Ipendulo efitjhani
Khulumani endaweni ethulileko, qalana nomuntu, sebenzisa ibizo lakhe, begodu ukhulume kancani ngemitjho emifitjhani nelula. Buza umbuzo munye ngesikhathi, nikela ukukhetha okubili esikhundleni semibuzo evulekileko, begodu ulinde isikhathi eside kunalokho okujwayelekileko. Ungaphikisani, ungalungisi namkha ungabuzi imibuzo yokuhlola. Phendula umuzwa ongemva kwamagama, begodu usebenzise ukuthinta, iinthombe namatshwayo njengombana ukukhuluma kuba budisi.
- Vala itjhada elingemuva begodu uqale emehlweni womuntu ngaphambi kokuthi uthome ukukhuluma.
- Sebenzisa imitjho emifitjhani, umqondo munye ngesikhathi, namabizo esikhundleni sokuthi yena namkha bona.
- Nikela ukukhetha okubili, namkha umbuzo othi iye namkha awa, esikhundleni semibuzo evulekileko.
- Lindela ipendulo. Nangabe akazwisiseki, buyelela amagama afanako, bese uzama amanye.
- Ungaphikisani namkha ulungise. Phendula umuzwa ongemva kwalokho akutshoko.
- Njengombana amagama ancipha, khulumani ngokuthinta, indlela yokukhuluma, ukubonakala kobuso neenthombe enizabelana ngazo.
Ekhsini eli (iingcenye eziyi-8)
- Ngiziphi iinluleko eziqakatheke khulu zokukhuluma nomuntu ophila nedementia?
- Kufanele ngiyithome njani ikulumiswano?
- Kufanele ngiwakhethe njani amagama engiwatjhoko?
- Ngilalela njani kuhle?
- Kuthiwani nangabe utjho into engasiyo iqiniso?
- Ukukhulumisana kutjhuguluka njani njengombana idementia iragela phambili?
- Iinthombe nemisebenzi kungenza ikulumiswano ibe lula na?
- Kuthiwani nangabe ngilahlekelwa sineke?
Idementia ingenza kube budisi ukufumana amagama, ukulandela umutjho omude namkha ukunganaki itjhada elingemuva. Lokho akutjho ukuthi umuntu akasafuni ukuxhumana. Iintjhuguluko ezincani endleleni olungiselela ngayo ikulumiswano, indlela okhuluma ngayo nendlela olalela ngayo zingenza ukukhuluma kube lula begodu kube nokuthula kini nobabili.
Ngiziphi iinluleko eziqakatheke khulu zokukhuluma nomuntu ophila nedementia?
Dosa itjhejo lakhe, kwenze kube lula, begodu ube nesineke. Nangabe ukhumbula izinto ezihlanu kwaphela:
- Thulisa igumbi begodu uqalane naye. Cima umabonakude, hlala lapho amehlo enu aqalanako khona, begodu usebenzise ibizo lakhe.
- Tjho into yinye ngesikhathi. Imitjho emifitjhani, umqondo munye, umbuzo munye.
- Nikela ukukhetha okubili. „Itiye namkha ikofi?“ kulula kunokuthi „Ufuna ini?“
- Linda. Mnikeni isikhathi eside sokuphendula kunalokho okujwayelekileko, begodu uzame ukungamngeni emlonyeni.
- Ungaphikisani namkha ubuze imibuzo yokuhlola. Phendula indlela azizwa ngayo, ingasi ukuthi amaqiniso alungile na.
Kufanele ngiyithome njani ikulumiswano?
Lungiselela izinto ukuze umuntu akghone ukunqophana nawe. Umhlahlandlela we-Family Caregiver Alliance uncoma ukuthi unciphise itjhada qangi: cima umsakazo namkha umabonakude, vale amakhetheni namkha umnyango, namkha niye endaweni ethulileko.
- Tjhidela kuye ukusuka phambili. Ukuza ngemva namkha ngehlangothini kungamethusa.
- Zitjho ukuthi ungubani. „Lotjha Baba, nginguSarah, indodakazi yakho.“ Lokhu kuyamsiza angatlhagi afunana nebizo lakho.
- Yehla ube sezingeni lakhe. Nangabe uhlezi, hlala namkha uguqe ukuze amehlo enu aqalane.
- Tjheja ubuso bakho nendlela okhuluma ngayo. I-National Institute on Aging (NIA) yeluleka ukuthi utjheje indlela okhuluma ngayo, izinga lelizwi, ukubonakala kobuso nokunyakaza komzimba, begodu uzame ukuba mnene nokukhuluma ngendlela ejayelekileko.
- Qiniseka ukuthi iinhlahlamehlo namadivayisi wokuzwa akhona. Kulikhuni ukulandela ikulumiswano ongayiboni namkha ongayizwa kuhle.
Kufanele ngiwakhethe njani amagama engiwatjhoko?
Sebenzisa amagama alula, imitjho emifitjhani nelizwi elithulileko neliphasi.
- Umqondo munye emutjhweni ngamunye. „Asambathe ibhantjhi lakho. Ngemva kwalokho sizokuphuma.“ Ingasi koke ngesikhathi sinye.
- Sebenzisa amabizo, ingasi amabizo abambele. „U-Anti Jean ufonile“ kukhanya kuhle kunokuthi „Ufonile“.
- Yehlisa ilizwi, ungakhulumi phezulu. I-Family Caregiver Alliance iphakamisa ilizwi eliphasi kuneliphakemeko.
- Buyelela, bese utjhugulula amagama. Nangabe akazwisisanga, buyelela amagama afanako kanye. Nangabe lokho akusebenzi, linda isikhatjhana bese uzama amanye amagama.
- Tjengisa begodu utjho. Khomba ikomitji, phakamisa amajezi amabili, namkha utjengise igadango lokuthoma.
- Khuluma naye, ingasi ngaye. I-NIA iyayelekisa ngokungakhulumi ngomuntu kwanga akekho, nangokungakhulumi naye njengomntwana.
I-NIA iphakamisa iindlela ezilula zokubuza imibuzo ejayelekileko. Nanzi iimbonelo ezinjalo:
| Esikhundleni sokuthi | Zama ukuthi |
|---|---|
| „Ufuna ukudla ini ngesidlo santambama?“ | „Ufuna ifesi namkha ikukhu?“ |
| „Uzizwa njani?“ | „Uzizwa udiniwe na?“ |
| „Ulambile na?“ | „Isidlo santambama sizakulunga emizuzwini emihlanu.“ |
| „Akwenziwa njalo.“ | „Asizame ngale indlela.“ |
| „Uyakhumbula uhambo lwethu elwandle?“ | „Bengicabanga ngohambo lwethu elwandle. Ngitjela ukuthi yini oyithandileko ngalo.“ |
| „Sengikutjelile.“ | Phendula godu, ngomusa, kwanga kukokuthoma. |
Ngilalela njani kuhle?
Lalela umqondo nomuzwa, ingasi amagama wodwa.
- Linda. Ukuthula kuvame ukuba sikhathi sokucabanga. Bala kancani ukufika etjhumi ngaphambi kokuthi ungenelele.
- Nikela igama kuphela nangabe usokola. I-Family Caregiver Alliance ithi kulungile ukuphakamisa amagama nangabe umuntu uyasokola.
- Qiniseka lokho okuzwileko. Umhlahlandlela we-Alzheimer’s Association wokukhulumisana uphakamisa ukuthi ufune umqondo ongemva kwamagama wakhe bese uyawubuyelela ukuze uqiniseke ukuthi uzwisisile. „Utshwenyekile ngemoto?“
- Qala ubuso nomzimba wakhe. Njengombana ukukhuluma kuba budisi, i-NIA iveza ukuthi ukubonakala kobuso kungaveza ukudanisa, itukuthelo namkha ukukhungatheka ngokukhanya khulu kunamagama.
- Thatha okukutshwenyako ngokuzimisela. Ngitjho nanyana ukutshwenyeka kusekelwe entweni engasiyo iqiniso, umuzwa uyinto yamambala.
Kuthiwani nangabe utjho into engasiyo iqiniso?
Ungaphikisani. Akukholwakali ukuthi uzokuphumelela, begodu umuntu angagcina azizwa anamahloyi namkha asaba. Esikhundleni salokho, xhumana nomuzwa, bese udlulela phambili ngobumnene.
I-Family Caregiver Alliance iphakamisa ukuthi uvume umuzwa ngaphambi kokuthi uqondise ikulumiswano kwenye indawo. Isibonelo, nangabe umma wakho aphikelela ngokuthi kufuze ayokuthatha abantwana esikolweni:
- Esikhundleni sokuthi: „Mma, abantwana bakho sebakhulile. Lokho kwenzeka eminyakeni ematjhumi amane edlulileko.“
- Zama ukuthi: „Bewuhlala umma onethando. Ngitjela ngokubathatha esikolweni. Singadla into encani qangi?“
I-Alzheimer’s Association nayo yeluleka ukuthi ungaphikisani ngeenkulumo ongavumelani nazo. Khetha iinkhathi: nangabe ikolelo engasiyo iqiniso ingalimazi, yitjhiye.
Ukukhulumisana kutjhuguluka njani njengombana idementia iragela phambili?
Iintlhogo ziyatjhuguluka ngokukhamba kwesikhathi, yeke tjhugulula indlela yakho. I-Alzheimer’s Association ihlathulula izigaba ezintathu ezibanzi:
| Isigaba | Okusizako |
|---|---|
| Ekuthomeni | Ungacabangi ukuthi angekhe akghona ukukhuluma. Mbandakanye eenkulumiswaneni, khuluma naye bunqopha, buza ukuthi ufuna lisizo elinjani, begodu usebenzise amahlaya nangabe ayasiza. |
| Phakathi | Ikulumiswano yomuntu munye endaweni ethulileko. Khuluma kancani, qala emehlweni, buza imibuzo ethi iye namkha awa, nikela imilayo igadango negadango, begodu ungagxeki namkha ulungise. |
| Ekugcineni | Tjhidela kuye ukusuka phambili begodu uzitjho ukuthi ungubani. Khuthaza ukukhomba namatshwayo. Sebenzisa ukuthinta, imisindo, okubukwako namaphunga. Ungakhulumi kwanga akekho. |
Umuntu ngamunye uhlukile, begodu umuntu ofanako angaba namalanga amahle nalanzima. Phendula indlela anjengayo njenganje, ingasi ilebula.
Iinthombe nemisebenzi kungenza ikulumiswano ibe lula na?
Iye. Isithombe enisabelana ngaso sehlisa ukugandeleleka begodu sininikela into eningayiqala neniyikhombe nobabili.
- Iinthombe ezikhuthaza ikulumiswano. Conversation Cards zinikela iinthombe ezinembuzo evulekileko engabuzi imibuzo yokuhlola.
- Iinthombe zomndeni. Photo Pairs ijika iinthombe ozikhethako zibe mdlalo omnene wokumadanisa, ovame ukuvusa iindaba.
- Amezwi ajayelekileko. Finish the Saying isebenzisa amezwi ajayelekileko we-American, alandelwa mbuzo wokukhuluma.
- Imidlalo yokumadanisa njengesisekelo. Picture Pairs inikela izandla zakho into ongayenza lokha nikhulumako.
Qala indlela yokudlala imidlalo ndawonye kanye nemisebenzi yokukhumbula ukuze ufumane okunengi. Malungana nokuvakatjha nokufonela, funda imihlahlandlela yethu yokuvakatjha kanye neyokufonela ngefowuni nevidiyo.
Ngomuntu okhuluma amalimi amanengi, qala umhlahlandlela wethu wokukhulumisana hlangana namalimi.
Kuthiwani nangabe ngilahlekelwa sineke?
Kwenzeka kiboboke abantu. I-NIA iphakamisa ukuthi nangabe ukhungathekile, uthathe isikhathi sokuzola. Iya kwelinye igumbi, uphefumule kancani amahlandla ambalwa, bese uyabuya nawukghona. Ungayithoma ikulumiswano godu, begodu kungenzeka umuntu aphendule kuhle emoyeni wakho othulileko. Nangabe ukukhungatheka sekuba yinto ehlala ikhona, lokho kutjengisa ukuthi utlhoga isekelo elingeziweko, ingasi ukuthi uyahluleka. Umhlahlandlela wethu wokuzitlhogomela komuntu otlhogomelako unendawo ongaphendukela kizo.
Imibuzo ejayelekileko
Khuyini ongakafaneli ukuyitjho kumuntu ophila nedementia?
Balekela ukubuza imibuzo yokuhlola („Uyakhumbula na?“), ukulungisa („Lokho akusililo iqiniso“), ukumkhumbuza ngalokho okulahlekileko („Sengikutjelile“) nokukhuluma ngaye kwanga akekho. Balekela ukukhuluma njengomntwana. Lokhu kuvame ukubangela amahloni namkha ukutshwenyeka ngaphandle kokusiza.
Kufanele ngimlungise na nangabe akatjho iqiniso ngendlela engasiyo?
Kanengi akutlhogeki. Nangabe into engasiyo iqiniso ingalimazi, yitjhiye. Ukuphikisana akuvami ukutjhugulula umqondo womuntu begodu kuvame ukumdanisa. Nqophana nendlela azizwa ngayo nalokho akutlhogako njenganje.
Ngenzeni nangabe angalifumani igama?
Mnikeni isikhathi qangi. Nangabe kubonakala bona uyasokola, kulungile ukunikela igama ngobumnene namkha ukucabanga lokho akutjho bese uyabuza. Ukukhomba, amatshwayo neenthombe nakho kungasiza.
Ngikhuluma njani nomuntu osesigabeni sokugcina sedementia ongakhulumi khulu?
Tjhidela kuye ukusuka phambili, zitjho ukuthi ungubani, begodu usebenzise ilizwi elithulileko nokumthinta ngobumnene. Qala ubuso nomzimba wakhe ukuze ubone imizwa yakhe. Ukuba khona kwakho, ingoma ayaziko namkha ukubamba isandla sakhe kungadlulisa okunengi ngaphandle kwamagama.
Iminthombo
Sihlanganisa neenhlangano namaphrojekthi werhubhululo lelikhasi elisekelwe kiwo. Yinye ngayinye yahlolwa lokha ikhasi nalibuyekezwako.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance