Te pahonoraa poto
A paraparau i te hoê vahi māniania, a hi‘o i te ta‘ata, a fa‘aohipa i tōna i‘oa, e a paraparau mārie ma te mau parau pōtī e te ohie. E ani hoê noa uiraa i te taime hoê, e horo‘a e piti māhiti ‘eiaha e uiraa hāmama, e e tiai hau atu i tō ’outou mana‘o. Eiaha e māro eiaha e fa‘atītī eiaha e uiuiraa. A pahono i te mana‘o i muri i te mau parau, e a fa‘aohipa i te tāpe‘a, te mau hoho‘a e te mau tāpa‘opa‘o ‘ia fifi a‘e te parau.
- A fa‘aiti i te maniania e a hi‘o i te mata o te ta‘ata hou ’outou a ha‘amata ai i te paraparau.
- A fa‘aohipa i te mau parau pōtī, hoê mana‘o i te taime hoê, e te mau i‘oa ‘eiaha te mau parau mono « ‘oia » e aore râ « rātou ».
- A horo‘a e piti māhiti, e aore râ te hoê uiraa « ē » e aore râ « ‘aita », ‘eiaha te mau uiraa hāmama.
- A tiai i te pahono. Mai te peu e ‘aita ’outou i mārama, a fa‘ahiti fa‘ahou i te mau parau atoa, e i muri iho a tamata i te tahi atu mau parau.
- Eiaha e māro eiaha e fa‘atītī. A pahono i te mana‘o i muri i tāna e parau ra.
- ‘Ia navai a‘e te mau parau, a paraparau na roto i te tāpe‘a, te reo, te hoho‘a mata e te mau hoho‘a amui.
I nia i teie pae (8 tuhaʻa)
- Eaha te mau mana‘o faufa‘a roa a‘e no te paraparau i te ta‘ata e ora ra ma te dementia?
- E nafea ia ha‘amata i te hoê paraparau?
- E nafea ia fa‘atupu i tā ’oe mau parau?
- E nafea ia fa‘aro‘o maitai?
- Eaha ‘ia parau ‘oia i te hoê mea ‘aita e tano?
- E nafea te paraparau e taui ai ‘ia haere whakamua te dementia?
- E nehenehe anei te mau hoho‘a e te mau ohipa e fa‘aohie i te paraparau?
- Eaha ‘ia mo‘e tō ’u fa‘aoroma‘i?
E nehenehe te dementia e fa‘afifi i te ‘imira‘a i te mau parau, te ‘ite‘a i te hoê parau roa, e aore râ te ara‘ira‘a i te maniania i te hiti. ‘Aita teie e aura‘a e ua ore tō te ta‘ata hina‘aro ia tā‘ati. Te mau tauiraa nainai i te fa‘aineineraa i te paraparau, i te parau, e i te fa‘aro‘oraa e nehenehe e fa‘aohie e e fa‘amāniania i te paraparau nō ‘orua ato‘a.
Eaha te mau mana‘o faufa‘a roa a‘e no te paraparau i te ta‘ata e ora ra ma te dementia?
A tīa‘i i tōna ha‘apa‘oraa, a fa‘aohie, e a fa‘ari‘i. Mai te peu e e pae noa mea tā ’outou e ha‘amana‘o:
- A fa‘amāniania i te piha e a hi‘o iāna. A tāpū i te afata teata, a parahi i te faito o tōna mata, e a fa‘aohipa i tōna i‘oa.
- Hoê noa mea i te taime hoê. Te mau parau pōtī, hoê mana‘o, hoê uiraa.
- A horo‘a e piti māhiti. E māmā a‘e te « Tī e aore râ taofe? » i te « Eaha tā ’oe e hina‘aro? ».
- A tiai. A horo‘a i te taime hau atu no te pahono, e a tāmata eiaha e tāpe‘a i te parau.
- Eiaha roa e māro eiaha e uiuiraa. A pahono i tōna mana‘o, ‘eiaha i te tano o te mau parau.
E nafea ia ha‘amata i te hoê paraparau?
A fa‘aineine ia nehenehe te ta‘ata e ha‘apa‘o ia ’oe. Te fa‘aau ra te arata‘iraa a te Family Caregiver Alliance ia fa‘aiti na mua i te maniania: a tāpū i te radio e aore râ te afata teata, a ‘opani i te āhiri e aore râ te ‘ōpani, e aore râ a haere i te hoê vahi māniania a‘e.
- A haere mai i mua iāna. Mai te peu e haere mai ’oe i muri e aore râ i te hiti, e nehenehe ‘oia e tāhitihiti.
- A parau e o vai ’oe. « ‘Ia ora na, e Pāpā, o Sarah teie, tō tamāhine. » E tauturu teie ia ‘ore ‘oia e ‘imi i tō ’oe i‘oa.
- A haere i raro i tōna faito. Mai te peu e te parahi ra ‘oia, a parahi e aore râ a tūpu‘a ia faito tō ’orua mata.
- A hi‘o i tō ’oe mata e tō ’oe reo. Te a‘o ra te National Institute on Aging (NIA) ia ha‘apa‘o i te reo, te pūai, te hoho‘a mata e te teretere o te tino, e ia tītau i te hoê huru māhanahana e te mārie.
- A hi‘opoa e te vai ra te mau mōhiti mata e te mau tauturu fa‘aro‘o. E mea fifi ia ‘ite i te hoê paraparau ‘aita ’oe e ite maitai e e fa‘aro‘o maitai.
E nafea ia fa‘atupu i tā ’oe mau parau?
A fa‘aohipa i te mau parau ohie, te mau parau pōtī e te reo mārie e te haehaa.
- Hoê mana‘o i te parau hoê. « E ‘omo tātou i tō pereue māhanahana. I muri iho e haere tātou i rapae. » ‘Eiaha te piti i te taime hoê.
- A fa‘aohipa i te mau i‘oa, ‘eiaha te mau parau mono. E mārama a‘e te « Ua niuniu mai o Aunt Jean » i te « Ua niuniu mai ‘oia ».
- A fa‘ahaehaa i te reo, ‘eiaha ia fa‘ateitei. Te fa‘aau ra te Family Caregiver Alliance i te reo haehaa a‘e, ‘eiaha te reo pūai.
- A fa‘ahiti, e i muri iho a taui. Mai te ‘ore ‘oia i mārama, a fa‘ahiti hoê taime i te mau parau atoa. Mai te ‘ore e manuia, a tiai iti e a tamata i te tahi atu mau parau.
- A fa‘a‘ite atoa, ‘eiaha ia parau noa. A tāpa‘o i te ‘au‘a, a fa‘a‘ite i te piti pereue, e aore râ a fa‘a‘ite i te taahiraa matamua.
- A paraparau iāna, ‘eiaha nōna. Te fa‘aarara ra te NIA ia ‘ore e paraparau nō te ta‘ata mai te peu e ‘aita ‘oia i reira, e ia ‘ore e paraparau mai te tamarii.
Te fa‘aau ra te NIA i te mau huru ohie a‘e no te mau uiraa matauhia. Teie te tahi mau hi‘ora‘a:
| ‘Eiaha teie | A tamata teie |
|---|---|
| « Eaha tā ’oe e hina‘aro no te tama‘araa ahiahi? » | « Te hina‘aro ra anei ’oe i te i‘a e aore râ te moa? » |
| « Eaha tō ’oe huru? » | « Te rohirohi ra anei ’oe? » |
| « Te po‘ia ra anei ’oe? » | « E ineine te tama‘araa ahiahi i roto e pae minuti. » |
| « ‘Aita ïa ‘oe e rave ra mai teie. » | « E tamata tātou mai teie. » |
| « Ua ha‘amana‘o anei ’oe i tō tātou tere i te roto? » | « Te mana‘o ra vau i tō tātou tere i te roto. A fa‘a‘ite mai eaha tā ’oe i au. » |
| « Ua parau a‘ena vau. » | A pahono fa‘ahou, ma te mārie, mai te mea e mea matamua. |
E nafea ia fa‘aro‘o maitai?
A fa‘aro‘o i te aura‘a e te mana‘o, ‘eiaha i te mau parau ana‘e.
- A tiai. E mea pinepine te mūmū e taime mana‘o. A tai‘o mārie e tae atu i te ahuru hou a tomo atu ai.
- A horo‘a i te hoê parau mai te peu e ua tape‘a ‘oia. Te parau ra te Family Caregiver Alliance e mea tano ia tauturu mārie i te horo‘a i te parau ‘ia tītau te ta‘ata.
- A hi‘opoa i tā ’oe i fa‘aro‘o. Te fa‘aau ra te arata‘iraa a te Alzheimer’s Association no te paraparau ia ‘imi i te aura‘a i muri i te mau parau e ia fa‘ahiti no te hi‘opoa e ua mārama anei ’outou. « Te pe‘ape‘a ra anei ’oe nō te pere‘o‘o? »
- A hi‘o i tōna mata e tōna tino. ‘Ia fifi a‘e te parau, te fa‘a‘ite ra te NIA, e nehenehe te hoho‘a mata e fa‘a‘ite maitai a‘e i te oto, te riri e aore râ te pe‘ape‘a i te mau parau.
- A fāri‘i maitai i te mau pe‘ape‘a. Noa ’tu e te hāmani ra te hoê pe‘ape‘a i nia i te hoê mea hape, e mea mau te mana‘o.
Eaha ‘ia parau ‘oia i te hoê mea ‘aita e tano?
Eiaha e māro. E mea varavara e e upootia ’oe, e e nehenehe te ta‘ata e riro i te ha‘amā e aore râ i te mata‘u. ‘Eiaha râ, a tā‘ati i tōna mana‘o, e i muri iho a arata‘i mārie i te tahi atu vāhi.
Te fa‘aau ra te Family Caregiver Alliance ia fāri‘i i te mana‘o hou a arata‘i. Ei hi‘ora‘a, mai te peu e te tītau ra tō metua vahine ia rave i te mau tamarii i te fare ha‘api‘iraa:
- ‘Eiaha: « E Māmā, ua pa‘ari te mau tamarii. E maha ahuru matahiti i ma‘iri. »
- A tamata: « E metua vahine here mau ’oe. A fa‘a‘ite mai i te raveraa i te mau tamarii. E amu iti na anei tātou na mua? »
Te a‘o atoa ra te Alzheimer’s Association ia ‘ore e māro no te mau parau ‘aita ’outou e fāri‘i. A māhiti i te taime: mai te peu e ‘aita te mana‘o hape e fa‘atupu i te fifi, e vaiiho noa.
E nafea te paraparau e taui ai ‘ia haere whakamua te dementia?
E taui te mau hina‘aro i te roaraa o te taime, no reira a taui i tō ’oe huru. Te fa‘a‘ite ra te Alzheimer’s Association e toru tuhaa rahi:
| Tuhaa | Te mea e tauturu |
|---|---|
| Matamua | Eiaha e mana‘o e ‘aita ‘oia e nehenehe e paraparau. A fa‘aō iāna i roto i te mau paraparau, a paraparau ti‘a iāna, a ani eaha te tauturu tāna e hina‘aro, e a fa‘aohipa i te ‘arearea mai te peu e e tauturu. |
| Ropu | Te mau paraparau hoê i te hoê i te hoê vahi māniania. A paraparau mārie, a hi‘o i te mata, a fa‘aohipa i te mau uiraa « ē » e aore râ « ‘aita », a horo‘a i te mau arata‘iraa taahiraa i te taahiraa, e eiaha e fa‘ahapa eiaha e fa‘atītī. |
| Hopea | A haere mai i mua iāna e a parau e o vai ’oe. A fa‘aitoito i te tāpa‘o e te teretere rima. A fa‘aohipa i te tāpe‘a, te mau reo, te mau mea e itehia, e te mau no‘ano‘a. Eiaha roa e paraparau mai te peu e ‘aita ‘oia i reira. |
E mea taa ê te ta‘ata tata‘itahi, e e nehenehe te ta‘ata hoê e fana‘o i te mau mahana maitai e te mau mahana fifi. A pahono i tōna huru i teie taime, ‘eiaha i te hoê i‘oa.
E nehenehe anei te mau hoho‘a e te mau ohipa e fa‘aohie i te paraparau?
Ē. E fa‘aiti te hoê hoho‘a amui i te ha‘ape‘ape‘a e e horo‘a i te hoê mea tā ’orua e hi‘o e e tāpa‘o.
- Te mau hoho‘a fa‘aitoito parau. Te horo‘a ra Conversation Cards i te mau hoho‘a e te mau uiraa hāmama ‘aita roa e uiuiraa.
- Te mau hoho‘a utuafare. E fa‘ariro Photo Pairs i te mau hoho‘a tā ’outou e māhiti i te hoê ha‘uti hoho‘a mārie, tei fa‘atupu pinepine i te mau fa‘ati‘araa.
- Te mau parau matauhia. Te fa‘aohipa ra Finish the Saying i te mau parau matauhia no Marite, e i muri iho te hoê uiraa paraparau.
- Te mau ha‘uti hoho‘a ei tauturu. Te horo‘a ra Picture Pairs i te hoê ohipa nā te rima ‘ia paraparau ’orua.
A hi‘o i e nafea ia ha‘uti amui e te mau ohipa fa‘aha‘amana‘o no te tahi atu mau mana‘o. No te mau farereiraa e te mau niuniu, a tai‘o i tā mātou mau arata‘iraa nō te farereiraa e te niuniu e te ataata niuniu.
No te ta‘ata e paraparau i te mau reo e rave rahi, a hi‘o i tā mātou arata‘iraa no te paraparau i roto i te mau reo e rave rahi.
Eaha ‘ia mo‘e tō ’u fa‘aoroma‘i?
E tupu te reira i te ta‘ata tata‘itahi. Te fa‘aau ra te NIA ia rave ’outou i te taime ia fa‘amārie ia ’outou iho ‘ia riri. A haere i te tahi atu piha, a huti i te aho mārie, e a ho‘i mai ‘ia māmā. E nehenehe ’outou e ha‘amata fa‘ahou i te paraparau, e e pahonohia paha te ta‘ata i tō ’outou huru mārie a‘e. Mai te peu e e riro te riri ei mea tamau, e tapao te reira e te hina‘aro ra ’outou i te tauturu hau atu, ‘eiaha e ua manuia ‘ore ’outou. Te vai ra i roto i tā mātou arata‘iraa nō te ha‘apa‘oraa ia ’oe iho te mau vāhi e ti‘a ai ia imi tauturu.
Mau ui pinepine
Eaha te mau parau ‘aita e tia ia parauhia i te ta‘ata e ora ra ma te dementia?
Eiaha e uiuiraa (« Ua ha‘amana‘o anei ’oe…? »), eiaha e fa‘atītī (« ‘Aita e tano »), eiaha e fa‘aha‘amana‘o i te mau mea i mo‘e (« Ua parau a‘ena vau ») e eiaha e paraparau nōna mai te peu e ‘aita ‘oia i reira. Eiaha e paraparau mai te tamarii. E mea pinepine teie mau mea e fa‘atupu i te ha‘amā e aore râ te pe‘ape‘a ma te ‘ore e tauturu.
E tia anei ia fa‘atītīhia ‘oia ‘ia hape tāna mau parau?
Mea pinepine, ‘aita. Mai te peu e ‘aita te hape e fa‘atupu i te fifi, e vaiiho noa. E mea varavara te māro e fa‘ahuri i te mana‘o o te ta‘ata, e e mea pinepine te reira e fa‘atupu i te pe‘ape‘a. A ha‘apa‘o atu i tōna mana‘o e i tāna e hina‘aro ra i teie taime.
Eaha tā’u e rave ‘ia ‘ore ‘oia e ite i te parau tano?
A horo‘a na mua i te taime. Mai te peu e te tītau ra ‘oia, e mea tano ia horo‘a mārie i te hoê parau e aore râ ia hi‘opoa eaha tāna e mana‘o ra e ia ani. E nehenehe te tāpa‘opa‘o, te mau teretere rima e te mau hoho‘a e tauturu atoa.
E nafea ia paraparau i te ta‘ata e ora ra ma te dementia i te pae hopea, tei varavara i te parau?
A haere mai i mua iāna, a parau e o vai ’oe, e a fa‘aohipa i te reo mārie e te tāpe‘a mārie. A hi‘o i te mata e te teretere o te tino no te ite i tōna mau mana‘o. E nehenehe tō ’oe tairururaa, te hoê himene matauhia e aore râ te tāpe‘a i te rima e fa‘a‘ite i te mau mea e rave rahi ma te ‘ore e parau.
Mau puna
Te faaʻa‘i nei mātou i te mau ʻutuafare e te mau haʻapiʻiraa e tiaʻi teie pae. Ua haamāʻitihia tataitahi i te taime o te haapaʻoraa.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance