Tali puupuu
Talanoa i se nofoaga filemu, faasaga tonu i le tagata, faaaoga lona igoa, ma tautala lemu i ni fuaiupu pupuu ma faigofie. Fesili i le fesili e tasi i le taimi, ofoina atu ni filifiliga se lua nai lo ni fesili lautele, ma faatali umi atu nai lo le mea e masani ai. Aua le finau, faasaʻo pe fesiligia. Tali atu i lagona o loo i tua o upu, ma faaaoga le paʻi, ata ma taga a o faigata ona tautala.
- Aveese le pisa ma vaai saʻo i mata a o leʻi amataina le talanoaga.
- Faaaoga ni fuaiupu pupuu, e tasi le manatu i le taimi, ma igoa nai lo o ia po o i latou.
- Ofoina atu ni filifiliga se lua, po o se fesili e tali i le ioe po o le leai, nai lo ni fesili lautele.
- Faatali mo se tali. Afai e le malamalama lelei, toe fai upu lava e tasi, ona taumafai lea i ni upu fou.
- Aua le finau pe faasaʻo. Tali atu i lagona o loo i tua o mea latou te fai mai ai.
- A o faasolo ina faigata le tautala, fesootai e ala i le paʻi, leo, foliga o mata ma ata e te vaai faatasi i ai.
I lenei itulau (8 vaega)
- O ā fautuaga sili ona taua mo le talanoa ma se tagata o loʻo aafia i le dementia?
- E faapefea ona ou amataina se talanoaga?
- E faapefea ona ou faatulaga upu ou te fai atu ai?
- E faapefea ona ou faalogologo lelei?
- Ae faapefea pe a fai mai e i latou se mea e le moni?
- E faapefea ona suia fesootaiga a o alualu i luma le dementia?
- E mafai e ata ma gaoioiga ona faafaigofie le talanoaga?
- Ae faapefea pe a ou le toe onosai?
O le dementia e mafai ona faigata ai ona maua ni upu, mulimuli i se fuaiupu umi, po o le le amanaiaina o le pisa i tua. E le o lona uiga ua le toe manaʻo le tagata e fesootai. O ni suiga laiti i le auala e te saunia ai se talanoaga, le auala e te tautala ai ma le auala e te faalogologo ai e mafai ona faafaigofie ma faafilemu ai le talanoa mo outou uma.
O ā fautuaga sili ona taua mo le talanoa ma se tagata o loʻo aafia i le dementia?
Maua lo latou mafaufau, tausi ia faigofie, ma ia onosai. Afai e lima lava mea e te manatua:
- Faafilemu le potu ma faasaga ia te ia. Tape le TV, nofo i le maualuga e tutusa ai oulua mata, ma faaaoga lona igoa.
- Fai atu le mea e tasi i le taimi. Fuaiupu pupuu, tasi le manatu, tasi le fesili.
- Ofoina atu ni filifiliga se lua. E faigofie atu le “Ti po o le kofe?” nai lo le “O le ā le mea e te manaʻo ai?”
- Faatali. Tuu atu se taimi umi atu e tali mai ai nai lo le mea e masani ai, ma taumafai e aua le faalavelave.
- Aua le finau pe fesiligia. Tali atu i o latou lagona, ae le o le saʻo po o le sese o mea moni.
E faapefea ona ou amataina se talanoaga?
Saunia mea ina ia mafai e le tagata ona taulai atu ia te oe. Ua fautuaina e le taiala a le Family Caregiver Alliance le faaitiitia muamua o le pisa: tape le leitio po o le TV, tapuni pupuni po o le faitotoa, pe alu i se nofoaga e sili atu le filemu.
- Alu atu i luma. O le alu mai tua po o le itu e mafai ona faateʻia ai.
- Faaali atu po o ai oe. “Talofa Tama, o aʻu o Sarah, lau afafine.” E fesoasoani lea ina ia aua le tau saili e le tagata lou igoa.
- Nofo i le maualuga e tutusa ai oulua mata. Afai o loo nofo o ia, nofo i lalo pe tootuli ina ia tutusa oulua mata.
- Mataʻitu ou foliga ma lou leo. Ua fautuaina e le National Institute on Aging (NIA) le nofouta i lou leo, le malosi, foliga o mata ma taga o le tino, ma le taumafai e faamafanafana ma saʻo le auala.
- Siaki pe o ofuina matatioata ma mea fesoasoani e faalogo ai. E faigata ona mulimuli i se talanoaga e le mafai ona e vaai pe faalogo lelei i ai.
E faapefea ona ou faatulaga upu ou te fai atu ai?
Faaaoga ni upu faigofie, fuaiupu pupuu ma se leo filemu ma maualalo.
- Tasi le manatu i fuaiupu taitasi. “Tatou ofuina lou peleue. Ona tatou o atu lea i fafo.” Aua le tuufaatasia i le taimi e tasi.
- Faaaoga igoa, ae le o suinauna. E manino atu le “Na telefoni mai Aunt Jean” nai lo le “Na telefoni mai o ia.”
- Faamaualalo le leo, ae aua le faateleina le malosi. Ua fautuaina e le Family Caregiver Alliance se leo maualalo nai lo se leo maualuga.
- Toe fai, ona toe faamatalaina lea. Afai e leʻi malamalama, toe fai upu lava e tasi faatasi. Afai e le aoga, faatali sina taimi ona taumafai lea i ni upu ese.
- Faaali faatasi ma le faamatalaina. Tusi atu i le ipu, sii aʻe peleue e lua, pe faaali le laasaga muamua.
- Talanoa ia te ia, ae le o talanoa e uiga ia te ia. Ua lapatai mai le NIA e aua le talanoa e uiga i le tagata e pei e le o i ai, ma aua le faaaogaina o le “tautala faapepi”.
Ua fautuaina e le NIA ni auala faigofie o fesili masani. O nisi nei o faataitaiga i lea agaga:
| Nai lo le | Taumafai i le |
|---|---|
| “O le ā le mea e te manaʻo ai mo le taumafataga o le afiafi?” | “E te manaʻo i iʻa po o le moa?” |
| “O a mai ou lagona?” | “Ua e lagona le vaivai?” |
| “Ua e fia ai?” | “E sauni le taumafataga o le afiafi i le lima minute.” |
| “E le o le auala lena e fai ai.” | “Tatou taumafai i le auala lenei.” |
| “E te manatua le tatou malaga i le vaituloto?” | “Sa ou mafaufau i le tatou malaga i le vaituloto. Taʻu mai mea na e fiafia i ai.” |
| “Ua uma ona ou taʻu atu ia te oe.” | Toe tali ma le agalelei, e pei o le taimi muamua. |
E faapefea ona ou faalogologo lelei?
Fa’alogo mo le uiga ma le lagona, ae le na o upu.
- Faatali. O le filemu e masani ona o se taimi e mafaufau ai. Faitau lemu i le sefulu a o leʻi e faia se tala.
- Ofoina atu se upu pe a latou tauivi moni. Fai mai le Family Caregiver Alliance e lelei le fautuaina o ni upu pe a tauivi se tasi.
- Siaki le mea na e faalogo i ai. Ua fautuaina e le taiala a le Alzheimer’s Association i fesootaiga le sailia o le uiga i tua o a latou upu ma le toe faamatalaina e siaki pe na e malamalama. “Ua e popole i le taavale?”
- Mataʻitu o latou foliga ma le tino. A o faigata le tautala, ua matauina e le NIA, e mafai ona atagia manino mai e foliga o mata le faanoanoa, ita po o le le mautonu nai lo upu.
- Talia ma le faatauaina popolega. E tusa lava pe faavae se popolega i se mea moni e sese, ae o le lagona e moni.
Ae faapefea pe a fai mai e i latou se mea e le moni?
Aua le finau. E foliga mai e le mafai ona e manumalo, ma e ono iʻu ai le tagata i le maasiasi po o le fefe. Nai lo lena, fesootai i le lagona, ona agai malie atu lea.
Ua fautuaina e le Family Caregiver Alliance le taliaina o le lagona a o leʻi e suia le autu. Mo se faataitaiga, afai e tausisi lou tina e tatau ona alu e piki tamaiti mai le aoga:
- Nai lo le: “Tina, ua matutua au fanau. E fasefulu tausaga talu ai lena mea.”
- Taumafai i le: “Sa e avea lava ma tina alofa tele. Taʻu mai lou alu e piki i latou. E te manaʻo tatou taumamafa muamua?”
Ua fautuaina foi e le Alzheimer’s Association le aua le finau i ni faamatalaga e te le ioe i ai. Filifili ou taimi: afai o se talitonuga sese e le afaina ai se tasi, tuu ai pea.
E faapefea ona suia fesootaiga a o alualu i luma le dementia?
E suia manaʻoga i le aluga o taimi, o lea ia fetuutuunai lau auala. Ua faamatalaina e le Alzheimer’s Association ni vaega lautele se tolu:
| Vaega | Mea e fesoasoani |
|---|---|
| Amataga | Aua le manatu e le mafai ona fesootai. Faafaaofia i latou i talanoaga, talanoa tuusao ia te i latou, fesili po o le ā le fesoasoani latou te manaʻomia, ma faaaoga le malie pe a fesoasoani. |
| Ogatotonu | Talanoaga e toʻatasi i se nofoaga filemu. Tautala lemu, tausi le fesootaiga o mata, faaaoga fesili e tali i le ioe po o le leai, tuuina atu faatonuga laasaga i lea laasaga, ma aua le faitio pe faasaʻo. |
| Tuai | Alu atu i luma ma faailoa atu oe. Uunaia le tusi atu ma taga. Faaaoga le paʻi, leo, vaaiga ma manogi. Aua le talanoa e pei e le o i ai. |
E eseese tagata taitasi, ma e mafai ona i ai aso lelei ma aso faigata mo le tagata lava e tasi. Tali atu i le tulaga o loo i ai nei, ae le o se faailoga.
E mafai e ata ma gaoioiga ona faafaigofie le talanoaga?
Ioe. O se ata e te vaai faatasi i ai e aveesea ai le mamafa ma tuuina atu se mea e mafai ona outou vaai ma tusi atu i ai.
- Ata e faaosofia ai talanoaga. O Conversation Cards e ofoina atu ata ma fesili tatala e le fesiligia ai.
- Ata o le aiga. O Photo Pairs e liliu ai ata e te filifilia i se taaloga faafetaui filemu, lea e masani ona faaosofia ai tala.
- Upu masani. O Finish the Saying e faaaoga ai upu masani a Amerika, sosoo ai ma se fesili mo talanoaga.
- Taaloga faafetaui e fai ma nofoaga e amata ai. O Picture Pairs e tuuina atu se mea e fai e ou lima a o talanoa.
Vaai i le faʻafefea ona taaalo faatasi ma gaoioiga e toe manatua ai mea mo nisi faamatalaga. Mo asiasiga ma telefoni, faitau a matou taiala i le asiasi atu ma le telefoni ma telefoni vitio.
Mo se tagata e tautala i gagana e tele, vaai i le matou taiala i fesootaiga i gagana eseese.
Ae faapefea pe a ou le toe onosai?
E tupu lea mea i tagata uma. Ua fautuaina e le NIA, afai ua e le mautonu, ia e tuu se taimi e toʻa ai lou filemu. Alu i se isi potu, manava lemu i ni nai taimi, ma toe foi mai pe a mafai. E mafai lava ona e toe amataina le talanoaga, ma e ono tali lelei le tagata i lou tulaga e sili atu le toʻa. Afai ua masani ona e le mautonu, o se faailoga lena e te manaʻomia se lagolago faaopoopo, ae le o se faailoga ua e toilalo. O le matou taiala i le tausiga o oe lava o se tausi o loo i ai nofoaga e mafai ona e saili ai se fesoasoani.
Fesili masani
O le ā e le tatau ona e fai atu i se tagata o loʻo aafia i le dementia?
Aloese mai le fesiligia (“E te manatua...?”), faasaʻo (“E sese lena mea”), faamanatuina o mea ua leiloa (“Ua uma ona ou taʻu atu ia te oe”) ma le talanoa e uiga ia te ia e pei e le o i ai. Aloese mai le tautala faapepi. O nei mea e masani ona mafua ai le maasiasi po o le popole, ae le fesoasoani.
Pe tatau ona ou faasaʻoina i latou pe a sese ni mea moni latou te fai mai ai?
E masani lava, e leai. Afai o se mea sese e le afaina ai se tasi, tuu ai pea. O le finau e seasea suia ai le mafaufau o le tagata, ae e masani ona faanoanoa ai. Taulai atu i o latou lagona ma mea latou te manaʻomia i le taimi nei.
O le ā se mea ou te faia pe a le mafai ona maua se upu?
Muamua, tuu atu se taimi. Afai o loo latou tauivi manino, e lelei le ofoina atu ma le filemu o se upu pe mateina le uiga o le latou tala ma siaki. E mafai foi ona fesoasoani le tusi atu, taga ma ata.
E faapefea ona ou talanoa ma se tagata o loʻo i se tulaga maualuga o le dementia e seasea tautala?
Alu atu i luma, faailoa atu oe, ma faaaoga se leo filemu ma se paʻi agamalu. Mataʻitu foliga ma taga o le tino mo lagona. O lou i ai, o se pese masani po o le uu lima e mafai ona tele le uiga e aunoa ma ni upu.
Faamaoniga
Matou te faafeso'ota'i atu i faalapotopotoga ma suʻesuʻega o loo faalagolago ai lenei itulau. O mea uma na siaki i le taimi na faafouina ai le itulau.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance