Ñe'ẽmongeta porã tapicha oikovéva deménsiare

Deménsia ikatu ombohasy pe ñe’ẽ jeheka, peteĩ ñe’ẽjoaju pukúva ñehendu térã tyapu ijereguáva ñemboyke. Upéva ndohechaukái pe tapicha oheja hague oime seve ambue tapicha ndive. Michĩmi ñemoambue mba’éichapa ñamotenonde ñemongeta, mba’éichapa ja’e ha mba’éichapa jahendu ikatu ombohasy’ỹve ha ombokirirĩve ñomongeta mokõivéva g̃uarã.

Mba’e ñemoñe’ẽ tenonderãpa iporãve oñe’ẽ hag̃ua tapicha oikovéva deménsiare?

Eheka hesa, embohasy’ỹ, ha eime py’aguapýpe. Nemandu’áramo umi mba’e pohýinte:

1. Embokirirĩ pe koty ha ehecha hova rehe. Embogue pe ta’ãngambyry, eguapy hesa jojahápe, ha eipuru héra.
2. Ere peteĩ mba’e peteĩteĩ. Ñe’ẽjoaju mbyky, peteĩ idea, peteĩ porandu.
3. Eme’ẽ mokõi poravokuaa. “Ka’ay térã kafe?” ndahasýi “Mba’épa reipota?”
4. Eha’ãrõ. Eme’ẽ aravo hetaveve ombohovái hag̃ua pe ojeha’ãrõvagui, ha ani eike hesa’ỹijoápe.
5. Ani eñombohovái térã eporandu oikuaa hag̃ua. Embohovái mba’éichapa oñeñandu, ndaha’éi hekoitépa pe mba’e oje’éva.

Mba’éichapa añepyrũ va’erã peteĩ ñemongeta?

Emboheko mba’e ikatu hag̃uáicha pe tapicha oma’ẽ nde rehe. Family Caregiver Alliance guide he’i oñembogue raẽ hag̃ua tyapu: embogue pe tyapuha térã ta’ãngambyry, emboty pe ovetã térã okẽ, térã eho tenda kirirĩvévape.

• Eja tenonde gotyo. Reju jave huguýgui térã ykegotyo ikatu omondýi.
• Emombe’u mávapa nde. “Mba’éichapa Taita, che ha’e Sarah, ne membykuña.” Kóva omboyke chupe oheka hag̃ua ne réra.
• Eñemoĩ hesa ykére. Oguapýramo, eguapy térã eñesũ ikatu hag̃uáicha ne resa ha hesa oĩ peteĩ yvatekue rehe.
• Ema’ẽ ne hova ha ne ñe’ẽ ahy’óre. National Institute on Aging (NIA) he’i ehechakuaa hag̃ua ne ñe’ẽ ahy’o, ne ñe’ẽ hatã, ne hova rechaukaha ha ne tete reko, ha eñeha’ã eñe’ẽ mborayhu ha kirirĩme.
• Ehechajey oipuru hague lentes ha oñehendu porã hag̃ua mba’e. Ndaikatuvoi oñehendu porã peteĩ ñemongeta ndojehecháiva térã noñehendu porãiva.

Mba’éichapa amombe’u va’erã che ñe’ẽ?

Eipuru ñe’ẽ hasy’ỹva, ñe’ẽjoaju mbyky ha ñe’ẽ kirirĩ, yvýgotyo.

• Peteĩ idea peteĩ ñe’ẽjoaju. “Jahao nde ao. Upéi jasẽta okápe.” Ndaha’éi mokõivéva peteĩ jave.
• Eipuru héra, ndaha’éi ñe’ẽmby (ha’e, ha’e kuéra). “Nde sy’i Jean ohenói” hesakãve “Ha’e ohenói” gui.
• Eñe’ẽ yvýgotyo, ndaha’éi hatãve. Family Caregiver Alliance he’i oñe’ẽ hag̃ua yvýgotyo, ndaha’éi oñembohetã hag̃ua.
• Ejey, upéi emoambue ñe’ẽ. Noñentendéiramo, ejey pe ñe’ẽ peteĩchaite peteĩ jey. Ndoikóiramo upéva, eha’ãrõ sapy’a ha eipuru ambue ñe’ẽ.
• Ehechauka avei, ndaha’éi erénte. Ehechauka pe kambuchi, eipehẽ pe mokõi kamisa, térã ehechauka pe tembiapo ñepyrũ.
• Eñe’ẽ hendive, ndaha’éi hese rehe. NIA he’i ani oñe’ẽ pe tapicha rehe ha’ete ku ndoĩriramo upépe, ha ani oñe’ẽ mitãnguáicha.

NIA ome’ẽ porandu hasy’ỹveva heta porandu jepiguáva rehegua. Ko’ãva ha’e techapyrã upéicha:

Mba’éichapa ahendu porãve?

Ehendu pe he’iséva ha pe oñeñandúva, ndaha’éi ñe’ẽ añónte.

• Eha’ãrõ. Kirirĩ ha’e hetave jey aravo ñepy’amongeta. Epapa mbeguekatu pa gotyo reike mboyve.
• Eme’ẽ peteĩ ñe’ẽ hasaháramo añoite. Family Caregiver Alliance he’i ikatuha oñeme’ẽ ñe’ẽ ohasahávo.
• Ehechajey mba’épa rehendu. Alzheimer’s Association guide to communication he’i ojeheka hag̃ua pe he’iséva pe ñe’ẽ rapykuéri ha oje’e jey ojehechajey hag̃ua oñentende porãpa. “Rejepy’apy pe mba’yrumýi rehe?”
• Ema’ẽ hova ha tete rehe. Ñe’ẽ hasyvévo, NIA he’i, hova rechaukaha ikatu ohechauka vy’a’ỹ, pochy térã ñemondýi hesakãve ñe’ẽgui.
• Eguerovia umi jepy’apy. Jepémo peteĩ jepy’apy oñemopyenda mba’e oĩva’ỹvape, pe oñeñandúva ha’e añete.

Mba’épa ajapo he’íramo peteĩ mba’e ndaha’éiva añete?

Ani eñombohovái. Hasyeterei remoambue hag̃ua, ha pe tapicha ikatu oñeñandu ñemotĩ térã kyhyje. Hendaguépe, eñe’ẽ pe oñeñandúva rehe, upéi embohasa mbeguekatu ambue mba’épe.

Family Caregiver Alliance he’i oñemoneĩ raẽ hag̃ua pe oñeñandúva oñemosẽ mboyve ambue hendápe. Techapyrã, ne sy he’íramo ohopataha ombyaty hag̃ua mitã mbo’ehaópe:

• Hendaguépe: “Sy, ne mitãnguéra kakuaáma. Ohasáma heta ary upévagui.”
• Eñeha’ã: “Nde akóinte sy mborayhuetereva. Emombe’u chéve mba’éichapa rembypyaty hikuái. Jakaru raẽmi raẽ?”

Alzheimer’s Association avei he’i ani oñembohovái umi mba’e ndereimo’ãiva rehe. Eiporavo aravo: pe jerovia oĩva’ỹva ndojapóiramo mba’e vai, eheja upéicha.

Mba’éichapa oñemoambue ñomongeta deménsia oñakãrapu’ãvo?

Tekotevẽ oñemoambue ára ha ára, upévare emoambue ne rembiapo. Alzheimer’s Association omombe’u mbohapy tendápe:

Peteĩteĩ tapicha iñambue, ha peteĩ tapicha avei ikatu oreko ára porã ha ára hasyvéva. Embohovái mba’éichapa oĩ ko’ág̃a, ndaha’éi peteĩ téra rehe.

Ta’ãnga ha tembiaporã ikatu ombohasy’ỹve ñemongetápa?

Heẽ. Peteĩ ta’ãnga oñemboja’óva ombogue pe jejopy ha ome’ẽ mokõivévape peteĩ mba’e oma’ẽ ha ohechauka hag̃ua.

• Ta’ãnga ñomongetarã. Conversation Cards ome’ẽ ta’ãnga porandu jurujáva reheve ndoporandúiva oikuaa hag̃ua.
• Familia ra’ãnga. Photo Pairs omoambue ta’ãnga reiporavóva peteĩ ñembosarái mbojuehe hasy’ỹvape, hetave jey omombáyva tembiasakue.
• Ñe’ẽ ojehechavéva. Finish the Saying oipuru ñe’ẽ ojehechavéva Estados Unidos-pegua, upéi peteĩ ñomongeta ñepyrũrã.
• Ñembosarái mbojuehe ñemongeta hag̃ua. Picture Pairs ome’ẽ nde pópe peteĩ mba’e ojapo hag̃ua eñe’ẽ aja.

Ehecha mba’éichapa ñañembosarái oñondive ha tembiaporã mandu’arã rehegua hetave hag̃ua. Jeho ha ñehenói rehegua, emoñe’ẽ ore ñemyesakã jeho rehegua ha ñehenói pumbyry térã ta’ãngahai rupive rehegua.

Tapicha oñe’ẽva hetaiterei ñe’ẽme g̃uarã, ehecha ore ñemyesakã ñemongeta rehegua opaite ñe’ẽme.

Mba’épa ajapo che py’apýramo?

Upéva oiko opavavépe. NIA he’i reñemondýiramo, eguereko sapy’a aravo eñemokirirĩ hag̃ua. Ehasa ambue kotýpe, epytuhẽ mbeguekatu sapy’a, ha eju jey ikatúvo. Ikatu akóinte eñepyrũ jey pe ñemongeta, ha pe tapicha ikatu ombohovái porãve ne kirirĩ rehe. Ñemondýi oiko meme jave, péva hechauka reikotevẽha pytyvõve, ndaha’éi nde rembiapo vaiha. Ore ñemyesakã ñangarekohára jehecharã rehegua ome’ẽ tenda ikatuha reheka pytyvõ.