukat llampʼu chuymampi yaqhar irpam.
Family Caregiver Alliance ukax yaqhar irpañatak nayraqat amuytʼäwi uñtʼaña iwxtʼi. Sañäni, mamamax wawanakapar yatiqañ utat irpañap munaski sasispawa ukhaxa:
- Akham jan sämti: «Mamá, wawanakamax jachʼaptxiwa. Uka tunka patak maranak nayrawa.»
- Akham yantʼam: «Jumax wali munasir taykäwätawa. Irpañamakat yatiyita. Nayraqat jukʼa manqʼañäñäniti?»
Alzheimer’s Association ukax janiw iyawsaña amtäwinakat chʼaxwañäkiti sasaw iwxtʼarakispa. Kawkïr pachasa ajlliñama: pantjat amuyux jan kuna jan walikïchi ukhaxa, jaytam.
Dementia usux jilaskipanxa, kunjams aruskipäwix mayjtʼi?
Munasirinakax pachpa pachparuw mayjtʼi, ukatwa luräwimax mayjtʼayañama. Alzheimer’s Association ukax kimsa jachʼa pachanak uñachtʼayi:
| Pacha | Kunas yanaptʼi |
|---|---|
| Nayrïri | Janiw jupax janiw aruskipaskaspati sasam amuytʼämti. Aruskipäwinakar chikanchtʼam, chiqapar parlañam, kun yanaptʼäwis munaski uk jisktʼam, ukat yanaptʼaspa ukhaxa larusiñamp aruskiptʼam. |
| Taypi | Samartʼat lugaran mä sapa jaqimp aruskipaña. Jankʼak parltʼam, nayranakap uñjasim, jïsa/janiwa sat jisktʼäwinakamp jisktʼam, sapa mayni irnaqäwinak uñachtʼayam, ukat jan juchañcham jan ukax jan chiqacham. |
| Qhipa | Nayraqatpach jakʼacham ukat khitïtasa yatiyam. Lukiñasampi ukat amparamp uñachtʼayañ chʼamañcham. Llamayäwi, istʼäwi, uñjäwi ukat qʼapthapiñanakamp parltʼam. Janipuniw jupax jan ukan jikxatkaspa ukhama parltʼamti. |
Sapa mayni jaqix mayj mayjawa, ukat kipka jaqikipax askin uru ukat chʼama urunak utjaspawa. Kunjams jichhürux jikxatasi ukarjam yanaptʼam, janiw mä suti tuqitakiti.
Jamuqanakampi ukat luräwinakampix aruskipäwix jasakispati?
Jïsa. Mayachtʼat jamuqax llakisiñ jukʼaptayi ukat panpacharuw uñjañataki ukat uñachtʼayañataki churistu.
- Jamuqanakamp jisktʼäwinaka. Conversation Cards ukax jamuqanakampi jistʼarat jisktʼäwinak uñachtʼayi, janiw khitis yantʼaskiti.
- Familia jamuqanaka. Photo Pairs ukax ajllit jamuqanakamar llampʼu chikachasiñ luräwir tukuyi, ukax walja kutix sarnaqäwinak amtañ yanaptʼi.
- Uñtʼat arunaka. Finish the Saying ukax uñtʼat arunakamp irnaqi, ukat qhipat parlaskañatak mä jisktʼäwimpi.
- Chikachasiñ anattʼäwinaka. Picture Pairs ukax parlaskkasax amparanakamatak mä luräwi churi.
Jukʼamp yatiñatakix kunjams mayachtʼat anattʼañasa ukat amtasiñ luräwinaka uñxattʼam. Tumpäwinakataki ukat jawsäwinakataki, tumpäwinaka ukat teléfono ukat video jawsäwinaka irnaqtʼäwinak uñxattʼam.
Walja arunakan parlasir jaqitakixa, mayja arunakan aruskipäw tuqit irnaqtʼäwi uñxattʼam.
Kunas kamachi, jan pacienciänjta ukhaxa?
Ukax taqiniruw pasaspa. NIA ukax llakita jikxatasiñamax, samarañatak mä jukʼa tiempo katuntasiñamawa sasaw iwxtʼi. Yaqha utar saram, jukʼa jankʼak samasam, ukat samartʼatäkasma ukhax kuttam. Aruskipäw wasitat qalltañamawa, ukat jaqix samartʼat chuymamar uñjasispawa. Llakitäwix sapa kuti utjaski ukhaxa, jukʼamp yanaptʼäw munasmawa sañ muni, janiw pantjasisktati sañäkiti. Uñjir jarkʼaqirin pʼampachtʼasiñapa irnaqtʼäwinjanx kawkhar sarañs yanaptʼirinak utji.
Jisktʼanakajj wali uñtʼatawa
Dementia usumpi jakasir jaqirux kunsa janiw sañäkiti?
Jan yantʼ jisktʼam ("Amtasiktati...?"), jan chiqacham ("Ukax janiw chiqäkiti"), jan chhaqhañanak amtayam ("Nayratpach siskayätwa") ukat jan khitis ukan jikxatkaspa ukhama jupanakat parltʼam. Wawanakar parlkasa ukhama jan parltʼam. Ukanakax phenqʼachasiñ jan ukax llakisiyaw yatiyaspa, janiw yanaptʼkiti.
Kunawsatix pantjasipki ukhaxa, chiqachañax wakisispati?
Jilpachax janiwa. Pantjasiwix jan kuna jan walikïchi ukhaxa, jaytam. Chʼaxwäwix janiw jaqin amuyup mayjtʼaykiti, walja kutix llakisiñapikiw puriyi. Jichhürux kunjams jikxatasi ukat kuns munaski ukaruw uñtʼañama.
Kunas kamachi sasina, kunawsatix aru jikxataskäni ukhaxa?
Nayraqat tiempo churam. Chʼamäskatap uñsta ukhaxa, mä aru amtayasitasma jan ukax kuns sañ munaski uk amuytʼasa jisktʼasmawa. Lukiñasampi, amparamp uñachtʼayaña ukat jamuqanakampis yanaptʼirakispawa.
Qhipa patan dementia usumpi jakasiri, janiw sinti parlir jaqimp kunjams parlä?
Nayraqatpach jakʼacham, khitïtasa yatiyam, ukat samartʼat aru ukat llampʼu llamayäwimp parltʼam. Uñnaqapar uñjam ukat amuytʼäwip amuytʼañataki. Juma jakäwimax, uñtʼat qʼuchuwi jan ukax ampar katthapiwix walja yatiyirakispawa, jan arunakampisa.
Uñakipt’atanaka
Jiwasax organizaciones ukat yatxatäwinakaruw aka pankax atinisi. Sapa mayniw uñakipt’atäna kunapachatix pankax machaqar tukuyatän ukhaxa.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance