Nghee to dana nomunhu e na omapuko okudimbulukwa

Oudano muwa nomunhu ta kala nomapuko okudimbulukwa ihau monika wa fa efiyafanepo. Ohau monika wa fa ovanhu vavali va kala omutumba popepi, tava ulike omafano, tava yolo kombinga youtumbulilo, notava kundafana kombinga yaasho tashi holoka po. Oudano ou li ashike etomheno lokukala pamwe.

Ewiliko eli otali yelifa nghee to longekida, nghee to dana nombili, osho to ti ngeenge sha “puka”, nghee to ningi oudano keshe u kale upu ile u dule kanini, nghee to u shitukifa eenghundana, nanghee to shiiva efimbo lokuxulifa po. Otali longo oudanaukifo yetu nosho yo oukaati, oupuzzel noidanaukifo yokoitafel nomafano oyo mu na nale.

Onghedi iwa ilipi yokudana oudano nomunhu e na omapuko okudimbulukwa?

Yandja elitulemo kehafo, ha koshizemo. Oo omayele makula a dja komayele aAlzheimer’s Association kombinga yoilonga: tungila kounongo oo omunhu e na natango, mu kwafela a tameke, longa oshitukulwa shidjuu ponhele yaye, ndele ino mu tokola ile oku mu pukulula koilonga ihe na oshiponga.

Pashiholelwa otashi ti:

• Kala omutumba popepi naye, ha moshipala shaye. Ngeenge omwa kala popepi, amushe otamu dulu okumona oshikwaelelo ile otafela, nokukwafela otaku monika kwa fa oilonga pamwe, ha okupashukila.
• Yandja oudano umwe pefimbo limwe. Omutenge womahoololo otau dulu okumonika wa fa ekonakono fimbo inamu tameka.
• Landula ewiliko laye. Ngeenge okwa hala okudenga omafano melandulafano laye mwene, okukundafana efano limwe oule wominute omulongo, ile okuxulifa po konima yeemhito mbali, oo oudano wonena.
• Valula eemhito diwa, ha omalufo a manwa. Eteyelo, ehokololo ile etata lotundi la ngungumana oyo oshizemo to kongo.

Ohandi longekida ngahelipi fimbo inatu tameka?

Ominute dishona dokulongekida otadi kelele oupyakadi muhapu oo ovanhu hava pe oudano oushima.

1. Hoolola efimbo laye liwa mefiku. Omayele aNational Institute on Aging (NIA) kombinga yokuwapeka oilonga otaa ti longekida omalweendo noilonga pefimbo mefiku omo omunhu e li nawa unene. Kovantu vahapu osho ongula pokati. Konguloshi otashi dulu okukala shidjuu; tala oilonga ya ngungumana konguloshi.
2. Ninga ondunda i kale ya mwena. Dima o-TV noradio ndele to pata omuvelo ngeenge tashi shiiva. Family Caregiver Alliance otai kumwe nokuninipika ombako nomapiyaaneko fimbo inamu kendabala okupopya.
3. Tala ouwa waye tete. Omeva popepi, okuya kokandjuwo kokandjugo manga inamu tameka, oshipundi shiwa, nomakende nomikwaelelo domatwi di li po.
4. Yandja ouyelele muwa mondunda. Ouyelele muwa, uhe na ouyelele tau vilima moshikwaelelo, otau ningi omafano a kale epupu okumona.
5. Longekida oudano fimbo inamu kala omutumba. U yeulula, hoolola omalongekido ndele to tula omundundumo oove mwene. Opo nee pilulila oshikwaelelo kuye. Omayele kombinga yotablet, tala nghee to longekida otablet ile ongodi.
6. Yambidida oshikwashina. Oshitukulwa ile okandjato oko take shi kwata ofika otashi ti kape na oo e na oku shi kwata, noshipu okuulika.

Ohandi mu shivi ngahelipi nopehe na okufininika?

Ninga eshivo li kale la manguluka noli kale lipu okutindwa. Eendjovo dimwe odo hadi kwafele:

• “Onda mona omafano oshikunino. Owa hala oku a tala pamwe naame?”
• “Oto dulu oku kwafela nge noupuzzel ou? Onde lipyakidila.”
• “Owa hala eengala ile oudila nena?” (ehoololo limwe lomavali oli li epupu shi dulife epulo la manguluka)
• “Ohandi ningile omumwanyoko okaati. Olududi lilipi ndi na okulongifa apa?”

Alzheimer’s Association otai ti yelifa elalakano loilonga, ngaashi okuninga okaati ka kaume, osheshi etomheno otali i pe eityo. Okupula ekwafo nasho otashi longo osheshi otashi ningifa omunhu a kale e udite e na oshilonga.

Ngeenge okwa tindi, shi tambula. Kendabala vali konima ile yandja sha shilwe. Ewiliko letu kombinga ya osho to ningi ngeenge okwa tindi otali yelifa shihapu.

Oudano ou na okukala oule wefimbo li fike peni, notu na okudana nombili i fike peni?

Efa omunhu a tye omhito yaye, ndele to longekida eemhito di fupi. Kape na oule u li mondjila wa yelekwa woudano wokukala pamwe. Ominute mbali fiyo nhano da ngungumana otadi dulu okukala oilonga ya wana.

• Teelela olule shi dulife eshi tashi monika shopaushitwe. NIA otai ti yandja efimbo lihapu opo omunhu a nyamukule ndele to kendabala ino mu kwata melaka. Valula fiyo omulongo momutima woye fimbo ino mu kwafela.
• Eenghatu imwe pefimbo. Yandja elombwelo limwe, lixupi (“Denga efano”), ndele to teelela. Ulika ponhele yokuyelifa: ulike apa pe na okudengwa.
• Tuleni omhito yokufuda. Ngeenge okwa kanghama a popye kombinga yefano, oudano otau dulu okuteelela. Kape na efimbolimwe lokwendela.
• Mu efa a tale. NIA otai ti ovanhu vamwe ohava hala okutala, nosho oshi li ehoololo li li mondjila.

Ondi na okupukulula omanyamukulo a puka?

Ahowe. Okupukulula omunhu nombili lwoikando noikando otashi mu lombwele kutya ota dopa, nonande ou na elalakano liwa. Alzheimer’s Association otai ti ino tokola ile okupukulula oilonga ihe na oshiponga. Moudano, omapuko aeshe konyala kae na oshiponga.

Ngeenge epuko otali mu udifa nai shili, mu kwafela nombili. Ulike efano la yuka, dana oshikando shoye mwene, ile ninga oudano u kale upu moshikando tashi landula. Ngeenge outumbulilo wa pewa exulilo la puka tali yolo, yola pamwe naye. Exulilo laye otali dulu okukala liwa unene.

Ohandi ningi ngahelipi oudano u kale upu ile u dule kanini?

Wapeka oudano komunhu oo mefiku olo, ha kondodo yonhumba. Omunhu tuu oo otashi dulika a pumbwe omukalo u li paunafangwa konguloshi shi dulife ongula. Etwomukumo lotete laNIA okukwatakanifa oshilonga naasho omunhu ta dulu okuninga nokushilipaleka kutya oku udite a pondola.

Oipatifo oyo tai ulike kutya oudano oudjuu unene: okuteelela olule taku monika kwa fa okupyakidila, ha okudiladila, okutya lwoikando “Ihandi dulu”, okusundula oshikwashina kokule, ile omapuko oo tae mu udifa nai. Oipatifo oyo tai ulike kutya otashi dulika u kale upu unene: okweefa, ile ye ta ti owa fa wounona. Ngeenge osho sha ningwa, shi fimaneka ndele to lundulula u ye kusha shimwe tashi monika sha kula, ngaashi okukonga eendjovo, oupuzzel wefano lashili, ile okupopya kombinga yefano loilonga yaye yonale.

Ohandi shitukifa ngahelipi oudano eenghundana?

Longifa efano keshe onga eshivo lokupopya, ndele to tambula keshe eshi ta ti onga enyamukulo liwa. Komapata mahapu, osho oshitukulwa shiwa unene shokudana.

• Pula omapulo a manguluka ehe na enyamukulo la puka. “Oshike to mono?” “Oshilipipo wa hokwa?” “Lombwele nge kombinga yokombitha ya fa ei.”
• Hokolola tete. “Inakulu wange okwa li e na ombwa ya fa ei.” Ehokololo loye otali mu ningile shipu a yandje laye.
• Landula ehokololo tali lunduluka. Ngeenge efano loshihauto otali eta ehokololo lolweendo, ehokololo olo oilonga. Efa oudano wa kanghama.
• Ino konakona ngeenge oshili. Mokudimbuluka, eenghundana diwa oda fimana shi dulife ouyelele wa yuka filufilu. Ngeenge ehokololo ola lunduluka okudja kushikula, hafela omukalo mupe.
• Longifa omatwomukumo e li mo. Finish the Saying konima youtumbulilo keshe ohau landula netwomukumo lokukundafana, na Conversation Cards okwa ningilwa naanaa oshinima eshi. Photo Pairs ohai longifa omafano eni oukwaneumbo, oo luhapu haa eta omahokololo mahapu.

Omadiladilo amwe otae hangwa momawiliko etu kombinga ya oilonga yokudimbuluka nomayele okupopya nawa.

Otu na okuxulifa po naini?

Xulifa po poipatifo yotete yololoko ile youpyakadi, nokuli hasho sha wapala kanini fimbo inashi fika. Alzheimer’s Association otai ti xulifa po ile lundulula oshilonga ngeenge elitulemo tali shuna pedu ile oupyakadi tau londo.

Tala:

• okuyawn, okwiinyongamena ile omesho taa i kokule noshikwaelelo;
• okweendifa olutu, okuyambuka po, ile okupula okuya;
• okufuda mokule, omanyamukulo maxupi, ile “Ame inandi dula eshi”;
• okudenga keshe pamwe ile okusundula oshikwashina kokule;
• omahodi, ehandu, ile elunduluko lomhepo louladi.

Nghee to xulifa po nawa:

• Xulifa noshinima shipu. Okufaafana kumwe kwaxuuninwa oko ta dulu okuninga, ile efano laxuuninwa okutala.
• Shi ninga shi kale kombinga yoye. “Onda pumbwa otee. Natu xulife apa?” otashi kelele ediladilo kutya ina ninga nawa.
• Lundulukila kushinima shokolutu ile shokungungumaneka. Okweenda kanini, okalya, okupeta oikutu ile omusika.
• Tya sha shiwa. “Onda hafela oku shi ninga pamwe naave.” Kape na etumbulo molwa “okuyamukula mondjila”, ohafo ashike lokukala pamwe.

Okuxulifa po diva, okulundulula omalongekido, ile okweefa oudano ndele tamu kala omutumba pamwe, aishe oyo oi li oizemo iwa.

Ohatu dulu okudana mongudu ile okupitila meengodi dovidiyo?

Heeno, nelongekido linini la wedwa po. Mongudu, kaleni ovanhu vanini, kaleka ovakwafi popepi naavo tave va pumbwa, ndele to hoolola oudano u na elitulemo limwe la yela. Picture Bingo oi na oukaati vokunyanyangidwa nomwiifani wokoikwaelelo komangudu. Tala oilonga yomangudu meenhele dokufila oshisho u mone omayele amwe.

Okupitila meengodi dovidiyo, omunhu e li meengodi ota dulu okuyelifa efano ofimbo umwe e li mondunda ta ulike nota denge. Kaleka eengodi di fupi nodi shiivike. Ewiliko letu kombinga yeengodi noividiyo oli na omayele amwe.

Oshike ngeenge oudano itau longo nandenande?

Omafiku amwe kape na sha tashi kwata, naasho kashi fi edidiliko loye ile laye. Tuva oudano ndele to kendabala vali pefimbo limwe mefiku, oudano u lili, ile uhe na oudano nandenande. Oilonga ihapu iwa kai na sha noshikwaelelo: omusika, okupeta oitwalilo, okutala membo lomafano, ile okweenda kanini. Tala omadiladilo oilonga u mone shihapu.