Деменциллӗ ҫынпа калаҫма пулӑшакан сӗнӳсем

Деменци сӑмахсене тупма, вӑрӑм предложенине ӑнланма е аякрари шухӑша пӑрахӑҫлама йывӑрлатма пултарать. Ку ҫын ҫыхӑну кӑмӑлӗ пӗтнӗ тенине пӗлтермест. Калаҫӑва мӗнле хатӗрленине, мӗнле калаҫнине тата мӗнле итленине пӗчӗк улшӑнусемпе лайӑхлатни иккӗшӗ валли те калаҫӑва ҫӑмӑлрах тата лӑпкӑрах тума пулӑшма пултарать.

Деменциллӗ ҫынпа калаҫнӑ чухне чи кирлӗ сӗнӳсем мӗнсем?

Унӑн тимлӗхне илӗр, ҫӑмӑлтен калаҫӑр тата чӑтӑмлӑ пулӑр. Ҫак пиллӗк япалана кӑна астуса юлсан та ҫителӗклӗ:

1. Пӳлӗмре шӑплатӑр тата ун патне пӑхӑр. Телевизора чарӑр, куҫсем пӗр шайра пулмалли вырӑна ларар, унӑн ятне калаӑр.**
2. Пӗр хутра пӗр япала кӑна калаӑр. Кӗске предложенисем, пӗр шухӑш, пӗр ыйту.
3. Икӗ вариант сӗнӗр. «Чей е кофе?» — «Мӗн ӗҫес килет?» ыйтӑвӗнчен ҫӑмӑлрах.
4. Кӗтӗр. Хурав валли йӑлтахрах вӑхӑт парӑр, сӑмахӗ татма ан хӑтлӑр.
5. Ан тавлашӑр, ан экзамен ирттерӗр. Фактсем тӗрӗс-и ҫуккине мар, ҫын мӗн туйнине шута илӗр.

Калаҫӑва мӗнле пуҫламалла?

Ҫын сирӗн ҫине тимлӗхне тивӗҫтерме пултармалли май хатӗрлӗр. Family Caregiver Alliance сӗнӗвӗ малтан шухӑша чакарма сӗнет: радио е телевизора чарӑр, картинисене е алӑка хупӑр е шӑпрах вырӑна куҫӑр.

• Умалӗнчен ҫитӗр. Хыҫалтан е айккинчен килни шӑнкӑравлатма пултарать.
• Хӑвӑра кам пулнине калаӑр. «Салам, Атте, эпӗ Сара, санӑн хӗрӳ.» Ку ҫынна сирӗн ята шырама кирлӗ пулмасть.
• Унӑн шайӗнче тӑрӑр. Вӑл ларса тӑрать пулсан, куҫсем пӗр шайра пулмалли вырӑна ларар е чӗрккесленӗр.
• Питӗре тата сасӑ калӑпӑшне тӗрӗслӗр. National Institute on Aging (NIA) сасӑ калӑпӑшне, янравлӑхне, пит сӑнарне тата ӳт-пӳ хусканӑвне шута илме, ҫӑмӑл та тӳрӗ калаҫма сӗнет.
• Куҫлӑх тата илтӳ хатӗрӗсем хута тӑнине тӗрӗслӗр. Лайӑх курманнине е илтменнине ӑнланма йывӑр.

Сӑмахсене мӗнле йӗркелемелле?

Ҫӑмӑл сӑмахсемпе, кӗске предложенисемпе тата лӑпкӑ, аялти сасӑпа калаҫӑр.

• Пӗр предложени — пӗр шухӑш. «Пальтӑна тӑхӑнтпӑр. Кайран уҫӑлла тухӑпӑр.» Пӗр предложенине пӗрле ан калаӑр.
• Местоименисем вырӑнне ятсемпе калаҫӑр. «Пике Жан шӑнкӑравланӑ» — «Вӑл шӑнкӑравланӑ» тениччен ӑнланмалларах.
• Сасӑра аялалтатӑр, янрататмӑр. Family Caregiver Alliance янратнинчен аялти сасӑпа калаҫма сӗнет.
• Тепӗр хут калаӑр, кайран урӑхла калӑр. Ҫын ӑнланман пулсан, ҫав сӑмахсене пӗрре тепӗр хут калаӑр. Ку пулӑшман пулсан, кӑштах кӗтӗр те урӑх сӑмахсемпе калама тӑрӑшӑр.
• Калаҫнӑ япалана кӑтартса парӑр. Куркӑна кӑтартӑр, икӗ свиттера кӑтартӑр е пӗрремӗш йӗркене кӑтартӑр.
• Унпа калаҫӑр, ун ҫинчен мар. NIA ҫын унта ҫук пек ун ҫинчен калаҫма та, ача пек калаҫма та чарма сӗнет.

NIA ытти яланхи ыйтӑвсене ҫӑмӑллатма сӗнет. Кунта ҫав шухӑшлӑ тӗслӗхсем:

Мӗнле лайӑх итлемелле?

Сӑмахсене кӑна мар, пӗлтерӗшне тата туйӑма илӗр.

• Кӗтӗр. Шӑплӑх ытларах чухне шухӑшлав вӑхӑчӗ пулать. Хутшӑнма пуҫламас умӗн вӑлтах вуннӑ ҫиччӗр.
• Ҫын ҫӳрелерех тӑрать пулсан кӑна сӑмах сӗнӗр. Family Caregiver Alliance ҫын йывӑрланнӑ чухне сӑмах сӗнме юрать тет.
• Илтнине тӗрӗслӗр. Alzheimer’s Association калаҫу пирки сӗнӗвӗ сӑмахсем хыҫӗнчи пӗлтерӗше тупма тата ӑнланнине тӗрӗслеме валли ӑна тепӗр хут каласа пама сӗнет. «Эсир машинашӑн пӑшӑрханатӑр-и?»
• Питне тата ӳт-пӳне сӑнӑр. Калаҫу йывӑрланнӑ май, NIA палӑртнӑ тӑрӑх, пит сӑнарӗ сӑмахсенчен ытларахрах салху, ҫилленӳ е ыратнине кӑтартма пултарать.
• Хумханӑва шайӗпе илӗр. Хумхану тӗрӗс мар фактра никӗсленнӗ пулсан та, туйӑм чӑн.

Ҫын тӗрӗс мар каласа ярать пулсан мӗн тумалла?

Ан тавлашӑр. Ҫын шухӑшне улӑштарма пулмасть те, вӑл хӑйне вӑтанчӑк е хӑрануллӑ туйма пултарать. Ун вырӑнне унӑн туйӑмӗпе ҫыхӑнӑр, кайран ҫӑмӑлтен урӑх темӑна куҫӑр.

Family Caregiver Alliance шухӑша урӑх енне йӗркелес умӗн туйӑма палӑртма сӗнет. Сӑмахран, анне шкултан ачисене илме кирлӗ тесе шанать пулсан:

• Ҫапла каламалла мар: «Анне, санӑн ачусем пысӑкланнӑ. Кун хӗрӗх утӑм ҫул кайиччен пулнӑ.»
• Ҫапла калаҫӑр: «Эсӗ яланах ырӑ амӑш пулнӑ. Ачисене мӗнле илнине каласа пар-ха. Малтан ҫӑкӑр-тӑвар сиер-и?»

Alzheimer’s Association та сирӗн килӗшмен сӑмахсем ҫинчен тавлашма чарма сӗнет. Хӑвӑртлӑхне суйлӑр: тӗрӗс мар шухӑш усалсӑр пулсан, ӑна ан тимлӗр.

Деменци уҫнӑ май калаҫу мӗнле улшӑнать?

Вӑхӑт иртнӗ май ыйтусем улшӑнаҫҫӗ, ҫавна май хӑвӑрӑн майне те улӑштарӑр. Alzheimer’s Association тӗрлӗрен виҫӗ тапхӑра уйӑрать:

Кашни ҫын уйрӑм, ҫав ҫынӑн ҫывӑх та йывӑр та кунсем пулма пултараҫҫӗ. Ярлӑка шута илмен, ҫын халь мӗнле пулнине шута илӗр.

Сӑнарсем тата ӗҫ-хӗлсем калаҫма пулӑшма пултараҫҫӗ-и?

Ҫапла. Пӗрле пӑхакан сӑнар йывӑрлӑха чакарать тата иккӗшӗ валли те пӗрле пӑхма, кӑтартма пултаракан япала парать.

• Сӑнарпа калаҫу. Conversation Cards экзаменсӗр уҫӑ ыйтӑвсемпе сӑнарсем сӗнет.
• Ҫемье сӑнӳкерчӗкӗсем. Photo Pairs сирӗн суйланӑ сӑнӳкерчӗксене ҫӑмӑл пӗркелӳ вӑййине улӑштарать; ытларах чухне ку аса илӳсене ҫутать.
• Паллӑ калӑшсем. Finish the Saying паллӑ калӑшсемпе усӑ курать, ун хыҫҫӑн калаҫма хавхалантарни пур.
• Калаҫу хыҫӗнчи пӗркелӳсем. Picture Pairs калаҫнӑ чухне алӑсене ӗҫлеме май парать.

Туллирех пӗрле мӗнле вылямаллине тата аса илӳ ӗҫ-хӗлӗсене пӑхӑр. Ҫыхӑну тата шӑнкӑравсем пирки ҫыхӑну тата телефонпа тата видео шӑнкӑравсем сӗнӗвӗсене вулаӑр.

Нумай чӗлхепе калаҫакан ҫын пирки пирӗн нумай чӗлхеллӗ калаҫу сӗнӗвӗнче вулама пулать.

Чӑтӑмлӑхӗм ҫухалать пулсан мӗн тумалла?

Ку кашни ҫын патӗнче те пулать. NIA хӑвӑра ыратнӑ туйсан, лӑпланма вӑхӑт илме сӗнет. Урӑх пӳлӗме тухӑр, темиҫе вӑлтах сывлӑр та, лӑпланнӑ хыҫҫӑн каялла таврӑнӑр. Калаҫӑва кашни вӑхӑтра тепӗр хут пуҫлама пулать, ҫын сирӗн лӑпкӑ калӑпӑшӑра лайӑхрах ӑнланма пултарать. Ырату яланах пулса тӑрать пулсан, ку сирӗн ӑнсӑртлӑх мар, сире ытларах пулӑшу кирлӗ тесе пӗлтерет. Пӑхса тӑракан ҫын хӑй ҫинчен пӑхнин сӗнӗвӗнче пулӑшӑҫу вырӑнӗсем пур.