Oppalaš vástádus
Ságastala jaskes báikkis, čuoččo olbmo ovddas, ane su nama ja ságastala gulul ja oanehis, álkes cealkagiiguin. Jeara ovtta ášši hávil, fála guokte válljejumi rahpas gažaldagaid sajis ja vuordde guhkit go orru lunddolaš. Ale nággot, divo dahje jearahala. Vástit dovdduide mat leat sániid duohken, ja ane guoskama, govaid ja láhttemiid go sánit šaddet váddáseabbon.
- Unnit duogášjiena ja oza čalmmiid ovdal go álggát ságastallat.
- Ane oanehis cealkagiid, ovtta jurdaga hávil ja namaid son, sii dahje dat -sániid sajis.
- Fála guokte válljejumi dahje juo/ii-gažaldaga rahpas gažaldagaid sajis.
- Vuordde vástádusa. Jus olbmo ii ipmir, gearddut seamma sániid ja geahččal de ođđa sániiguin.
- Ale nággot iige divo. Vástit dovdui mii lea su sániid duohken.
- Go sánit jávkot, gulahala guoskamiin, jienain, ámadadjoin ja oktasaš govaiguin.
Dán siiddus (8 oasi)
- Mat leat deháleamos rávvagat ságastallamis olbmuin geas lea demenšuvdna?
- Mo galggan álggahit ságastallama?
- Mo galggan hábmet dan maid dadjan?
- Mo mun guldalan bures?
- Jos son dadjá juoidá mii ii leat duohta?
- Mo gulahallan rievdá go demenšuvdna ovdána?
- Sáhttetgo govat ja doaimmat dahkat ságastallama álkit?
- Jos mus nohká gierddisvuohta?
Demenšuvdna sáhttá dahkat váddáseabbon gávdnat sániid, čuovvut guhkes cealkaga dahje hehttet duogášjiena. Dat ii mearkkaš ahte olmmoš ii šat háliit leat oktavuođas. Unna rievdadusat das mo don ráhkkanat ságastallamii, mo don ságastalat ja mo don guldalat sáhttet dahkat ságastallama álkit ja ráfálaččabun didnuide goappašiidda.
Mat leat deháleamos rávvagat ságastallamis olbmuin geas lea demenšuvdna?
Oza su fuomášumi, ane áššiid eaŋkilin ja leat gierdavaš. Jus muitát dušše vihtta ášši:
- Jaskkodahte lanja ja čuoččo su ovddas. Jádde televišuvnna, čohkkit seamma allodahkii ja ane su nama.
- Dadjat ovtta ášši hávil. Oanehis cealkagat, okta jurdda, okta gažaldat.
- Fála guokte válljejumi. «Deadja vai káffe?» lea álkit go «Maid don háliidat?»
- Vuordde. Atte eanet áiggi vástidit go orru lunddolaš, ja geahččal it gaskkaldat.
- Ale goassige nággot dahje jearahala. Vástit dasa mo son dovdá, ii dasa leatgo dieđut riekta.
Mo galggan álggahit ságastallama?
Ráhkat nu ahte olmmoš sáhttá vudjot dutnje. Family Caregiver Alliance -rávvagat ávžžuhit vuosttažettiin unnidit jiena: jádde rádio dahje televišuvnna, gidde lásiid dahje uvssa, dahje mana jaskit báikái.
- Lávkka ovddosguvlui. Jus boađát duogábealde dahje bealde, dat sáhttá hirpmahuhttit.
- Muital gii don leat. «Bures áddjá, mun lean Sarah, du nieida.» Dát veahkeha su nu ahte son ii dárbbaš ohcat du nama.
- Mana seamma dássái. Jus son čohkká, čohkkit dahje čiekŋal nu ahte din čalmmat leat seamma allodahkis.
- Fuobmá iežat ámadaga ja jiena. National Institute on Aging (NIA) ávžžuha fuomášit jiena, jietnadási, ámadaga ja goruda giellagiela, ja geahččalit leat liekkus ja dábálaš.
- Dárkkis ahte čalbmelásat ja gulloveahkkeneavvu leat sajis. Lea váttis čuovvut ságastallama man it oainne dahje gula albmaláhkai.
Mo galggan hábmet dan maid dadjan?
Ane álkes sániid, oanehis cealkagiid ja ráfálaš, vuollegaš jiena.
- Okta jurdda juohke cealkagis. «Biddjot dál jáhka badjelii. De mannat olggos.» Ale goappašiid oktanaga.
- Ane namaid, ale pronomeniid. «Ánne-goaski riŋgii» lea čielgaseabbo go «Son riŋgii».
- Ane vuollegaš jiena, ale jitnosit jiena. Family Caregiver Alliance ávžžuha vuollegaš jiena dan sajis ahte bajida jiena.
- Gearddut, de hábme ođđasit. Jus son ii ipmirdan, gearddut seamma sániid oktii. Jus dat ii veahket, vuordde bottu ja geahččal eará sániiguin.
- Čájet ja muital. Čujut gohpái, čájet guokte biktasa dahje čájet vuosttas lávkki.
- Ságastala suinna, ale su birra. NIA váruha ahte ii gánnát ságastallat olbmo birra dego son ii livčče doppe, iige geavahit «mánáidgiela».
NIA evttoha álkit veršuvnnaid dábálaš gažaldagain. Dáppe leat ovdamearkkat seamma vuoiŋŋas:
| Dan sajis | Geahččal ná |
|---|---|
| «Maid don háliidat borrat eahkedis?» | «Háliidatgo guoli vai vuoncá?» |
| «Mo don veadjit?» | «Leatgo váiban?» |
| «Leatgo nealgi?» | «Eahketborramuš lea gárvvis viđa minuhta geažes.» |
| «It don daga dan nu.» | «Geahččalot dán ládje.» |
| «Muittátgo min mátkki jávrái?» | «Mun jurddašin min mátkki birra jávrái. Muital mii dutnje liikui das.» |
| «Mun lean juo muitalan dutnje.» | Vástit fas, litná ládje, dego vuosttas háve. |
Mo mun guldalan bures?
Guldal mearkkašumi ja dovddu, it dušše sániid.
- Vuordde. Jávohisvuohta lea dávjá jurddašanáigi. Loga gulul logi rádjai ovdal go seaguhat.
- Fála sáni dušše jus son lea bisánan. Family Caregiver Alliance dadjá ahte lea ortnegis evttohit sániid go olmmoš rahčá.
- Dárkkis maid gullet. Alzheimer’s Association -rávvagat gulahallama birra evttohit ohcat mearkkašumi sániid duohken ja geardduhit dan dárkkistan dihte ahte ipmirdat. «Don leat fuolas biilla birra?»
- Geahča su ámadaga ja goruda. Go ságastallan šaddá váddáseabbon, NIA muitala, ámadagat sáhttet čájehit moraša, suhttu dahje vuolgŋasa čielgaseappot go sánit.
- Váldde fuola duođalaččat. Vaikko fuolla vuođđuduvvá boasttu dieđu ala, dovdu lea duohta.
Jos son dadjá juoidá mii ii leat duohta?
Ale nággot. Ii leat vejolaš ahte vuoitit, ja olmmoš sáhttá loahpas dovdat heahpatvuođa dahje bala. Dan sajis geahččal ipmirdit dovddu ja sirdásit de litná ládje viidáseappot.
Family Caregiver Alliance ávžžuha dovddastit dovddu ovdal go stivreš eará guvlui. Ovdamearkan, jus etni čujuha ahte son ferte viežžat mánáid skuvllas:
- Dan sajis: «Eadni, du mánát leat rávisolbmot. Dat lei njealljelogi jagi dassái.»
- Geahččal ná: «Don leatge álo leamaš nu fuolalaš eadni. Muital munnje go viežžat sin. Válditgo oanehis borramuša vuosttaš?»
Alzheimer’s Association ávžžuha maid ahte ii gánnát nággut cealkagiid birra maidda it guorrasa. Vállje bottuid: jus boasttu jáhkku ii dagat vahága, divtte dan leat.
Mo gulahallan rievdá go demenšuvdna ovdána?
Dárbbut rievdadit áiggi mielde, nu ahte heivet iežat vuogi. Alzheimer’s Association govvida golbma viiddes muttu:
| Muttu | Mii veahkeha |
|---|---|
| Álgo | Ale navdde ahte son ii sáhte gulahallat. Váldde su mielde ságastallamiidda, ságastala njuolga suinna, jeara makkár doarjaga son háliida ja ane huma, jus dat veahkeha. |
| Gaskamuttu | Ságastala guovttá gaskan jaskes báikkis. Ságastala gulul, doala čalbmálašvuođa, ane juo/ii-gažaldagaid, atte lávkkálaš rávvagiid ja ale láitte dahje divo. |
| Loahppa-muttu | Lávkka ovddosguvlui ja muital gii don leat. Movttiidahttit čujuhit ja geavahit láhttemiid. Ane guoskama, jienaid, oainnuid ja hájaid. Ale goassige ságastala dego son ii livčče doppe. |
Juohke olmmoš lea earálágan, ja seamma olbmos sáhttet leat buorit ja váddásat beaivvit. Vástit dasa mo son lea dál, ii namahussii.
Sáhttetgo govat ja doaimmat dahkat ságastallama álkit?
Juo. Oktasaš govva unnida deattu ja addá didnuide goappašiidda juoidá geahččat ja čujuhit.
- Govvaárvalusat. Conversation Cards fállá govaid rahpas gažaldagaiguin mat eai goassige jearahala.
- Bearraša govat. Photo Pairs rievdada govaid maid don válljet litná ohcan-speallun, mii dávjá bohciidahttá muitalusaid.
- Oahpes dajaldagat. Finish the Saying geavaha dovddus amerihkálaš dajaldagaid, ja daid maŋŋá boahtá ságastallanárvvalus.
- Ohcanspealut duogážin. Picture Pairs addá gieđaide juoidá bargat dan botta go ságastallabeahtti.
Geahča eanet mo speallat ovttas ja muittut-doaimmat. Galledemiid ja riŋgemiid birra loga min rávvagiid galledemiid birra ja telefovdna- ja videoságastallamiid birra.
Jus olmmoš lea máŋggagielat, geahča min rávvaga gulahallama birra gielaid rastá.
Jos mus nohká gierddisvuohta?
Nu dáhpáhuvvá buohkaide. NIA ávžžuha ahte jus dovddat frustrerejuvvon, váldde bottu ráfáiduhttit iežat. Mana eará latnjii, vuoigŋa gulul moadde háve ja máhca go sáhtát. Sáhtát álo álggahit ságastallama ođđasit, ja olmmoš sáhttá bures vástidit du ráfálaččat dovdamuššii. Jus frustreren šaddá bissovažžan, dat lea mearka ahte dárbbašat eanet doarjaga, ii ahte don eahpelihkostuvat. Min rávvagiin fuolaheaddji iežasfuolahusa birra leat báikkit gos ohcat veahki.
Dábálaš gažaldagat
Maid ii gánnát dadjat olbmui geas lea demenšuvdna?
Garvve jearahallama ("Muittátgo...?"), divvuma ("Dat ii leat riekta"), muittuheami massimiid birra ("Mun lean juo muitalan dutnje") ja ságastallama su birra dego son ii livčče doppe. Garvve mánáidgiela. Dát dávjá dagahit heahpatvuođa dahje mátkkoštusa eaige veahket.
Gárren go divvut go son dadjá boasttu dieđuid?
Dábálaččat in. Jus boasttu diehtu ii dagat vahága, divtte dan leat. Nággu hárve rievdada olbmo miela ja dávjá surolahttá su. Vudjo dasa mo son dovdá ja maid son dárbbaša dál.
Maid mun dagan go son ii gávnna rievttes sáni?
Atte sutnje áiggi vuohččan. Jus son oidno rahčame, lea ortnegis fálat sáni litná ládje dahje árvidit maid son oaivvilda ja dárkkistit. Čujuhus, láhttemat ja govat sáhttet maid veahkehit.
Mo mun ságastalan olbmuin geas lea loahppa-muttus demenšuvdna ja gii hárve ságastallá?
Lávkka ovddosguvlui, muital gii don leat ja ane ráfálaš jiena ja litná guoskama. Geahča ámadagaid ja goruda giellagiela dovdduid oidnimii. Du mieldeorrun, oahpes lávlla dahje gieđaid doallan sáhttá muitalit ollu sániid haga.
Čujuhusat
Mii čujuhit organisašuvnnaide ja dutkamiidda, main dát siidu leat vuođđun. Juohke lea geahčaduvvon siidu ođasmahttimis.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance