Dementia bee na’nitinígíí bich’į’ yáłti’gi

Dementia bee na’nitinígíí éí saad hólǫ́ǫ doo házhdííł’į́įh da, saad nineezígíí doo bik’i’diitįįh da, éí doodago hodíina’í bits’ą́ą́dóó doo doo yidists’į́į́’ da dooleeł. Ákondi éí doo kót’ée da níigo ádiniiłígíí, diné ła’ bił áłch’į’ yáłti’ doo yinízin da. Hait’éego hasht’éédahooł’ą́ą doo, hait’éego yáłti’ doo, áádóó hait’éego íists’ą́ą́’ dooleełígíí t’óó áłts’íísígo łahgo ádzaa ndi, nihí t’áá áłah áłch’į’ yáłti’go yá’át’ééh dóó hasht’ehodílnih dooleeł.

Ha’át’íí éí aláahgo baa nitsáhákeesgo diné dementia bee na’nitinígíí bich’į’ yáłti’?

Baa ákozhnízin, t’óó áłts’íísígo, áádóó baa níníłtįįh. T’áá ashdla’ t’éiyá béénílniihgo:

1. T’áadoo hodíina’ígo áádóó bits’ą́ą́dóó naashá. Naaltsoos ne’ííł’į́į́’ígíí éí doodago béésh bee ałch’į’ yáłti’ígíí nahjį’ kóne’ ánílééh, bits’ą́ą́dóó dah nídaah, áádóó bízhi’ choo’į́.
2. T’ááłá’í t’éiyá díínííł. Saad ałts’íísígo, t’ááłá’í t’éiyá nitsékees, t’ááłá’í t’éiyá náídíłkid.
3. Naaki t’éiyá naaltsoos bikáá’ nihá deesh’ą́ą’ níigo na’ídíłkid. “Dééh éí doodago ahwééh?” éí ts’ídá áłts’íísí, “Ha’át’íí íinízin?” éí bits’ą́ą́dóó nanitł’a.
4. Baa níníłtįįh. Náánáła’ yisdzoh biba’ íiyisíí baa níníłtįįh, áádóó doo bits’ą́ą́dóó yáłti’í.
5. T’áadoo na’ach’ąąh yáłti’í dóó t’áadoo nabíná’ílkidí. Hait’éego ádiniiłígíí baa ákozhnízin, doo éí t’áá aaníí át’éego yaa nitsékees da ndi.

Hait’éego yáłti’ hasht’ééshdoodlíł?

Diné nihí baa nitsékees dooleełgi át’éego hasht’éédahooł’ą́ą. Family Caregiver Alliance guide éí kót’éego yaa halne’: hodíina’í aláahgo bits’ą́ą́dóó anídah, béésh bee ałch’į’ yáłti’ígíí éí doodago naaltsoos ne’ííł’į́į́’ígíí nahjį’ kóne’ ánílééh, nááná dah dadínóodaał éí doodago dáádílkał nahjį’ kóne’ ánílééh, éí doodago t’áadoo hodíina’í haz’ą́ągi náás dookah.

• Bits’ą́ą́dóó náás dookah. Bits’iin dóó bits’ą́ą́dóó níyáago éí bił dííyázh dooleeł.
• Háí nílį́įgo bee bił hodíílnih. “Yá’át’ééh shizhé’é, Sarah nishłį́, nitsi’.” Éí bízhi’ doo yináánááh doo.
• Bits’ą́ą́dóó dah nídaah. Dah sidáago, nihí ałdó’ dah nídaah éí doodago nihí naa’í ałnáá’át’ahgo ánáádaahłí, áko binaá’ t’áá ałtso ádaat’é.
• Ninaagóó dóó saad bee yáłti’ígi át’éhígíí baa ákozhnízin. National Institute on Aging (NIA) éí kót’éego yaa halne’: saad bee yáłti’ígi át’éhígíí, saad nitsaaígíí, ninaagóó át’éhígíí, áádóó nits’íís bee ádaat’į́į́’ígíí baa ákozhnízin, áádóó hasht’ehodílnihgo dóó t’áá ákogi át’éego yáłti’.
• Bináá’ bee na’ííł’į́į́’ dóó bijáád bee íists’ą́ą́’ígíí dahólǫ́ǫgo baa ákozhnízin. T’áá íiyisíí doo yíghááh da éí doodago doo yidiists’ą́ą́’ da ndi, doo bik’i’diitįįh da dooleeł.

Hait’éego saad ałkéé’ sinilígíí hasht’éhodeeshłił?

Saad t’óó áłts’íísígo, saad ałts’íísígo áłkéé’ sinilígíí, áádóó hasht’ehodílnihgo saad bee yáłti’.

• T’ááłá’í saad ałkéé’ sinilígíí bii’ t’ááłá’í t’éiyá nitsékees. “Ni’éétsoh nihá nidiidloh. Áádóó ch’íníidááh.” T’áadoo t’ááłá’í bik’ehgo da.
• Bízhi’ choo’į́, doo éí bí, dóó ba da. “Aunt Jean nich’į’ yáłti’” éí ts’ídá bee haz’ą́, “Éí nich’į’ yáłti’” éí bits’ą́ą́dóó nanitł’a.
• Saad kóhoot’éhígíí yá’át’ééh, doo nitsaaígíí da. Family Caregiver Alliance éí saad kóhoot’éhígíí choo’į́ ní, doo nitsaaígíí da.
• Náádíínííł, áádóó saad łahgo ánílééh. Doo bik’i’diitįįh da ndi, t’áá áłtsé saad t’áá át’éhígíí t’ááłá’í náádíínííł. Ákót’ée doo ndi, baa níníłtįįh, áádóó saad ániidígíí choo’į́.
• Bee nihá ánílééh dóó bee bił hodíílnih. Tł’oh bee e’ets’ih, naaki éétsoh bee nihá ánílééh, éí doodago áłtsé t’ááłá’í át’éego ájíł’į́įh.
• Bił yáłti’, doo éí baa yáłti’í da. NIA éí kót’éego yaa halne’: diné doo kóyáá’ da níigo baa yáłti’ éí doo yá’át’éeh da, áádóó awéé’ bich’į’ yáłti’ígi át’éego éí t’óó baa nisíníłtįįh.

NIA éí náídíłkidí ła’ t’óó áłts’íísígo ádoolnííł níigo yaa halne’. Kót’éego ádaat’é:

Hait’éego yá’át’ééhgo íists’ą́ą́’ dooleeł?

Saad t’éiyá doo, éí bii’ át’éhígíí dóó hait’éego ádiniiłígíí baa íists’ą́ą́’.

• Baa níníłtįįh. T’óó doo yáłti’ da ndi, nitsékees yileeh. Neeznááshin níłtsogo baa níníłtįįh t’ah doo bits’ą́ą́dóó yáłti’í.
• Saad ła’ bee bíká adíílwoł t’éiyá doo házhdííł’į́įh da ndi. Family Caregiver Alliance éí kót’éego yaa halne’: saad hólǫ́ǫ doo házhdííł’į́įh da ndi, saad ła’ bee bíká adíílwoł éí yá’át’ééh.
• Ha’át’íí yíníłts’ą́ą́’ígíí bik’í’dóó díínííł. Alzheimer’s Association guide to communication éí kót’éego yaa halne’: saad yee haadzí’ígíí bii’ át’éhígíí nináánááh, áádóó nááná baa hólne’go áłtsé bik’í’dóó díínííł. “Chidí baa nitsíníkeesísh?”
• Binaagóó dóó bits’íís át’éhígíí baa ákozhnízin. Saad doo házhdííł’į́įh da nilį́įgo, NIA éí kót’éego yaa halne’, binaagóó át’éhígíí éí doo bił yá’át’éeh da, doo bił hózhǫ́ǫ da, éí doodago doo bił yá’át’éeh da nízinígíí saad biláahgo ííshją́ą́ íidoolíił.
• Ha’át’íí baa nitsíníkeesígíí t’áá aaníí át’éego baa nitsáhákees. Doo t’áá aaníí da yaa nitsékees ndi, hait’éego ádiniiłígíí éí t’áá aaníí.

T’áadoo aaníí da níigo yee haadzí’ ndi, ha’át’íí áshłééh?

T’áadoo na’ach’ąąh yáłti’í. Doo áko nił yá’át’ééh dooleeł da, áádóó diné éí yá yínííł yileeh éí doodago bił dííyázh dooleeł. Ákondi, hait’éego ádiniiłígíí baa ákozhnízin, áádóó hasht’ehodílnihgo łahgo baa níníłtįįh.

Family Caregiver Alliance éí kót’éego yaa halne’: áłtsé hait’éego ádiniiłígíí bee bił hodíílnih, áádóó áádóó łahgo baa níníłtįįh. Áko, nimá éí “Ashkii ólta’dę́ę́’ deeshááł” níigo ndi:

• Díí t’áadoo díínííł da: “Shimá, na’álchíní danilį́. T’áá dízdiin nááhai yę́ędą́ą́’.”
• Kót’éego díínííł: “T’áá ahééh nínízinígíí bee na’álchíní baa áháyą́ ńt’éé’. Na’álchíní náíníłkad yę́ę shaa hólne’. T’ááłá’í daats’í niidą́ą́’?”

Alzheimer’s Association ałdó’ kót’éego yaa halne’: doo t’áá aaníí da níigo nitsíníkeesígíí bąąh doo na’ach’ąąh yáłti’í. T’áadoo atíhólóonígóó doo ákót’ée da níigo yaa nitsékeesgo, t’óó baa nisíníłtįįh.

Dementia náás silį́į’go yáłti’ígi hait’éego łahgo ánáádleeh?

T’ah łahgo ánáádleeh, éí bąąh hait’éego ánáájíł’į́įhígíí ałdó’ łahgo ánáánádoodlííł. Alzheimer’s Association éí táá’go ałkéé’ sinilígíí yaa halne’:

Diné t’áá ałtso łah át’ée, áádóó t’ááłá’í diné éí ła’ jį́ yá’át’ééh, ła’ jį́ nanitł’a dooleeł. K’ad hait’éego ádaat’éhígíí bik’ehgo baa ákozhnízin, doo éí t’óó beehaz’ą́ąnii bik’ehgo da.

Naaltsoos dóó naanish ałdó’ yáłti’go yá’át’ééh ádayósinísh?

Aoo’. T’áá ałtso naaltsoos ła’ baa nitsáhákeesgo éí doo nanitł’a da ánáádleeh, áádóó t’áá ałtso ła’ baa ádaat’į́įgo dóó bee e’ets’ih dooleeł.

• Naaltsoos bee yáłti’go. Conversation Cards éí naaltsoos dóó na’ídíłkidí yee nihá ách’į’ nahasdzo, doo nabíná’ílkid da.
• Nihikéyah naaltsoos. Photo Pairs éí nihí naaltsoos nihá nidanilínígíí choo’ínígo hasht’ehodílnihgo ałnáá’áz’į́į́h ánáádleeh, éí baa hane’ yá’át’ééh yee hasht’e’ ánáádleeh.
• Saad bééhózinígíí. Finish the Saying éí saad bééhózinígíí choo’į́, áádóó bikéédóó ałch’į’ yáłti’go ná’ídíłkid.
• Ałnáá’áz’į́į́h naanish. Picture Pairs éí ałch’į’ yáłti’go nihíla’ naanish ła’ yee nihá yiníł’ą́.

T’áá ałtso ałnáá’áz’į́į́h hait’éego áda’ííl’į́įł dóó bééhózin yę́ę baa nitsékeesgo naanish ałdó’ yíníłta’. Níyáago dóó béésh bee ałch’į’ yáłti’go baa hane’ éí níyáago dóó béésh bee ałch’į’ yáłti’ biyi’ hólǫ́.

Diné saad łah át’éhígíí yee yáłti’ígíí yaa nitsíníkeesgo, saad łah át’éhígíí bee áłch’į’ yáłti’go baa hane’ yíníłta’.

Doo shí hasht’e’ shił níyol da silį́į’go, ha’át’íí áshłééh?

T’áá ałtso nihí bich’į’ áníłtso. NIA éí kót’éego yaa halne’: doo nił hózhǫ́ǫ da nilį́į́go, hasht’ehodílnih dooleeł biniyé t’óó baa níyá. Kin ła’gi níyá, hasht’ehodílnihgo nízhdiidzih, áádóó hasht’ehodílnihgo náánádzáago nááná bich’į’ yáłti’. T’ah nááná yáłti’ bee hasht’éédoodlíł, áádóó diné éí hasht’ehodílnihgo ánáádzáhígíí yik’ehgo bił yá’át’ééh dooleeł. T’áá áłahjį’ doo nił hózhǫ́ǫ da silį́į́go, éí bíká aná’ádoolwoł ła’ nínízinígíí át’é, doo éí doo yá’át’éeh da ánáájíł’į́įh da. Nihá ádá na’nitinígíí baa ádá nitsáhákees biyi’ bíká aná’ádoolwoł ła’ hólǫ́.