ux gacsa
Tibbâ baahe arooca yaaba, numih fooca ele, usuk migaq yascasse, kaadu dagoo gacsaay qunxa maxcitte yaaba. Inki waqdi inki essero essero, fakki esseroh xayyos nammay dooritte xay, kaadu nabamih asqassaabik mango waqdi qambaala. Qeebi wayta, massoosa waytaay essero wayta. Qangoorra gubaak yan sissikuk gacsa, kaadu yaaba gibdaabah, xagana, taswiir kee baaxol gacsa.
- Yaabak naharat, xongolo dacrisaay foocal fooca gey.
- Qunxa maxcitte, inki waqdi inki yaaba, kaadu «usuk», «isse» aki migaqitte xay migaqitte yascasse.
- Fakki esseroh xayyos, nammay dooritte kee «yeey» hinna «maley» essero xay.
- Gacsa qambaala. Isih maabbiminna yekke waqdi, qimboh qangoorra inki gide yascasse, wadir qangoorra korsa.
- Qeebi waytaay massoosa wayta. Is kah yaabem sissikuk yan gacsah gacsa.
- Qangoorra dacriye waqdi, xagana, qangoorra cindab, fooca afiirinnay taguude taswiirih yaaba.
Ta galil (8 footimaami)
- Dementia luk suge num yaabamih inkih muxxi celtitte maca?
- Yaaba inkinnah qimbisaanam faxximtaa?
- Yaabam inkinnah yaabaanaa?
- Baxxaqqa le inkinnah abbaanam duddaa?
- Is taama sinni caagid yaabe waqdi maca taama?
- Dementia bisoh yaaba inkinnah korsaa?
- Taswiir kee taama yaaba sahli hayisaanam duddaa?
- Sabri yeleelee waqdi maca taama?
Dementia qangoorra geyaanam, xeer maxco katayaanam, hinna xongolo dacrisaanam gibdaabissah suge. Tahim inkih num angaarawih faxa cabeeh yanim ma raaqinna. Yaaba qimbisaanam, yaabaanam kee abbaanam qunxa korsoh sin nammayih yaaba sahli kee tibbâ kinnim xiqsissah suge.
Dementia luk suge num yaabamih inkih muxxi celtitte maca?
Isih diqqah gey, sahli hayis, kaadu sabri ayti. Koona caagid qafar kassitta yekke waqdi:
- Arooca tibbâ hayisaay fooca ele. Telebixiyoon cab, isih foocal daffey, kaadu usuk migaq yascasse.
- Inki waqdi inki caagid yaaba. Qunxa maxcitte, inki yaaba, inki essero.**
- Nammay dooritte xay. «Shaahi hinna bunaa?» yaabam «Maca faxxa?» yaabak sahla.
- Qambaala. Gacsah nabamih asqassaabik mango waqdi xay, kaadu yaaba qambaala gabbata wayta.**
- Qeebi waytaay essero wayta. Caalati taama sinnih anuk, isih yanim sissikih gacsa.
Yaaba inkinnah qimbisaanam faxximtaa?
Num atuuk diqqah akah bicisam duddaah arooca qimbisa. Family Caregiver Alliance guide naharat xongolo dacrisaanam faylissa: raadiyo hinna telebixiyoon cab, kortiina hinna caba alif, hinna tibbâ aroocal gex.
- Foocak xay. Wadirko hinna gacak yamim is qawwalisaah suge.
- Anu iyya ak yascasse. «Salaam Abba, anu Sariih, ku say.» Tahim is ku migaq gorisak is dacrisam wayta.
- Isih caddol gex. Is daffe waqdi, daffey hinna gukkuuy inta ku fooci sin foocah inki caddol yakkeenih.
- Ku foocay ku qangoorra cindab wagit. National Institute on Aging (NIA) ku qangoorra cindab, xongolo, fooca afiirin kee baaxo caalatih diqqah aytaay, qamalay caalat xabbah tani geytim faxximta.
- Aynak mukuttaay ayti mukutta tanim digga. Baxxaqqa le wagita waytaay abbita waytam yaaba katayaanam gibda.
Yaabam inkinnah yaabaanaa?
Sahli qangooritte, qunxa maxcitte kee tibbâ, dagoo qangoorra yascasse.
- Inki maxcoh inki yaaba. «Ku koti dagna. Wadiriro barral gexna.» Nammay inki waqdi yaaba wayta.
- Migaqitte yascasse, aki migaqitte xay. «Aunt Jean telephoon yece» yaabam «Isse telephoon tece» yaabak baxxaqqa le.
- Dagoo hayis, xongolo hayisa wayta. Family Caregiver Alliance dagoo qangoorra faylissa, xongolo korsa wayta.
- Inki gide yascasse, wadir qangoorra korsa. Is maabbiminna yekke waqdi, qimboh qangoorra inki gide yascasse. Tahim ma taama yekke waqdi, qunxa waqdi qambaalaay wadir qangoorra korsa.
- Yaabaay baaxol uybulluy. Finganah uysutto, namma shartitte uybulluy, hinna qimboh caagid uybulluy.
- Isih yaaba, isih caalat yaaba wayta. NIA num tan arooca mayan inna gey yaabam kee alaaqal yaabam edde digirta.
NIA mango waqdi esserot sahli geytitte faylissa. Aki kalitte tah tan:
| Tama xay | Ama korsa |
|---|---|
| “What do you want for dinner?” | “Culsa hinna dorho faxxaa?” |
| “How are you feeling?” | “Taqabi yanii?” |
| “Are you hungry?” | “Kadoh kado koona daqiqahiik gulguluk.” |
| “That’s not how you do it.” | “Tonnah naba.” |
| “Do you remember our trip to the lake?” | “Nanu bad gexek sugne safarih yaaba. Maca koo kaxxam faxxe ak yok waris.” |
| “I already told you.” | Qamalih, qimboh gide inna gey, wadir gacsa xay. |
Baxxaqqa le inkinnah abbaanam duddaa?
Qangoorra qafar xay, yaabay sissik ab.
- Qambaala. Tibbâ mango waqdi yaabak naharat waqdi. Gacsa xayimih naharat taban losuk loh.
- Is qambaale waqdi qafar qangoorra xay. Family Caregiver Alliance num gibdate waqdi qangoorra gacsa maqaaninna ye.
- Atu abbimteem digga. Alzheimer’s Association guide to communication qangoorra gubaak yan macna gorisaanam kee atu abbimteem diggirisaanamih wadir yaabaanam faylissa. «Kokkobeenah kaxxa xiqnitii?»
- Isih foocay baaxo caalat wagit. Yaaba gibdate waqdi, NIA ak yaabem innah, fooca afiirin qajaaqab, bakcarra hinna gibdah yan caagid qangoorrak baxxaqqa le uybulluyah suge.
- Kaxxam faxah tani caagid digga. Kaxxa caalat qellisti caalatal tan waqdi fokkaq, sissik numma.
Is taama sinni caagid yaabe waqdi maca taama?
Qeebi wayta. Atu aydam madudda, kaadu num weelol hinna qawwalih sissikaah suge. Tama xay, isih sissikih gacsaay dagoo gacsaay wadir caagidil gex.
Family Caregiver Alliance sissik oggolaay wadir korso faylissa. Ceelalloh, ku inna baritte barteeral geeni ak faxxah kah yanim xiqsisse waqdi:
- Tama xay: «Inna, ku awka naba barteenit. Tama morna sanat dumaak sugte.»
- Tama korsa: «Atu inkih kaxxam xiqsissoh tani ina. Baritteh geeni caalatal yok waris. Naharat qunxa cadoo maataana?»
Alzheimer’s Association atu ma oggolinnâ yaabak qeebi waytam edde digirta. Waqdi doorit: qellisti caalatih taqabi mali yekke waqdi, cab.
Dementia bisoh yaaba inkinnah korsaa?
Faxxi caagid waqdiik waqdih korsam faxximta, tohih atu ku geytim korsa. Alzheimer’s Association siddica xexxara markaba yaabise:
| Markaba | Maca catta |
|---|---|
| Qimboh markaba | Is yaaba maduuda ak matanxa. Yaabak edde hayis, isih yaaba, maca catta faxxam essero, kaadu catte waqdi asqoosiyya yascasse. |
| Fana markaba | Tibbâ arooca inki num yaaba. Dagooh yaaba, fooca ele hayis, «yeey» hinna «maley» essero yascasse, caagidik caagid amritte xay, kaadu massoosa waytaay qeebi wayta. |
| Elle caboh markaba | Foocak xay, anu iyya ak yascasse. Xaganaay baaxol gacsa dirkis. Xagana, xongolo, wagit kee suruyuuyitte yascasse. Is tan arooca mayan inna gey yaaba wayta. |
Kulli num baxsale, kaadu inki numih meqe ayro kee gibdi ayro tan. Awayih tani waqdi isih yanimih gacsa, migaqih xay.
Taswiir kee taama yaaba sahli hayisaanam duddaa?
Yeey. Taguude taswiir gibdah yan caagid dacrisaay sin nammayih wagitaay uysutta caagid xayeh.
- Taswiir esseroh. Conversation Cards essero waytah, fakki esseroh taswiir xayeh.
- Buxah taswiir. Photo Pairs atu doorte taswiir qamal taguude taama kinnim korsisa, mango waqdi gabat yaabamih sabbatah suge.
- Yaaxigeenih yaaba. Finish the Saying yaaxigeenih yaaba yascasse, wadir yaabak essero xayeh.
- Taguude taama. Picture Pairs atu yaabe waqdi gaba taama caagid xayeh.
Ossotinah, inkilih taama inkinnah abtam kee kassit taama wagit. Gufne kee telephoonih, gufne kee telephoon kee viidiyoh yaaba celtitte nabu.
Mango af yaaba numih, afitte fan yaaba celtitte wagit.
Sabri yeleelee waqdi maca taama?
Kulli numuk tah suge. NIA bakcarre waqdi, tibbâ kinnuh qunxa waqdi akah bicsaanam faylissa. Gersi qari gex, dagoo ufuy rub, kaadu tibbâ yekkek wadir gac. Yaaba wadir qimbisaanam dudda, kaadu num ku tibbâ caalatih gacsaah suge. Bakcarra inkih suge waqdi, tah atu ma duudinnah yanim ma raaqinna, ossotinah mango catta faxxa. Dacayrih naqoosa celtitte catta geya arooca xayeh.
ittalluk leh tan esseroora
Dementia luk suge numuh maca taama waytam faxximta?
Essero yaysubbukeenim ("Kassitay?"), massoosam ("Tama taamaaneh"), finqitteh kassissam ("Gideh kuu warse"), kaadu is tan arooca mayan inna gey yaabam edde wayta. Alaaqal yaabam edde wayta. Tahim weelol kee qajaaqabih sabbatah suge.
Caalata qellisti waqdi massoosaanaa?
Mango waqdi massoosa wayta. Qellisti caalatih taqabi mali yekke waqdi, cab. Qeebi mango waqdi numih mabla ma korsinna, kaadu mango waqdi is qajaaqabisa. Awayih tani waqdi isih yanim sissik kee faxah tani caagidih essero.
Qangoorra geyaanam maduude waqdi maca taama?
Naharat waqdi xay. Baxxaqqa le gibdat yan waqdi, qangoorra gacsa hinna isih faxam cubbusam maqaaninna. Xagana, baaxol gacsa kee taswiir edde cattaanah sugan.
Elle caboh markab tan dementia luk suge num yaaba mango waqdi ma yaabinna, inkinnah maca yaaba?
Foocak xay, anu iyya ak yascasse, kaadu tibbâ qangoorraay qamal xagana yascasse. Sissikitte yiysissuh foocaay baaxo caalatitte wagit. Atu tanim, yaaxigeenih gabay hinna gabat xaganim qangoorra mali waqdi mango caagid yaabaah suge.
Raceenaani
nanu massoynaanit nasgoorowem kee kusaaqitte ta gali elle rakittam. Gali yusqussubume wak kulli tii cubbusen.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance