Haere kwadogina
Gabuna mauri ta ai oi hereva, tau oi itaia, ena ladana oi gwauraia, bona sisina oi hereva haraga, hereva kwadogidia oi gaukaralaia. Taim ta ai henanadai ta oi henia, henanadai bada lasi to rua oi henia, bona oi naria lou — mauri dina oi laloa lasi. Oi hepapahuahu, oi hamaoromaoro, o oi nanadai lasi. Ena hereva lalonai ena lalo oi kamonai, bona hereva e goada lasi neganai, oi tohohoa, laulau, bona toana oi gaukaralaia.
- Hereva oi hamatamaia lasi neganai, regena oi hamauria bona tau ena mata oi itaia.
- Hereva kwadogidia oi gaukaralaia, taim ta ai lalo ta, bona 'ia' o 'idia' to ena ladana oi gwauraia.
- Henanadai bada lasi to rua oi henia, o 'io' o 'lası' henanadai ta, henanadai bada lasi.
- Dina oi naria. Ia e kamonai lasi, ginigunai hereva tauanai oi gwauraia lou, gabeai hereva ma ta oi gwauraia.
- Oi hepapahuahu o oi hamaoromaoro lasi. Ena hereva lalonai ena lalo oi kamonai.
- Hereva e goada lasi neganai, tohoa, gadona, vairana, bona oi itaia laulau amo oi hereva.
Inai peisi ai (8 kahadia)
- Dahaka gaudia badadia tau dementia ida noho oi hereva henia totona?
- Edena bamona hereva lau na hamatamaia?
- Edena bamona lau na gwauraia?
- Edena bamona lau na kamonai namonamo?
- Ia e gwau gau ta e momokani lasi bema, dahaka lau na karaia?
- Dementia e goada neganai, hereva dalana e haidaua be ede?
- Laulau bona gaukara karadia ese hereva e hanamoa diba, a?
- Lau na badu harihari bema, dahaka lau na karaia?
Dementia ese tau ta e durua diba hereva ta ia tahua lasi, hereva daudau ia kamonai lasi, o regena ia dadaraia lasi. To unai anina lasi ia ura lasi umui hebou. Hereva gabuna oi hegamegai dalana, oi hereva dalana, bona oi kamonai dalana oi haidaua maragidia ese, umui ruaosi dekenai hereva e namo bona e mauri.
Dahaka gaudia badadia tau dementia ida noho oi hereva henia totona?
Ena lalo oi veria, hereva oi hamaoromaoroa, bona oi naria. Gau ima oi laloatao bema:
- Gabuna oi hamauria bona ia oi itaia. TV oi hakapua, ia danu mata hegeregere oi helai, bona ena ladana oi gwauraia.
- Taim ta ai gau ta oi gwauraia. Hereva kwadogidia, lalo ta, henanadai ta.
- Rua oi henia ia abia hidi. “Ti o kofi?” e namo, “Dahaka oi ura?” ia auka bada.
- Oi naria. Ia haere henia totona nega daudau oi henia, oi laloa lasi bamona, bona oi hadoa lasi.
- Oi hepapahuahu o oi nanadai lasi. Ena hereva e momokani o lasi to, ena lalo oi kamonai.
Edena bamona hereva lau na hamatamaia?
Gabuna oi hegamegai, tau ia be oi oi kamonai namonamo. Family Caregiver Alliance ena diba gaudia ia gwau, ginigunai regena oi hamauria: redio o TV oi hakapua, windou o iduara oi koua, o gabuna mauri ta ai oi lao.
- Vairanai amo oi lao mai. Murinai o kahana amo oi lao bema, ia e gari diba.
- Oi be daika. “Bona dina Tama, lau Sara, oi natumu hahine.” Unai ese ia ladamu ia tahua lasi.
- Ena mata hegeregere oi helai. Ia e helai noho bema, oi danu oi helai o oi tui, matamu ruaosi hegeregere.
- Vairamu bona gadomu oi itaia namonamo. National Institute on Aging (NIA) ia gwau, gadomu, regemu, vairamu, bona tauanimu oi laloa namonamo, bona gadona mauri bona namo oi gaukaralaia.
- Mata galasi bona kamonai gaudia e noho, a lasi, oi itaia. Ia itaia o ia kamonai namonamo lasi bema, hereva ia badinaia e auka.
Edena bamona lau na gwauraia?
Hereva maorodia, hereva kwadogidia, bona gadona mauri bona diho oi gaukaralaia.
- Hereva ta ai lalo ta. “Oi kwatua ta mai. Gabeai ita lao.” Ruaosi ta ta amo oi gwauraia lasi.
- Ladadia oi gaukaralaia, ‘ia’ o ‘idia’ lasi. “Aunty Jean e phone” e maoro, “Ia e phone” ia maoro lasi.
- Gadomu oi hadikoa lasi, oi habada lasi. Family Caregiver Alliance ia gwau, gadomu oi habada lasi, to oi hadikoa.
- Oi gwauraia lou, gabeai hereva ma ta oi gaukaralaia. Ia e kamonai lasi bema, ginigunai hereva tauanai oi gwauraia lou. Unai e durua lasi bema, nega maragi oi naria, gabeai hereva ma ta oi gwauraia.
- Oi hahedinaraia bona oi gwauraia. Kapu oi poinia, kwatua rua oi abiaisi, o kara ta ginigunai oi hahedinaraia.
- Ia dekenai oi hereva, ia dekenai lasi. NIA ia gwau, tau ia noho gabunai ia dekenai oi hereva lasi, ia ia kamonai lasi bamona, bona meri maragi hereva bamona oi hereva lasi.
NIA ese henanadai maorodia e hahedinaraia. Inai bamona:
| Unai totona | Inai oi gwauraia |
|---|---|
| “Dahaka oi ura adorahi ai?” | “Qarume o kokoroku oi ura?” |
| “Edena bamona oi noho?” | “Oi hesigu, a?” |
| “Oi hitolo, a?” | “Adorahi e hegamegai vadaeni, miniti ima lalonai.” |
| “Unai bamona oi karaia lasi.” | “Inai bamona ita karaia toho.” |
| “Oi laloatao ita be goada ai ita lao, a?” | “Lau laloa ita be goada ai ita lao. Dahaka oi moalelaia bada?” |
| “Lau gwauraia vadaeni.” | Namo ida oi haere henia lou, ginigunai bamona. |
Edena bamona lau na kamonai namonamo?
Herevadia sibona lasi, to badina bona lalo oi kamonai.
- Oi naria. Nega mauri momo e laloa nega. Oi durua lasi neganai, sisina oi duahia.
- Ia e hekwarahi bema sibona, hereva ta oi henia. Family Caregiver Alliance ia gwau, tau ia hekwarahi neganai, hereva ta oi gwauraia namo.
- Oi kamonai gauna oi hahetoa. Alzheimer’s Association ena hereva diba gaudia ia gwau, ena hereva lalonai badina oi tahua bona oi gwauraia lou, oi diba totona oi kamonai momokani, a lasi. “Oi lalohekwarahi motuka dekenai?”
- Ena vairana bona tauanina oi itaia. Hereva e auka neganai, NIA ia gwau, vairana ese lalohisihisi, badu, o goada lasi e hahedinaraia diba, hereva ia hereva lasi neganai danu.
- Ena lalohekwarahi oi abia dae. Gau ta e kerere bamona ia laloa bema danu, ena lalo ia momokani.
Ia e gwau gau ta e momokani lasi bema, dahaka lau na karaia?
Oi hepapahuahu lasi. Momokani, oi davaria lasi, bona tau ia e hemarai o e gari diba. Unai totona, ena lalo oi kamonai, gabeai maragimaragi oi haidaua.
Family Caregiver Alliance ia gwau, ginigunai ena lalo oi abia dae, gabeai oi haidaua. Heḡereḡere, sinamu ia gwau ia be natuna ia abia mai sikuli ai bema:
- Unai totona lasi: “Sina, natumu e lata vadaeni. Unai nega daudau e lao vadaeni.”
- Inai bamona: “Oi be natumu oi lalokau badinaia sinana namo. Oi abidia mai sivaraina oi gwauraia lau dekenai. Ginigunai ita aniani maragi ta ita ania, a?”
Alzheimer’s Association danu ia gwau, oi abia dae lasi herevadia dekenai oi hepapahuahu lasi. Nega namodia oi abia hidi: gau kerere ta ia dika lasi bema, oi rakatania.
Dementia e goada neganai, hereva dalana e haidaua be ede?
Nega e lao neganai ura e haidaua, unai dainai oi hereva dalana danu oi haidaua. Alzheimer’s Association ese negadia toi e gwauraia:
| Nega | Dahaka e durua |
|---|---|
| Matamatana | Oi laloa lasi ia hereva diba lasi. Hereva lalonai ia oi atoa, ia dekenai oi hereva, dahaka durua ia ura oi nanadaia, bona e namo bema, hahetoho oi gaukaralaia. |
| Huwahuana | Gabuna mauri ta ai, tau ta ta hereva. Sisina oi hereva, matana oi itaia, ‘io’ o ‘lası’ henanadai oi gaukaralaia, kara ta ta oi hahedinaraia, bona oi hamaoromaoro o oi hadikaia lasi. |
| Dokona | Vairanai amo oi lao mai bona oi be daika. Imana amo o tauanina amo ia hahedinaraia oi hagoadaia. Tohoa, regena, itaia, bona bonana oi gaukaralaia. Ia ia noho lasi bamona oi hereva lasi. |
Tau ta ta idia idau, bona tau ta ia danu dina ta ta ia idau. Ia harihari edena bamona ia noho, unai oi itaia, ladana sibona lasi.
Laulau bona gaukara karadia ese hereva e hanamoa diba, a?
Io. Laulau ta umui ruaosi oi itaia bema, goada e maragi, bona umui ruaosi gau ta oi poinia bona oi itaia diba.
- Hereva hamatamaia laulau. Conversation Cards ese laulau bona henanadai e henia, nanadai lasi.
- Ruma bese ena laulau. Photo Pairs ese oi abia hidi laulau e haidaua gaukara namo ta ai, bona momo sivarai e havaraia.
- Hereva diba. Finish the Saying ese hereva diba taudia e gaukaralaia, gabeai hereva hamatamaia ta e henia.
- Heḡereḡere gaukara. Picture Pairs ese imamui e gaukara henia, umui hereva neganai.
Diba ma haida totona, edena bamona umui hebou umui gadara bona laloatao gaukaradia oi itaia. Vadivadi bona phone/video hereva totona, vadivadi bona phone bona video hereva oi duahia.
Tau ta ia gado ma haida ia hereva bema, gado ma haida ai hereva dalana ena diba oi itaia.
Lau na badu harihari bema, dahaka lau na karaia?
Unai e vara tau iboudiai dekenai. NIA ia gwau, oi badu bema, nega maragi oi abia oi mauri totona. Ruma ma ta ai oi lao, sisina oi mahuta maragimaragi, bona oi mauri lou bema oi giroa mai. Hereva oi hamatamaia lou diba, bona oi mauri neganai, tau ia danu e kamonai namo diba. Badu e vara momo neganai, unai anina oi durua ma haida oi ura, oi kerere lasi. Oi naria taumu ena diba ai durua gabudia oi davaria diba.
Henaidai momodia
Dahaka tau dementia ida noho dekenai na gwauraia lasi?
Nanadai oi henia lasi ("Oi laloatao, a?"), oi hamaoromaoro lasi ("Una e kerere"), gau e boio ela oi gwauraia lou lasi ("Lau gwauraia vadaeni"), bona ia noho gabunai ia dekenai oi hereva lasi, ia ia kamonai lasi bamona. Meri maragi hereva bamona oi hereva lasi. Unai herevadia ese ia e hahemarai o e lalohisihisi, to e durua lasi.
Ena hereva e kerere neganai, lau na hamaoromaoroa, a?
Momokani, lasi. Kerere ta e dika lasi bema, oi rakatania. Hepapahuahu ese tau ena lalo e haidaua lasi, to momo ia e habadua. Harihari ia e laloa dalana bona ena ura oi itaia namonamo.
Hereva ta e tahua lasi neganai, dahaka lau na karaia?
Ginigunai oi naria. Ia e hekwarahi momokani bema, oi durua namonamo — hereva ta oi gwauraia o ia e gwau totona oi laloa bona oi nanadaia. Oi poinia, imana amo oi hahedinaraia, bona laulau ese danu e durua.
Dementia e goada neganai, tau ia hereva momo lasi bema, edena bamona lau na hereva?
Vairanai amo oi lao mai, oi be daika, bona gadona mauri bona tohoa namonamo oi gaukaralaia. Ena vairana bona tauanina oi itaia, ena lalo oi diba totona. Oi noho ia ida, ane ta ia diba, o imana oi dogoatao — unai ese hereva lasi danu gaudia bada e hahedinaraia diba.
Badina sivarai
Inai peisi ese ia badinaia oganaisesen bona tahua sivarai ai haheboua. Inai peisi hamatamataia neganai iboudiai ai itaia maoromaoro.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance