Mala haasa'aa nama dimimmisaa jiraatu waliin

Dimimmisaan jechoota argachuu, hima dheeraa hordofuu yookaan sagalee duubaa of irraa ittisuun namatti ulfaachuu danda’a. Kun garuu namichi walitti dhufeenya argachuu fedhii dhabuu hin agarsiisu. Akkaataa haasa’a itti qopheessitan, akkaataa itti dubbattan fi akkaataa itti dhaggeeffattan irratti jijjiirama xixiqqoo gochuun haasa’a lachuu keessaniif salphaa fi tasgabbaa’aa gochuu danda’a.

Yeroo nama dimimmisaa jiraatu waliin haasa’uu maaltu baay’ee barbaachisa?

Xiyyeeffannoo isaa argadhaa, waan jettan salphisaa, obsa qabaadhaa. Waan shan qofa yaadattan yoo ta’e:

1. Kutaa tasgabbeessaa fuula isaatti taa’aa. Televizyinii dhaamsaa, ijaan walitti hanga’u taa’aa, maqaa isaa fayyadamaa.
2. Yeroo tokkotti waan tokko dubbadhaa. Himoota gabaabaa, yaada tokko, gaaffii tokko.
3. Filannoo lama dhiheessaa. “Shaayii moo buna?” jechuun “Maal dhuguu barbaadda?” jechuun caalaa salphaadha.
4. Eeggadhaa. Deebii argachuuf yeroo yaadattan caalaa kennaa; akka hin dabarre yaalaa.
5. Wal hin morminaa, hin qorinaa. Dhugaan sirrii ta’uu fi dhiisuu isaatiif utuu hin taane, inni maal akka miiratuuf deebisaa.

Haasa’a akkamiin jalqabuu qaba?

Namichi isin irratti akka xiyyeeffatu qopheessaa. Qajeelfamni Family Caregiver Alliance dura sagalee duubaa hir’isuu gorsa: raadiyoo yookaan televizyinii dhaamsaa, golgaa yookaan balbala cufaa, yookaan bakka tasgabbaa’aa ta’etti deema.

• Fuula duraa irraa gara isaa dhaqaa. Duuba yookaan cinaa irraa dhufuun nama rifachiisuu danda’a.
• Eenyu akka taatan himaa. “Akkam Abbaa, ana Siifan dha, intala kee.” Kun maqaa keessan barbaaduu irraa isa baraara.
• Sadarkaa isaa irratti gad taa’aa. Yoo inni taa’ee jiru, ijaan keessan walitti akka hanga’u taa’aa yookaan jilbeenfadhaa.
• Fuulaa fi sagalee keessan ilaalaa. National Institute on Aging (NIA) sagalee, olka’iinsa sagalee, ibsa fuulaa fi sochii qaamaa keessan hubachuuf, akkasumas haala ho’aa fi tasgabbaa’aa ta’een dubbachuuf gorsa.
• Ijaaja fi meeshaa dhageettii akka kaa’ate mirkaneessaa. Haasa’a sirriitti arguu yookaan dhaga’uu hin dandeenye hordofuun ulfaataadha.

Waan jedhu akkamiin ibsuu qaba?

Jechoota salphaa, himoota gabaabaa fi sagalee tasgabbaa’aa gad aanaa fayyadamaa.

• Hima tokko keessatti yaada tokko. “Kottaa kottaa kee kaa’annaa. Sana booda ala baanaa.” Hafuura tokkoon lamaanuu hin dubbatin.
• Bakka bu’aa maqaa jechaa fayyadamaa. “Adeettiin Jaan bilbilte” jechuun “Isheen bilbilte” caalaa ifaadha.”
• Sagalee gad aanaa, osoo hin ol kaasne. Family Caregiver Alliance sagalee ol kaasuu irra sagalee gad aanaa fayyadamuu gorsa.
• Irra deebi’aa, sana booda haala biraatiin ibsaa. Yoo hin hubanne, jechoota wal fakkaatan yeroo tokko irra deebi’aa. Yoo sun hin hojjenne, yeroo muraasa eegaa jechoota biroo yaalaa.
• Agarsiisaa akkasumas himaa. Kubbaayatti agarsiisaa, lammii uffata keessaa lama ka’aa, yookaan tarkaanfii jalqabaa agarsiisaa.
• Isatti dubbadhaa, waa’ee isaa hin dubbatin. NIA akka waan namichi achi hin jirreetti waa’ee isaa dubbachuu fi akka daa’imaatti dubbachuu irraa of eeggachuuf akeekkachiisa.

NIA gaaffiiwwan beekamoo salphisuuf fakkeenya kenna. Fakkeenyota kana ilaalaa:

Akkamiin sirriitti dhaggeeffachuu danda’a?

Jechoota qofa utuu hin taane, hiikaa fi miira isaanii dhaggeeffadhaa.

• Eeggadhaa. Callisuun yeroo baay’ee yeroo yaadaa ti. Utuu hin seenin dura suuta hamma kudhanitti lakkaa’aa.
• Yoo dhugumaan rakkatan qofa jecha gargaaraa dhiheessaa. Family Caregiver Alliance yeroo namni tokko rakkatu jecha gargaaraa dhiheessuun akka gaarii ta’e ibsa.
• Waan dhageessan mirkaneessaa. Qajeelfamni haasa’aa Alzheimer’s Association hiikaa jechoota isaanii duubaa jiru barbaaduu fi sirriitti hubachuu keessan mirkaneessuuf irra deebi’uu gorsa. “Waa’ee konkolaataa yaaddoftaa?”
• Fuulaa fi qaama isaa ilaalaa. Akka NIA ibsutti, yeroo dubbachuun ulfaatu, ibsi fuulaa gadda, aarii yookaan mufannaa jechoota caalaa ifatti agarsiisuu danda’a.
• Yaaddoo isaanii fudhadhaa. Yaaddon tokko yoo dhugaa sirrii hin taane irratti hundaa’e illee, miirri isaa dhugaa dha.

Yoo waan dhugaa hin taane dubbatan hoo?

Wal hin morminaa. Mo’achuun isin hin danda’amu, namichis qaana’uu yookaan sodaa keessa bu’uu danda’a. Kanaa mannaa, miira isaa hubadhaa, sana booda suuta gara waan biraatti cehaa.

Family Caregiver Alliance miira isaa fudhachuu fi sana booda gara waan biraatti qajeelchuuf gorsa. Fakkeenyaaf, haati keessan ijoollee fudhachuuf gara mana barumsaatti deemuuf akka qabdu yoo cichite:

• Kanaa mannaa: “Haadha, ijoolleen kee guddataniiru. Sun waggaa baay’ee dura ture.”
• Kanaan yaalaa: “Yeroo hunda haadha jaalalaa turte. Waa’ee isaan fudhachuu kee natti himi. Dura waan xiqqoo nyaannaa?”

Alzheimer’s Associationis yaada isin waliin walii hin galle irratti falmuu dhiisuuf gorsa. Yeroo filadhaa: amantiin dogoggoraa tokko yoo miidhaa hin qabne, akka ta’etti dhiisaa.

Dimimmisaan yeroo guddatutti haasa’aan akkamitti jijjiirama?

Barbaachisummaa yeroo waliin ni jijjiirama; kanaaf akkaataa keessan sirreessaa. Alzheimer’s Association sadarkaa sadii bal’aa ibsa:

Namni hundi adda adda; namni tokko iyyuu guyyaa gaarii fi guyyaa rakkisaa qabaachuu danda’a. Maqaa sadarkaa irratti utuu hin taane, amma inni akkamiin akka jiru irratti hundaa’aa.

Suuraaleen fi gochoonni haasa’a salphisuu danda’u?

Eeyyee. Suuraan waliin ilaalamu dhiibbaa hir’isa; isiniif wanti tokko isin irratti waliin ilaaluu fi agarsiisuun ni argama.

• Kaka’umsa suuraa. Conversation Cards suuraalee gaaffii banaa kan gonkumaa hin qoranne dhiheessa.
• Suuraalee maatii. Photo Pairs suuraalee isin filattan gara tapha walitti fiduu laafaatti jijjiira; kun yeroo baay’ee seenaa yaadachiisa.
• Jechoota beekamoo. Finish the Saying jechoota beekamoo fayyadama; sana booda kaka’umsa haasa’aa kenna.
• Taphoota walitti fiduu akka duubbee haasa’atti. Picture Pairs yeroo haasa’aa jirtan harki keessan waan hojjetu kenna.

Dabalataaf akkaataa waliin taphachuu dandeessan fi gochoota yaadannoo ilaalaa. Daawwannaa fi bilbilaa irratti, qajeelfama keenya daawwannaa fi bilbila fi bilbila viidiyoo dubbisaa.

Nama afaanota hedduu dubbatuuf, qajeelfama haasa’aa afaanota gidduutti ilaalaa.

Yoo obsi na jalaa dhume hoo?

Namni hundi akkasitti miira. Yoo aarrii isin qabate, NIA yeroo muraasa of tasgabbeessuuf fudhachuu gorsa. Gara kutaa biraatti deema, suuta hafuura fudhadhaa baafadhaa, yeroo tasgabbaa’aa taatanitti deebi’aa. Haasa’a irra deebi’uun yeroo hunda ni danda’ama; namichis miira tasgabbaa’aa keessaniif deebii kennuu mala. Yoo aarrii sun yeroo hunda itti fufe, kun deeggarsa dabalataa akka barbaaddan agarsiisa, osoo kufaatii keessan hin taane. Qajeelfamni keenya of kunuunsaa kunuunsitootaa bakka gargaarsa argattan agarsiisa.