Аҭак кьаҿ
Аицәажәара ҭынч аҟны ацәыргылара, уи ауасы шәара шәхаҿы, уи ахьӡқәа рхархәара, нас уда-уда, илаҟәу, имариоу аҳәоуқәа рыла әҳәазаара. Азҵаара загәа выс азҵаара, иаарту азҵаарақәа рыбзаместо ҩынтә алхрақәа раҭар, нас ишәгәаԥхаауа аасҭа еиҳаны аԥҵара. Еимчҳартә, еиҭартә, иара изҵаараҿы еихыҧхьаӡартә. Ажәақәа рҿы ицәырҵуа агәრძნობара иазҵаа, нас ажәақәа рыуа уада ирычхатәуп анарбара, асахьақәа, ишьаҭас ҳәа.
- Аицәажәара аартханӡа абжьы ҭынч рыргылатәуп, нас уаџьылашьцаларц азы ила-шала иҧшала.
- Илаҟәу аҳәоуқәа, азцәажәара заԥхьа аҟны аидеақәа ҧыҭк, нас иара, уи, урҭ» рхыма рхархәара.
- Иаарту азҵаарақәа рыбзаместо ҩынтә алхрақәа ма аа/мап ҳәа аҭак азҵаара аҭара.
- Аҭак азы аҧҵара. Иаҳашаҟәа еилымкаазар, ашықәс аҳамҭақәа ҽынеиҳәеит, уаҵҟатәи ԥсы ҭгәақәа рыхархәара.
- Еимчҳартә, еиҭартә. Ииҳәуаз ажәақәа рҿы ицәырҵуа агәრძნობара иазҵаа.
- Ажәақәа рыуа анца, анарбара, абжьы ахьыҧшуа, шьаҭа аԥшра, нас асахьақәа рыцкьа аилаҧшра рыла еимадара.
Ари адаҟьаҿы (8 аҟәшақәа)
- Деменциа зызу ауасы еимадара иацхраауа ҳахьчара хыԥхьаӡарақәагьы?
- Аицәажәара шԥас иаалгароуп?
- Сара шԥас иаҳәазароуп?
- Сара шԥас ибзианы сиӡырҩуазароуп?
- Ииашамкәа иҳәозар, иҟасҵозар?
- Деменциа анцәамҭаҿы еимадара шԥас иҽеиҭакуа?
- Асахьақәеи ахәмаррақәеи аицәажәара имариа-рҭеит?
- Сгәы иахә ԥырхагаҳазар, иҟасҵозар?
Деменциа аиуоит ажәа ԥшаара, идуҳәау аҳәоук аилкаара, мамзаргьы аиҿкаара абжьы ҭынч-аагон рыркра. Уи зегьы уи ауасы зегьы аҟны ауаа реиԥш дара иаҭахызт ҳәа иануам. Аицәажәара шԥаԥыргылараҿы, шәара шцәажәашьаҿы, нас шзыӡырҩуаҿы иҵаулоу ҽеиҭакқәа рышьҭра, шәарагьы иарагьы аицәажәара имарианы, аҭынч ала иааныргылара ацхыраара ҟарҵоит.
Деменциа зызу ауасы еимадара иацхраауа ҳахьчара хыԥхьаӡарақәагьы?
Иара иадкылатәуп, имарианы, нас адунеи ԥшыроуп. Хәыҷык ахьшәеиҧшызар, абарҭ хыԥхьаӡарақәа:
- Ауада ҭынч-ааргыла, нас иара шихаҿы. Ателевизор аҿых, илақәа шеиԥш иҟоу атәыҟа ҭыӡ, нас уи ахьӡ шхы иашәырх.”
- Аамҭа-заԥхьа аҟны акыҳәала. Илаҟәу аҳәоуқәа, аидеа заԥхьа, азҵаара заԥхьа.”
- Ҩынтә алхрақәа раҭар. «Ачаи ма акаҳуа?» ҳәа азҵаара — «Иарбан ҟашәҵа?» ҳәа иаартынчу азҵааразы.”
- Аԥшра. Аҭак азы ишәгәаԥхаауа аасҭа еиҳаны аамҭа аҭара, нас еигәыҧхьаӡартә.”
- Еимчҳартә, еихыҧхьаӡартә. Ииашоу-иашамоу азы аҧышәара рыԥкра аҟны, иара изду агәыҷ->___ бзиа иазҵаа.”
Аицәажәара шԥас иаалгароуп?
Уи ауасы шәара шала иадкыларцазы аҭыԥ аԥаргылара. Family Caregiver Alliance абызшәа recommends раԥхьатәи абжьы аилакшьара иану азгәаҭара аҭара: арадио ма ателевизор аҿых, ацәашәх ma ашьҭыр ҭач, мамзаргьы иҭынчу аҭыԥк ахь ицәыҵ.
- Иахьаҿы шала шнеи. Ашьҭахь ма ҽаԥшь ахьтәи анеира уи иҿыцыр алар ауеит.
- Шәара аӡә шанаҳал. “Салам, аба, сара Сара сҳәоит, шәара шҧҳәыс.” Уи иара шахьӡ аҧшаараҿы ацхыраара ҟоит.
- Иара инықәырԥшшага аҽыӷьара. Уи ҭыӡзар, шлақәа ԥшьык знытәуп ҳәа штыӡ ма шгәыҟәалан.
- Шшьаҭа аԥшреи шбжьы ашьҭыри шәхәаԥш. National Institute on Aging (NIA) шбжьы ашьҭыҧшьа, абжьы адура, шшьаҭа аԥшра, нас шцәа-аҩада ахгәаҭара, нас еибуроу, имариоу еимадара анапхгара ирышьҭоуп ҳәа шьҭахь ишәнаҳәоит.
- Алаԥшыргақәеи абжьы арбара еиқәыршәарақәеи рыҟазаара гәашәҭ. Ибзианы иуамыз, мамзаргьы иузом аицәажәара аилкаара џьашьахә иуацәан.”
Сара шԥас иаҳәазароуп?
Имариоу ажәақәа, илаҟәу аҳәоуқәа, нас аҭынч, илаҟәу абжьы шәхы иархәатәуп.
- Аҳәоу заԥхьа аҟны аидеа заԥхьа. “Ҳкуртка шәааигәажәа. Уаҵәтәи ҳдәыҟа ҳцалоит.” Абанк аҟны иада ԥыҭк рыҳәара акәӡам.
- Атәылаҵаҩгақәа рыбзаместо ахьӡқәа рхархәара. “Атиа Жан шәахь dialing number рҧшит” ҳәа иҳәар — “Иара шәахь dialing number рҧшит” аасҭа еиӷьуп.
- Абжьы реиҭак илаҟәыр, ирдура акәӡам. Family Caregiver Alliance абжьы ирдура рыԥкра аҟны, илаҟәу абжьы рхархәара ирышьҭоуп.
- Ҿыц иаҳҳәа, анашьҭиаԥсах. Иаҳашаҟәа еилымкаазар, ежегодгылар ԥсы зны аҳәарақәа ҽыц иаҳҳәа. Уи амаҭәакәа, аамҭак аԥҵара, нас даҽа ԥсы ҭгәақәа рхархәара.
- Ирбо ма иаҳәо ада. Ачашак ахь наҧш, ҩынтә асвитерқәа ҟаҧшь, мамзаргьы раԥхьатәи ашьага у 보여.
- Иара шеицәажәала, уи иаз еимадаркыла акәӡам. NIA уи ауасы дыҟам еиԥш, уи иаз еимадара, нас “ахәыҷыс дцәажәо” ҳәа иаҳәарагьы ҟаларц азы игәагәа иаангоит.”
NIA иадуиаз азҵаарақәа имариоу рџьынџьтәылақәа ирышьҭоуп. Абарҭ рыеиԥш иҟоу аҳасабтәқәа:
| Уи аани | Убарҭ ҳәа ԥышәа |
|---|---|
| “Шаш әмаз иарбак шәҭахузеи?” | “Аҧсыц ма акәтәи шәҭахума?” |
| “Шара шԥас шәгәыҵоуп?” | “Шаҳаҭхома?” |
| “Шамлеи?” | “Шаш мынҩажәактәи еиқәазгоит.” |
| “Абари иаюу уҧшым.” | “Убарҭ ҳахәаԥшц.” |
| “Ҳааз, аҟныҭҟьа ахь ҳцаз гәыншәыо?” | “Ҳааз, аҟныҭҟьа ахь ҳцаз сгәы иҭан. Убраҟа излазныҳәаз еисуҳәа.” |
| “Сара уи уажә уаҳәаз.” | Ҿыц, ҽаайганы, актәи раԥхьатәи ретирад иаҳәала.” |
Сара шԥас ибзианы сиӡырҩуазароуп?
Ажәақәа мацара акәӡам, аиуазаро аԥсҭазаареи агәრძნობареи ԥшаатәуп.
- Аԥшра. Аҳаҭыр аанк иаабац аҩышьа аамҭа ауп. Шала иаҵауанӡа уда-уда жәбаӡа шҧхьа.
- Иахьынхо мацара, ажәа аҭара. Family Caregiver Alliance, аиуызар ҧшӡозар, ажәақәа рҭара ҟалоит ҳәа иану.
- Шиҳәаз шьақәырӷәӷәала. Alzheimer’s Association аимадара абызшәа иҳәаз ажәақәа рҟны аҭагылазаашьа ԥшаара, нас ишәҟанаҵоз агәра шгәрц азы уи ҽыц ишәҳәар шԥадҵаалоит. “Амашьына шгәы иаԥхо?”
- Ишьаҭа аԥшреи аҩымҭа ахьҭреи шәхәаԥш. Ацәажәара џьашьахә уада иуацәан, NIA иану, ишьаҭа аԥшрақәа слова ала аасҭа еиӷьны гуԥа, агәԥҳәаа, мамзаргьы агәыршәара иҟарҵар ауеит.
- Агәы иԥхо зызхьаԥшуа шадкылала. Агәы иԥхо ииашамкәа иԥхьаӡазаргьы, агәრძნობара иацәыршәоуп.”
Ииашамкәа иҳәозар, иҟасҵозар?
Еимчҳартә. Шәара иашаҭо иаҳа шәыбџьар ҟалом, нас уи ауасы џьашьахә ма шәышьҭра адырра аиҭар ауеит. Уи аани, агәრძნობара шадкыла, нас даҽазнык аҩызцәа шнеиҵа.
Family Caregiver Alliance агәыршәара аилкаара, нас анашьҭиаҽра рымҩаҧгара ирышьҭоуп. Иаҳҳәап, шан, “сара ашколҟа ахәыҷқәа рахь сыцахьоуп” ҳәа иҿашәҳәозар:
- Уи аани: “Ан, шехәыҷқәа ирҭбааит. Уи жәаиԥшь шықәса ишьҭын.”
- Убарҭ: “Шәара еснагь игәахархоу ан шан. Абарҭ рахь рышьҭра еисуҳәа. Аԥхьатәи ҳакык-џьарак ҳҿыхаша?”
Alzheimer’s Associationгьы, шәара ишәмашьо ажәақәа зла еимчара змоу. Аамҭақәа рҽеира: ииашамкәа иԥхьаӡаз аԥырхагахамзар, уи ашьҭаланы ишәтәугаз.
Деменциа анцәамҭаҿы еимадара шԥас иҽеиҭакуа?
Аԥырхагарақәа аамҭала иҽеиҭакуеит, убри аҟнытә шәара шәарышьҭра шәҽеиҭакыр. Alzheimer’s Association аԥсҭазаара х—ԥас рҟынӡа еицырҳәоит:
| Аамҭа | Ицхыраара ҟазҵо |
|---|---|
| Аԥхьатәи | Иеимадара илшом ҳәа агәра гәымха. Аицәажәарақәа рҿы иаҵанакыр, иара ихала дшазацәажәала, иарбан ацхыраара изҭахузеи дшазҵаала, нас ацхыраара ҟозар, аҳәсақәа рхархәара. |
| Агәыҭызхақәа | Аҭынч аҭыԥ аҿы, уаџь-уаџь еимадара. Уда-уда шцәажәала, илақәа шрыла, аа/мап ҳәа азҵаара аҭара, ашьага-заҧхьа ашьага рынагӡара аҭара, нас еиҭартә, еиныҟәашьартә. |
| Аҵыхәтәантәи | Иахьаҿы шала шнеи, шәара аӡә шанаҳал. Анапеинреи ишьаҭас ҳашьҭареи агәыршәара. Анарбара, абжьықәа, асахьақәа, нас аҽымшарақәа рхархәара. Уи дыҟам еиԥш, еимадаркыла аҟаҵара ҟалом. |
Уа уаџь змоу егьырҭ иаԥшуп, нас уи уаџьгьы ибзианы, иуацәаны мшықәа зхылшо иалоу. Атемаза рыла акәымкәа, уажәы шԥас изу игәы иаанагозар, уи шадҵаала.
Асахьақәеи ахәмаррақәеи аицәажәара имариа-рҭеит?
Ааи. Еицыргоу асахьа ҳазгьы ҳақәнагаратә ззыруада аҿыхуеит, нас ҳҳәынҭқарро ҳла ҳарҧшыр, ҳнапеиныр алшоит.
- Асахьала ауаа рхыԥхьаӡара. Conversation Cards изҵаараҿы ихыҧхьаӡом асахьақәа, иаарту азҵаарақәа ирыцло.
- Аҭаацәатә сахьақәа. Photo Pairs шәара ишәалху асахьақәа имариоу аиқәшәарақәа рахь иианагоит, иаабац ауаа рхыԥхьаӡара ҭанаҵеит.
- Идыру ажәаҳәатәқәа. Finish the Saying идыруу, америкатә ажәаҳәатәқәа рхархәара, нас уаҵыхәтәан, еимадара иазку азҵаақәа ирыцло.
- Аиқәшәара ахәмаррақәа. Picture Pairs шцәажәан шәнапқәа ирыхәмарро алшоит.
Иацҵабырг еицырҟьаны ахәмарра нас агәаларшәара иазку алахәҭақәа шәахәаԥш. Аҟазаарақәеи ателеңқәеи ирызкны, ҳара ҳбызшәақәа аҟазаара нас атефонла ма авидео ала аимадара шәаҧхьақәа.
Ҩ-бызшәак зызу ауасы, ҳара бызшәақәа рыбжьара аимадара иазку ҳбызшәа шәахәаԥш.
Сгәы иахә ԥырхагаҳазар, иҟасҵозар?
Уи зегь рзыоуп. NIA, шгәы иахә ԥырхагаҳазар, ҭынч шанааиуаз аамҭак алшәара ирышьҭоуп. Даҽа ауадахь шәцәи, уда-уда ҽыҧ-ҽыҧ шшәаҳаҭ, нас аҭынч шанааиуаз, ҽын шанааи. Аицәажәара ҿыц хада шалагар шәылшоит, нас уи ауасы шгәы иҭынчуа иазҳацалазар ауеит. Агәы ҳхатә ԥырхага еснагь ианаалоу, уи шәара ацхыраара рацәак ишәҭаххоз агәҟара ауп, шгәы иҭамлаз акәымкәа. Ҳбызшәа зхылаҧшуа аухала агәыҟазшьа аҿы ацхыраара шԥылшо аҭыԥқәа ԥшаар шәылшоит.
Еицырзеиԥшу азҵаарақәа
Деменциа зызу ауасы изуҭахыму иаҳәазароуп?
Изҵаараҿы еихыҧхьаӡартә ("Игәыншәыо уа?"), еиҭартә ("Уи иашам"), ицәыӡуаз агәаларшәара ("Сара уи уажә уаҳәаз"), мамзаргьы уи ажәлар рыҟны дыҟоуп еиԥш, уи дныҵагылан иацәажәартә. Хәыҷыс дцәажәо ҳәа иацәажәартә. Ус ишәҭоуп, уи ауасы џьашьахә ма гуалыршшара аиҭар, ацхыраара ҟамҵаз.
Ииашамкәа иҳәозар, сара уи сеиҭароуп?
Иаабац реиҳаны уи иамхо. Ииашамкәа иԥхьаӡаз, аха ԥырхагахамзар, уи ашьҭаланы ишәтәугаз. Еимчара иаабац реиҳаны уи ауасы игәы инацыркәам, нас уи ихәаԥхьа игуалыршыр ауеит. Уажәы идуз агәыҷ->___ бзиа, нас иара изхыкҳәо иазҵаа.
Ажәа ԥшаамзар иҟасҵозар?
Заҟоуп аамҭагьы ҭааир. Иҭашәарҵәгьы џьашьахә ицәырнагоит, ажәа ҭыԥыршыр ма ииуаз агәгәыҳалал ацәыршуа аҵабырг ада ԥхар, нас уи иашьақәырӷәӷәар. Анапеинра, ишьаҭас ҳаҧшуа, нас асахьақәагьы ацхыраара ҟарҵоит.
Аҵыхәтәантәи деменциа зызу, иаабац иеилаланы дцәажәом ауасы шԥас еимадара ҟало?
Иахьаҿы шәҭах, шәара аӡә даҳана, нас аҭынч абжьы ала, даҽазнык анарбара ала еимадара. Агәыҷ->___ бзиа иазырбо азы, ишьаҭа аԥшра, нас аҩымҭа ахьҭра шьҭых. Шәара шәҟала, идыру азлыгак, мамзаргьы анапыла рымчра ажәақәа рыда даҽа 许俺去! речи убасгьы рацәак адырраҭара ҟарҵоит.
Ахыҵхырҭақәа
Ҳара ари адаҟьа зықәгәыӷуа аиҿкаарақәеи аҭҵаарақәеи рахь ҳрыдҳәалоит. Адаҟьа анырҿыцыз зегьы гәаҭан.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance