Kumaɲɔgɔnya ladilikanw ni mɔgɔ ye min bɛ hakilijiginabana kɔnɔ

Hakilijiginabana bɛ se ka daɲɛw sɔrɔli gɛlɛya, ka kumasen janw faamuya, walima ka mankan wɛrɛw bali. O si tɛ kɔrɔ ye ko mɔgɔ tɛ fɛ ka jɛɲɔgɔnya kɛ tugun. Fɛn fitininw minnu bɛ Changer i bɛ baro labɛn cogo la, i bɛ kuma cogo la ani i bɛ lamɛn cogo la, olu bɛ se ka kumaɲɔgɔnya nɔgɔya ani ka lafiyalenya di aw fila bɛɛ ma.

Ladilikan nafamabaw ye jumɛnw ye walasa ka kuma ni mɔgɔ ye min bɛ hakilijiginabana kɔnɔ?

I k’a janto sɔrɔ, i k’a to a ka nɔgɔn, ani ka muɲu. N’i bɛ se ka fɛn duuru dɔrɔn hakili la:

1. So kɔnɔ lafiyalen kɛ ani i ka i ɲɛsin a ma. Telewisɔn faga, sigi ɲɛ kelen na, ani i k’a tɔgɔ fɔ.
2. Fɛn kelen fɔ siɲɛ kelen. Kumasen surunw, hakilina kelen, ɲininkali kelen.
3. Sugandi fila di. “Teyi walima kafe?” ka nɔgɔn ka tɛmɛ “I bɛ fɛn jumɛn fɛ?”
4. Makɔnɔ. I ka waati di a ma ka tɛmɛ i hakili la walasa a ka jaabi di, ani i kana a ka kuma tigɛ.
5. Kana sɔsɔli kɛ walima ka ɲininkali kɛ abada. I ka jaabi di a ka dusukunnata ma, a tɛ kɛ ni tiɲɛnkow ye tiɲɛ ye wo tiɲɛ ye.

N ka kan ka baro daminɛ cogo di?

Fɛn bɛɛ labɛn walasa mɔgɔ ka se ka a sinsin i kan. Family Caregiver Alliance guide b’a ladili ka mankanw dɔgɔya fɔlɔ: arajo walima telewisɔn faga, irido walima da tugu, walima ka taa yɔrɔ lafiyalen dɔ la.

• Taa a fɛ ɲɛfɛla. Ni i bɔra kɔfɛ walima kɛrɛfɛ, o bɛ se k’a jaŋi.
• I k’a fɔ i ye jɔn ye. “I ni sɔgɔma Baba, ne ye Sarah ye, i denmuso.” O bɛ dɛmɛ don walasa a kana i tɔgɔ ɲini.
• I ka jigin a ka ɲɛ hakɛ la. N’a sigilen don, i sigi walima ka i kunbiri walasa aw ɲɛw ka kɛ kelen ye.
• I ka i ɲɛda ni i kumakan kɔlɔsi. National Institute on Aging (NIA) b’a ɲini i fɛ i k’i janto i kumakan, i mankan hakɛ, i ɲɛda taamasiyɛnw ani i farikolo taamasiyɛnw la, ani ka kɛ ni dusuman ye ani ka tilennenya kɛ.
• A lajɛ ko ɲɛnajɛlanw ni tulonkɔfɛlanw bɛ a fɛ. A ka gɛlɛn ka baro faamuya n’i tɛ se k’a ye walima k’a mɛn ka ɲɛ.

N ka kan ka n ka kumaw fɔ cogo di?

Baara kɛ ni daɲɛ nɔgɔmanw ye, kumasen surunw ani kumakan dusuman, dɔgɔman ye.

• Hikilina kelen kumasen kelen kɔnɔ. “An ka i ka dolɔki don. O kɔfɛ an bɛna taa kɛnɛma.” I kana a fila bɛɛ fɔ siɲɛ kelen.
• Baara kɛ ni tɔgɔw ye, i kana baara kɛ ni nɔnabila tɔgɔw ye. “Tanti Jean ye wele kɛ” ka jɛlen ka tɛmɛ “Ale ye wele kɛ.”
• Kumakan jigin, i kana a kɔrɔta. Family Caregiver Alliance b’a fɔ ko kumakan jiginlen ka fisa ni kumakan kɔrɔtalen ye.
• Fɔ tugun, o kɔfɛ kumaw Changer. N’a m’a faamuya, i k’o kumaw kelenw fɔ tugun siɲɛ kelen. N’o ma baara kɛ, i ka makɔnɔ dɔɔnin kɔfɛ ka kumaw wɛrɛw lajɛ.
• A jira ani k’a fɔ fana. I bolo jira tasaba la, i ka trikow fila jira, walima ka fɔlɔ taabolo jira.
• Kuma a fɛ, i kana kuma a ko la. NIA bɛ lasɔmi ko mɔgɔ kana kuma mɔgɔ ko la i n’a fɔ a tɛ yen, ani ka kuma i n’a fɔ denmisɛn ye.

NIA bɛ sira nɔgɔmanw jira ɲininkali kɛcogo caman na. Misaliw filɛ nin hakili in na:

N bɛ se ka lamɛn cogo ɲuman na cogo di?

I ka lamɛn kɔrɔ ni dusukunnata la, i kana lamɛn daɲɛw dɔrɔn na.

• Makɔnɔ. Tuma caman na makun bɛ kɛ miirili waati ye. I ka jate dɔɔnin dɔɔnin ka taa tan sani i ka don a kɔnɔ.
• Daɲɛ dɔ di dɔrɔn n’a sirilen don tiɲɛ na. Family Caregiver Alliance b’a fɔ ko a ka ɲi ka daɲɛw fɔ ni mɔgɔ bɛ gwɛlɛya la.
• I ye min mɛn, o lajɛ. Alzheimer’s Association guide to communication b’a fɔ i ka ɲini ka kɔrɔ sɔrɔ a ka kumaw kɔfɛ ani k’a segin fɔ walasa k’a lajɛ n’i y’a faamuya. “I bɛ hami mobili ko la wa?”
• I k’a ɲɛda ni a farikolo kɔlɔsi. Ni kuma ka gɛlɛn, NIA b’a jira ko ɲɛda taamasiyɛnw bɛ se ka dusukasi, dimi walima basiɲasigi jira ka jɛya ka tɛmɛ kumaw kan.
• I k’a janto a ka haminankow la kosɛbɛ. Hali ni haminanko dɔ sinsinnen bɛ fili dɔ kan, dusukunnata yɛrɛ ye tiɲɛ ye.

Ni a ye fɛn dɔ fɔ min tɛ tiɲɛ ye?

Kana sɔsɔli kɛ. A ka gɛlɛn i ka se sɔrɔ, wa mɔgɔ bɛ se ka maloya walima ka siran a yɛrɛ la. O nɔ na, i ka jɛɲɔgɔnya kɛ ni dusukunnata ye, o kɔfɛ ka a bilasira dɔɔnin dɔɔnin.

Family Caregiver Alliance b’a fɔ i ka sɔn dusukunnata ma sani ka a bilasira. Misali la, n’i ba bɛ insiste ko a ka kan ka taa denmisɛnw ta kalanso la:

• Sanni ka fɔ: “Ba, i denw kɔrɔbaya kaban. San binaani bɔlen kɔ ne.”
• A lajɛ ka fɔ: “I tun ye ba hɛrɛman ye tuma bɛɛ. I ka ne fɔ n ye u talicogo kan. An ka fɛn dɔ dun fɔlɔ wa?”

Alzheimer’s Association fana b’a fɔ i kana sɔsɔli kɛ kumasenw kan minnu tɛ bɛn i ma. I ka waati ɲuman sugandi: ni fili dɔ tɛ tɔɔrɔ lase mɔgɔ si ma, a to a la.

Kumaɲɔgɔnya bɛ Changer cogo di ni hakilijiginabana bɛ taa ɲɛfɛ?

Magow bɛ Changer waati kɔnɔ, o la i ka i ka sira Changer. Alzheimer’s Association bɛ taabolo saba jira minnu bɛ se ka kɛ:

Mɔgɔ kelen kelen bɛ danfara, wa mɔgɔ kelen bɛ se ka don ɲumanw ni don gwɛlɛw sɔrɔ. I ka jaabi di a bɛ cogo min na sisan, i kana jaabi di tɔgɔ dɔ ma.

Yala jaw ni kɛwalew bɛ se ka kumaɲɔgɔnya nɔgɔya wa?

Ɔwɔ. Ja min bɛ kɛ ɲɔgɔn fɛ, o bɛ degun dɔgɔya ani ka fɛn di aw fila bɛɛ ma aw ka se ka a lajɛ ani ka bolo jira a la.

• Ja ɲininkaliw. Conversation Cards bɛ jaw di ni ɲininkali dafalenw ye minnu tɛ sɛgɛsɛgɛli kɛ abada.
• Denbayafotow. Photo Pairs bɛ fotow minnu i sugandilen don, olu Changer ka kɛ bɔlɔlɔ cɛɲi dɔ ye, min bɛ maana caman lawuli tuma caman.
• Kumasen dɔnnenw. Finish the Saying bɛ baara kɛ ni kumasen dɔnnenw ye, o kɔfɛ kumaɲɔgɔnya ɲininkali dɔ bɛ tugu.
• Bɔlɔlɔw i n’a fɔ baro kɔkan. Picture Pairs bɛ fɛn di i bolow ma ka kɛ ka sɔrɔ i bɛ baro la.

A lajɛ tulon kɛcogo ɲɔgɔn fɛ ani hakilijigin kɛwalew walasa ka kunnafoni wɛrɛw sɔrɔ. Bɔyɔrɔw ni weleliw ko la, an ka gafe kalan bɔyɔrɔw ani telefɔni ni wideyo weleliw kan.

Mɔgɔ min bɛ kan caman fɔ, i ka an ka gafe kalan kumaɲɔgɔnya kan kan caman cɛ lajɛ.

Ni n dusu kasi?

O bɛ kɛ mɔgɔ bɛɛ la. NIA b’a fɔ ko n’i dusu kasira, i ka waati ta walasa ka i yɛrɛ lafiyalen. Taa so kɔnɔ yɔrɔ wɛrɛ la, i ka ninakili ta dɔɔnin dɔɔnin, ani ka segin n’i dusu lafiyalen don. I bɛ se ka baro daminɛ tugun tuma bɛɛ, wa a ka c’a la mɔgɔ bɛ jaabi di ka ɲɛ n’i dusu lafiyalen don. Ni dusukasi bɛ to ka kɛ tuma bɛɛ, o ye taamasiɲɛ ye ko i mago bɛ dɛmɛ wɛrɛ la, a tɛ kɔrɔ ye ko i ma se. An ka gafe kalan ladonbaga yɛrɛ ladonni kan bɛ yɔrɔw jira minnu bɛ se ka dɛmɛ di.