Кыска җавап
Тын урында сөйләшегез, кешегә таба карагыз, исемен кулланыгыз һәм әкрен, кыска, гади җөмләләр белән сөйләшегез. Берьюлы бер генә сорау бирегез, ачык сораулар урынына ике вариант тәкъдим итегез һәм гадәтидән озаграк көтегез. Бәхәсләшмәгез, төзәтмәгез һәм тикшермәгез. Сүзләр артындагы хискә җавап бирегез, ә сөйләм авыраю белән кагылу, рәсемнәр һәм ишарәләр кулланыгыз.
- Сөйләшә башлаганчы, фон тавышларын киметегез һәм күз контакты урнаштырыгыз.
- Кыска җөмләләр, берьюлы бер генә фикер кулланыгыз, ул, алар дигән сүзләр урынына исем әйтегез.
- Ачык сораулар урынына ике вариант яки әйе-юк соравы тәкъдим итегез.
- Җавапны көтегез. Әгәр сезне аңламасалар, шул ук сүзләрне кабатлагыз, аннары башка сүзләр белән әйтеп карагыз.
- Бәхәсләшмәгез һәм төзәтмәгез. Алар әйткән сүзләр артындагы хискә җавап бирегез.
- Сүзләр табу авырайган саен, кагылу, тавыш тоны, йөз хәрәкәтләре һәм уртак рәсемнәр аша аралашыгыз.
Бу битта (8 бүлек)
- Деменция белән яшәүче кеше белән сөйләшкәндә иң мөһим киңәшләр нинди?
- Әңгәмәне ничек башларга кирәк?
- Сүзләрне ничек төзергә кирәк?
- Ничек яхшы тыңларга?
- Әгәр дөрес булмаган нәрсә әйтсәләр ничек?
- Деменция алга киткән саен аралашу ничек үзгәрә?
- Рәсемнәр һәм шөгыльләр аралашуны җиңеләйтә аламы?
- Әгәр түземлегем бетсә нишләргә?
Деменция сүз табуны, озын җөмләне аңлап алуны яки фон тавышларын читкә куюны авырайтырга мөмкин. Бу кешенең аралашу теләге югалган дигәнне аңлатмый. Әңгәмәгә ничек әзерләнүегездә, ничек сөйләшүегездә һәм ничек тыңлавыгызда кечкенә үзгәрешләр сөйләшүне сезнең икегез өчен дә җиңелрәк һәм тынычрак итә ала.
Деменция белән яшәүче кеше белән сөйләшкәндә иң мөһим киңәшләр нинди?
Аларның игътибарын җәлеп итегез, гади итеп сөйләгез һәм сабыр булыгыз. Бары тик биш нәрсә генә истә калса да җитә:
- Бүлмәдә тынлык булдырыгыз һәм аларга таба карагыз. Телевизорны сүндерегез, күз күләмендә утырыгыз һәм исемен кулланыгыз.
- Берьюлы бер генә әйтегез. Кыска җөмләләр, бер фикер, бер сорау.
- Ике вариант тәкъдим итегез. «Чәйме яки кофе?» дигән сорау «Сезгә нәрсә телисез?» дигәннән җиңелрәк.
- Көтегез. Җавап өчен гадәтидән күбрәк вакыт бирегез һәм сүзен бүлмәскә тырышыгыз.
- Беркайчан да бәхәсләшмәгез һәм тикшермәгез. Фактлар дөресме-юкмы шуңа түгел, ә алар нәрсә хис итә шуңа җавап бирегез.
Әңгәмәне ничек башларга кирәк?
Кешенең игътибарын сезгә юнәлтә алуына ярдәм итәрлек шартлар булдырыгыз. Family Caregiver Alliance җитәкчелеге башта тавышны киметүне тәкъдим итә: радио яки телевизорны сүндерегез, пәрдәләрне ябыгыз, ишекне ябыгыз яки тынрак урынга күчегез.
- Алдан якынлашыгыз. Арттан яки яннан килү куркытырга мөмкин.
- Кем булуыгызны әйтегез. «Исәнме, әти, мин Сара, кызың». Бу аларны сезнең исемегезне эзләүдән коткара.
- Аларның күз күләменә төшегез. Әгәр алар утырып торса, сез дә утырыгыз яки тезләнеп, күзләр бер тигезлектә булсын.
- Йөзегездәге хәрәкәтләргә һәм тавыш тонына игътибар итегез. National Institute on Aging (NIA) тавыш көче, йөз хәрәкәтләре һәм гәүдә теле турында уйларга, җылы һәм гадәти рәвештә сөйләшергә киңәш итә.
- Күзлек һәм ишетү аппараты урынында булуын тикшерегез. Тулысынча күрмәгән яки ишетмәгән әңгәмәне аңлау авыр.
Сүзләрне ничек төзергә кирәк?
Гади сүзләр, кыска җөмләләр һәм тыныч, түбән тавыш кулланыгыз.
- Бер җөмләдә бер фикер. «Курткаңны киябез. Аннары тышка чыгабыз». Икесен бер сулышка берләштермәгез.
- Алмашлыклар урынына исемнәр кулланыгыз. «Җиңги Жан шалтыраштты» дигән «Ул шалтыраштты» дигәннән ачыграк.
- Тавышны күтәрмәгез, түбәнрәк итегез. Family Caregiver Alliance тавышны көчәю урынына түбәнрәк итәргә тәкъдим итә.
- Кабатлагыз, аннары башкача әйтегез. Әгәр аңламасалар, шул ук сүзләрне бер тапкыр кабатлагыз. Әгәр бу ярдәм итмәсә, бераз көтеп, башка сүзләр белән әйтеп карагыз.
- Сүз белән генә түгел, күрсәтеп тә аңлатыгыз. Чашкага төртегез, ике свитерны күрсәтегез яки беренче адымны үгез ясап күрсәтегез.
- Алар белән сөйләшегез, алар турында түгел. NIA кеше янда булмаган кебек аның турында сөйләшмәскә һәм балача сөйләм кулланмаска кисәтә.
NIA гади сорауларның җиңелрәк вариантларын тәкъдим итә. Менә шул рухтагы мисаллар:
| Моның урынына | Болай әйтеп карагыз |
|---|---|
| «Кичке ашка нәрсә телисез?» | «Балыкмы яки тавыкмы телисез?» |
| «Үзегезне ничек хис итәсез?» | «Арыгансызмы?» |
| «Ачыктыгызмы?» | «Кичке аш биш минуттан әзер була.» |
| «Моны шулай эшләмиләр.» | «Моны болай эшләп карыйк.» |
| «Күл буендагы сәяхәтебезне исегездәме?» | «Күл буендагы сәяхәтебез турында уйладым. Сезгә анда нәрсә ошады?» |
| «Мин сезгә инде әйттем.» | Беренче тапкыр әйткәндәй, яңадан йомшак итеп җавап бирегез. |
Ничек яхшы тыңларга?
Сүзләргә генә түгел, мәгънәгә һәм хискә тыңлагыз.
- Көтегез. Тынлык еш кына уйлау вакыты була. Аралашканчы, әкрен генә унга кадәр санагыз.
- Сүзне бары тик авырсынганда гына тәкъдим итегез. Family Caregiver Alliance фикеренчә, кеше авырсынганда сүз тәкъдим итү ярый.
- Ишеткәнегезне тикшерегез. Alzheimer’s Association аралашу буенча җитәкчелеге сүзләр артындагы мәгънәне табарга һәм аны дөрес аңлаганыгызны тикшерү өчен үз сүзегез белән кабатларга тәкъдим итә. «Сез машина турында борчыласызмы?»
- Йөзгә һәм гәүдә хәрәкәтләренә карагыз. Сөйләм авырайган саен, NIA билгеләп үткәнчә, йөз хәрәкәтләре кайгы, ачу яки түземсезлекне сүзләрдән дә ачыграк күрсәтергә мөмкин.
- Борчылуларны җитди кабул итегез. Хәтта борчылу ялгыш фактка нигезләнсә дә, хис чын була.
Әгәр дөрес булмаган нәрсә әйтсәләр ничек?
Бәхәсләшмәгез. Сез бәхәстә җиңеп чыгарга мөмкинсез, ә кеше үзен оялган яки курыккан итеп хис итә ала. Аның урынына хискә кушылыгыз, аннары йомшак итеп теманы алмаштырыгыз.
Family Caregiver Alliance игътибарны юнәлтү алдыннан хисне танырга киңәш итә. Мәсәлән, әниегез мәктәптән балаларны алып кайтырга кирәк дип торса:
- Моның урынына: «Әни, синең балаларың инде үскән. Бу кырык ел элек иде».
- Болай әйтеп карагыз: «Син һәрвакыт шундый кайгыртучан әни идең. Аларны ничек алып кайтуың турында сөйлә әле. Башта берәр нәрсә ашап алыйкмы?»
Alzheimer’s Association шулай ук сез ризалашмаган фикерләр аркасында бәхәсләшмәскә киңәш итә. Мизгелне сайлагыз: әгәр ялгыш фикер зыянсыз булса, аны шулай калдырыгыз.
Деменция алга киткән саен аралашу ничек үзгәрә?
Вакыт узу белән ихтыяҗлар үзгәрә, шуңа күрә мөнәсәбәтегезне дә җайлаштырыгыз. Alzheimer’s Association гадәттә өч этапны аера:
| Этап | Нәрсә ярдәм итә |
|---|---|
| Башлангыч | Алар аралаша алмый дип уйламагыз. Аларны әңгәмәгә кертегез, турыдан-туры аларга мөрәҗәгать итегез, нинди ярдәм кирәклеген сорагыз, әгәр уңайлы булса, юмор кулланыгыз. |
| Урта | Тын урында бергә-бер сөйләшегез. Әкрен сөйләгез, күз контактында торыгыз, әйе-юк сораулары бирегез, адымлап күрсәтмәләр бирегез, тәнкыйтьләмагез һәм төзәтмәгез. |
| Соңгы | Алдан якынлашыгыз һәм кем булуыгызны әйтегез. Ишарәләр һәм кул хәрәкәтләрен кулланырга дәртләндерегез. Кагылу, тавышлар, күренешләр һәм исләр кулланыгыз. Алар янда булмаган кебек беркайчан да сөйләшмәгез. |
Һәр кеше үзенчәлекле, һәм шул ук кешенең үзе дә бер көнне яхшырак, икенче көнне авырак булырга мөмкин. Тамгага түгел, ә кеше хәзерге мизгелдә ничек булуына җавап бирегез.
Рәсемнәр һәм шөгыльләр аралашуны җиңеләйтә аламы?
Әйе. Уртак рәсем басымны киметә һәм икегезгә дә карарга, күрсәтергә мөмкин булган уртак нәрсә бирә.
- Рәсемле сораулар. Conversation Cards беркайчан да тикшерми торган, ачык сораулы рәсемнәр тәкъдим итә.
- Гаилә фотолары. Photo Pairs сез сайлаган фотоларны йомшак туры китерү уенына әйләндерә, бу еш кына истәлекләрне уята.
- Таныш әйтемнәр. Finish the Saying киң таралган Америка әйтемнәрен куллана, аннары аралашу өчен сорау бирә.
- Уртак шөгыль буларак туры китерү уеннары. Picture Pairs аралашканда кулларыгыз белән шөгыльләнергә мөмкинлек бирә.
Күбрәк мәгълүмат өчен бергә уеннар уйнау турында һәм искә төшерү шөгыльләре битләрен карагыз. Килүләр һәм шалтыратулар турында кунакка бару һәм телефон һәм видео шалтыратулар буенча җитәкчелекләребезне укыгыз.
Берничә телдә сөйләшүче кеше өчен телләр арасында аралашу буенча җитәкчелегебезне карагыз.
Әгәр түземлегем бетсә нишләргә?
Бу һәркем белән була. NIA ачуыгыз чыкканда, тынычлану өчен бераз вакыт алырга киңәш итә. Башка бүлмәгә чыгып китегез, берничә әкрен сулау ясагыз һәм үзегезне тынычрак хис иткәндә кире кайттыгыз. Әңгәмәне теләсә кайчан яңадан башларга була, һәм сезнең тынычрак халәтегезгә кеше дә яхшырак җавап бирергә мөмкин. Әгәр түземсезлек даими булып китсә, бу сезнең уңышсыз булуыгыз түгел, ә күбрәк ярдәм кирәклеге турында хәбәр була. Кайгыртучының үз-үзенә кайгыртуы буенча җитәкчелегебездә мөрәҗәгать итә ала торган урыннар бар.
Еш бирелгән сораулар
Деменция белән яшәүче кешегә нәрсә әйтмәскә кирәк?
Тикшереп торучы сораулардан («Исегездәме...?»), төзәтүдән («Бу дөрес түгел»), югалтуларны искә төшерүдән («Мин сезгә инде әйттем») һәм кеше янда булмаган кебек аның турында сөйләшүдән сакланыгыз. Балача сөйләм кулланмагыз. Мондый сүзләр гадәттә ярдәм итмичә, оялту яки борчылу китерергә мөмкин.
Фактларны бутасалар, аларны төзәтергәме?
Гадәттә юк. Әгәр ялгыш факт зыян китермәсә, аны калдырып торыгыз. Бәхәс сирәк очракта кешенең фикерен үзгәртә, ә еш кына аны раслауына китерә. Хәзерге мизгелдә алар нәрсә хис итә һәм нәрсә кирәк икәненә игътибар итегез.
Сүзне таба алмасалар, нишләргә?
Башта аларга вакыт бирегез. Әгәр авырсынганнары күренсә, кирәкле сүзне йомшак итеп тәкъдим итү яки алар нәрсә әйтергә теләгәнен уйлап, тикшереп карау ярый. Ишарәләр, кул хәрәкәтләре һәм рәсемнәр дә ярдәм итәргә мөмкин.
Соңгы стадиядәге деменция белән яшәүче, сирәк сөйләшүче кеше белән ничек аралашырга?
Алдан якынлашыгыз, кем булуыгызны әйтегез, тыныч тавыш һәм йомшак кагылу кулланыгыз. Хисләрен аңлау өчен йөз һәм гәүдә хәрәкәтләренә игътибар итегез. Сезнең янда булуыгыз, таныш җыр яки кулдан тоту сүзсез дә күп нәрсә әйтергә мөмкин.
Чыганаклар
Бу бит таянган оешмаларга һәм тикшеренүләргә сылтама бирәбез. Һәрберсе бит яңартылганда тикшерелде.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance