Tontu bu gàtt bi
Waxtaanal ci barab bu dal, jàkkaarlook nit ki, jëfandikoo turam, te waxal ndànk ci baat yu gàtt te yomb. Laaj benn laaj rekk ci benn yoon, jox ñaari tànnéef ci kaw laaj yu ubbeeku, te xaaral lu gën a gudd li nga yaakaar. Bul weddi, bul jubanti, te bul laaj laaj yu mel ni natt. Tontul ci yëg-yëg yi nekk ci biir baat yi, te jëfandikoo laal, nataal ak jëmmal su baat yi gënatee di jafe.
- Wàññil coow gi te amal jàkkaarlook gët yi balaa ngay tàmbali waxtaan.
- Jëfandikool baat yu gàtt, benn xalaat ci benn yoon, ak tur yi ci kaw moom, moom, ñoom.
- Jox tànnéef ci ñaari mbir, mbaa laaj bu ñuy tontu waaw walla déed, lu gën a baax laaj yu ubbeeku.
- Xaaral tontu. Su ñu ko déggul bu baax, baamtu baat yi, gannaaw loolu jéemal baat yu bees.
- Bul weddi, bul jubanti. Tontul ci yëg-yëg yi nekk ci li mu wax.
- Su baat yi di wàññeeku, waxtaaneel ak laal, melokaanu baat, melokaanu kanam ak nataal yi ngeen bokk.
Ci xët wii (8 cér)
- Yan ndimbal la gën a am solo ngir waxtaane ak nit ku dëkk ak demans?
- Naka laay tàmbalee waxtaan?
- Naka laay tëral baat yi may wax?
- Naka laay dégg bu baax?
- Su mu waxee mbir mu dëggul?
- Naka la waxtaan di soppeeku su demans di gën a màgg?
- Ndax nataal ak ay liggéey mën nañu yombal waxtaan?
- Su ma xawaaree sama muñ?
Demans mën na def mu gën a jafe nit ki ngir gis baat, topp baat yu gudd, mbaa baña déglu coow yi ko wër. Loolu du firi ne nit ki dootu bëgg a jokkoo. Coppite yu ndaw ci naka nga waajale waxtaan, naka nga waxe ak naka nga dégg mën na def waxtaan gi gën a yomb te gën a dalal ñépp.
Yan ndimbal la gën a am solo ngir waxtaane ak nit ku dëkk ak demans?
Tegal xelam ci yaw, defal mbir yi yomb, te muñal. Su fekkee juróom mbir rekk nga mën a fàttaliku:
- Defal néeg bi dal te jàkkaarlook moom. Fayeel televisioŋ bi, toogal ci tolluwaayu gëtam, te jëfandikoo turam.
- Waxal benn mbir ci benn yoon. Baat yu gàtt, benn xalaat, benn laaj.
- Jox ñaari tànnéef. «Ataaya mbaa kafe?» moo gën a yomb «Lan nga bëgg a naan?»
- Xaaral. Jox ko diir bu gën a gudd ngir mu tontu lu gën li nga yaakaar, te bul ko dogal.
- Bul weddi, bul laaj laaj yu mel ni natt. Tontul ci ni mu yëg, du ci ndax xibaar yi jub nañu.
Naka laay tàmbalee waxtaan?
Waajalal mbir yi ba nit ki mën a def sa xel ci yaw. Gindi gi Family Caregiver Alliance diglé nañu ñu njëkk a wàññi coow: fayeel raajo wala televisioŋ, tëj rido yi wala bunt bi, mbaa demal barab bu gën a dal.
- Jegesi ko ci kanam. Soo ko jëlee ci gannaaw mbaa ci wet gi mën na ko jaaxal.
- Wax ko yaw kan la. «Nanga def Baay, man laa Sarah, sa doom ju jigéen.» Loolu mën na wallu ko ba du soxla di wut sa tur.
- Wàccal ci tolluwaayam. Su mu toogee, toogal mbaa sukklul ba sa gët yi tollook ay gëtam.
- Saytul sa kanam ak melokaanu sa baat. National Institute on Aging (NIA) diglé na ñuy bàyyi xel ci melokaanu baat, dooleem, melokaanu kanam ak jëmmal, te jéem a am melokaanu bu tàng te wóor.
- Seetal ndax lunet yi ak jumtukaayi dégg yi ci nekk nañu. Dafa jafe a topp waxtaan boo mënu koo gis mbaa dégg bu baax.
Naka laay tëral baat yi may wax?
Jëfandikool baat yu yomb, baat yu gàtt ak baat bu dal te suufe.
- Benn xalaat ci benn baat. «Ñu sol sa palto. Gannaaw loolu ñu dem biti.» Du ñaar ñoo bokk ci benn yoon.
- Jëfandikool tur, du turu tékkal. «Nijaayam Jean moo woote» moo gën a leer «Moom moo woote».
- Wàññil baat bi, bul ko kawe. Family Caregiver Alliance diglé na ñuy wàññi baat bi lu gën a baax kawe ko.
- Baamtu, gannaaw loolu soppi baat yi. Su déggul, baamtul baat yi benn yoon. Su loolu doxul, xaaral tuuti te jéemal baat yu wuute.
- Won ko itam li ngay wax. Jëmmal ci kaas bi, yëgal ñaari pull yi, mbaa wonal jéego ji njëkk.
- Waxtaaneel ak moom, bul waxtaan ci mbiram. NIA artu na ci baña waxtaane ci nit ki ni mel ni fii nekku, ak baña wax ak moom ni xale.
NIA diglé na ay pexe yu yomb ngir ay laaj yu ñuy faral di def. Ñii ay misaal ci loolu:
| Ci kaw | Jéemal |
|---|---|
| «Lan nga bëgg a lekk ci reer?» | «Ndax jën mbaa ganaar nga bëgg?» |
| «Naka nga yëgee?» | «Ndax dangay sonn?» |
| «Ndax xiif nga?» | «Reer dina ñów ci juróom i simili.» |
| «Du noonu lañuy defe.» | «Ñu jéem ko nii.» |
| «Ndax fàttaliku nga sunu tukki ci dex gi?» | «Damaa doon xalaat sunu tukki ci dex gi. Wax ma li la ci neexoon.» |
| «Waxoon naa la ko ba noppi.» | Tontu ko ci baat yu baax, ni mel ni yoon bi njëkk la. |
Naka laay dégg bu baax?
Déglul baat yi rekk, waaye déglul itam li ñuy tekki ak yëg-yëg yi ci nekk.
- Xaaral. Lu ñuy noppi lu bari ay jamono la yu ñuy xalaate. Waŋñal ba fukk balaa nga dugg.
- Jox ko baat su mu taxawee rekk. Family Caregiver Alliance nee baax na su ñuy dimbali nit ki ak ay baat su mu doon sonn.
- Saytul li nga dégg. Gindi gi Alzheimer’s Association ci waxtaan diglé na ñuy seet li baat yi di tekki te baamtu ko ngir xam ndax dégg nañu bu baax. «Yaa ngi jaaxle ci oto bi?»
- Xoolal kanamam ak jëmmalam. Su wax di gën a jafe, NIA wone na ne melokaanu kanam mën na wone naqqar, mer mbaa sonn lu gën a leer baat yi.
- Jëlal ay jaaxle bu am solo. Donte jaaxle bi ci xibaar bu jubul la jógee, yëg-yëg bi dëgg la.
Su mu waxee mbir mu dëggul?
Bul weddi. Mënuloo am ndam te nit ki mën na gàcce mbaa tiit. Waaye, jokkoo ak yëg-yëg bi, gannaaw loolu doxal ko ndànk ci yoon wu beneen.
Family Caregiver Alliance diglé na ñuy njëkk a nangu yëg-yëg bi balaa ñuy soppiku. Misaal, su sa yaay saxee ne war na jël xale yi ci daara:
- Ci kaw: «Yaay, say doom mag ña. Loolu am na ñaar fukk ak ñenti at.»
- Jéemal: «Danga doon yaay bu baax te yërëm. Wax ma naka nga daan jëlee leen. Ndax ñu lekk tuuti lu njëkk?»
Alzheimer’s Association itam diglé na ñu bañ a weddi ci ay wax yu ñu àndul. Tànnal jamono yi: su xalaat bu jubul amul lu ñaw, bàyyil ko noonu.
Naka la waxtaan di soppeeku su demans di gën a màgg?
Soxla yi dañuy soppeeku ci diir bi, kon soppi sa yoon. Alzheimer’s Association wone na ñetti tolluwaay yu mag:
| Tolluwaay | Li mën a jàppale |
|---|---|
| Tàmbali | Bul yaakaar ne mënuñu waxtaane. Dugal leen ci waxtaan yi, waxal ak ñoom ci bopp, laaj leen ndimbal lu ñu soxla, te jëfandikoo kaf su loolu mën a jàppale. |
| Diggante | Waxtaan ci ñaari nit ci barab bu dal. Waxal ndànk, jàkkaarlook gët yi, jëfandikoo laaj yu ñuy tontu waaw walla déed, jox ndigal jéego ci jéego, te bul ŋàññ mbaa di jubanti. |
| Mujj | Jegesi ko ci kanam te wax ko yaw kan la. Yëgal jëmmal ak digal ak baaraam. Jëfandikoo laal, coow, gis-gis ak xet. Bul mukk a waxtaan ni mel ni fii nekku. |
Benn nit du mel ni beneen, te nit kenn ki mën na am bés yu baax ak yu metti. Jàngal ci ni mu mel leegi, du ci turu feebar bi.
Ndax nataal ak ay liggéey mën nañu yombal waxtaan?
Waaw. Nataal bu ngeen bokk day wàññi naqar bi te jox ñépp mbir mu ñuy xool te jëmmal.
- Ay nataal yu yóbbu waxtaan. Conversation Cards dañuy jox nataal ak laaj yu ubbeeku te duñu natt.
- Nataali njaboot. Photo Pairs dafay soppi nataal yi nga tànn di liggéeyu jàppante bu nooy, te dafay faral di yóbbu nettali.
- Ay kàddu yu ñuy xam. Finish the Saying dafay jëfandikoo kàddu yu ñuy xam te ñu topp ko ak laaj ngir waxtaan.
- Ay liggéeyu jàppante. Picture Pairs dafay jox sa loxo mbir mu ñuy def di waxtaan.
Xoolal naka lañuy foogante liggéey yi ak liggéey yu fàttaliku ngir yeneen xibaar. Ngir seetsi ak woote, jàngal sunuy gindi ci seetsi ak woote telefon ak wideo.
Ngir nit ku làkk yu bari, xoolal sunu gindi ci waxtaan ci làkk yu wuute.
Su ma xawaaree sama muñ?
Loolu mën na am ku nekk. NIA diglé na ne su nga merlee, jëlal tuuti diir ngir dalal sa bopp. Demal beneen néeg, noyyil ndànk, te dellusi soo gën a dal. Mën nga tàmbaliwaat waxtaan bi, te nit ki mën na tontu bu baax ci sa dal. Su mer di am saa su ne, loolu mooy màndarga ne soxla nga yeneen ndimbal, du ne yaa ngi lëj. Sunu gindi ci toppatoo sa bopp am na barab yu nga mën a wàcce ngir ndimbal.
Laaj yu siw yi
Lan la waruloo wax nit ku dëkk ak demans?
Bul laaj laaj yu mel ni natt («Ndax fàttaliku nga...? »), bul jubanti («Loolu baaxul»), bul fàttali ko ñàkk yi («Waxoon naa la ko ba noppi») te bul waxtaan ci mbiram ni mel ni fii nekku. Bul ko waxal ni xale. Loolu mën na indi gàcce mbaa metit te du jàppale.
Ndax war naa ko jubanti su mu juum ci ay xibaar?
Li ëpp, déedet. Su juum gi amul lu ñaw, bàyyil ko. Weddi dafay yées jëm ci coppite xalaat nit ki, te dafay gën a faral di ko merloo. Xanaa defal sa xel ci ni mu yëg ak li soxla leegi.
Lan laay def su mu mënuñoo gis baat bi?
Jox ko lu njëkk diir. Su mu mel ni mu ngi sonn, baax na su nga jéemal di ko dimbali ak benn baat mbaa di xalaat li mu bëgg a wax te laaj ko. Jëmmal ak nataal mën nañu itam jàppale.
Naka laay waxtaane ak nit ku tollu ci tolluwaayu demans bu mujj te du faral di wax?
Jegesi ko ci kanam, wax ko yaw kan la, te jëfandikoo baat bu dal ak laal bu nooy. Xoolal kanamam ak jëmmalam ngir xam yëg-yëgam. Sa teew, woy wu mu xam mbaa ŋàbbante loxo mën nañu yóbbu lu bari te doo soxla baat.
Dàtt yi
Danuy lënkale mbooloo yi ak gëstu yi xët wii sukkandiku ci ñoom. Séet nañu bu nekk bi ñu yeesalee xët wii.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance