Mmuae tiawa no
Monkasa wɔ baabi a ɛhɔ yɛ dinn, fa w’ani kyerɛ onipa no, bɔ ne din, na kasa brɛoo wɔ nsɛm tiawa a emu da hɔ mu. Bisa asɛm baako pɛ bere biara, ma no nneɛma mmienu mu paw nkyɛn sɛ wobebisa no asɛm a ɛtrɛw, na twɛn kyɛ sen sɛnea w’adwene kyerɛ wo. Nnye akyinnye, nteɛ no, na mmisa no nsɛm a ɛte sɛ sɔhwɛ. Tie nea ɛwɔ ne nsɛm akyi, na fa wo nsa, mfonini ne nneyɛe boa wo kasa bere a nsɛm a ɔbɛka no reyɛ den no.
- Te dede a ɛwɔ akyi no so na ma mo ani nhyia ansa na woafi nkɔmmɔbɔ ase.
- Fa nsɛm tiawa, adwene baako pɛ bere biara, na fa din mmom sen sɛ wobɛka ɔno, ɔno anaa wɔn.
- Ma no nneɛma mmienu mu paw, anaa bisa no asɛm a yebua yiw anaa daabi, nkyɛn sɛ wobebisa no asɛm a ɛtrɛw.
- Twɛn ma ɔmmua. Sɛ wɔante nea ɔreka no ase a, san ka nsɛm koro no ara, na afei sɔ nsɛm foforo hwɛ.
- Nnye akyinnye na nteɛ no. Tie sɛnea ɔte nka wɔ nea ɔreka no akyi.
- Bere a nsɛm reyera no, fa wo nsa ka, wo nne, w’anim kyerɛ ne mfonini a mohwɛ bom di nkitaho.
Wɔ kratafa yi so (8 afã horow) .
Dementia betumi ama ayɛ den sɛ wobɛhunu nsɛm a wobɛka, wubedi nsɛm tenten akyi, anaa wubeyi dede a ɛwɔ akyi afi w’adwene mu. Eyi nkyerɛ sɛ onipa no mpɛ sɛ ɔne afoforo di nkitaho bio. Nsesae nketenkete a wobɛyɛ wɔ sɛnea wubesiesie nkɔmmɔbɔ, sɛnea wobɛkasa ne sɛnea wubetie no betumi ama nkɔmmɔbɔ ayɛ mmerɛw na ayɛ dinn ama mo baanu nyinaa.
Afotu titiriw a ɛbɛboa wo ma wo ne obi a ɔwɔ dementia akasa ne dɛn?
Twe n’adwene ba wo so, ma biribiara nyɛ mmerɛw, na nya abotare. Sɛ wokae nneɛma anum pɛ a, kae eyinom:
- Ma baabi a mowɔ no nyɛ dinn na fa w’ani kyerɛ no. Dum TV no, tena baabi a mo ani bɛhyia, na bɔ ne din.
- Ka asɛm baako pɛ bere biara. Nsɛm tiawa, adwene baako, asɛm baako.
- Ma no nneɛma mmienu mu paw. “Ti anaa kɔfe?” yɛ mmerɛw sen “Dɛn na wopɛ?”
- Twɛn. Ma no bere pii ma ɔmmua sen sɛnea ɛte sɛ ɛfata, na bɔ mmɔden sɛ worentwa n’asɛm so.
- Nnye akyinnye na nsɔ no nhwɛ. Tie sɛnea ɔte nka, na ɛnyɛ sɛ nsɛm a ɔreka no yɛ nokware anaa.
Mɛyɛ dɛn afi nkɔmmɔbɔ ase?
Siesie nneɛma no sɛnea ɛbɛyɛ a onipa no betumi de n’adwene asi wo so. Family Caregiver Alliance akwankyerɛ no hyɛ nyansa sɛ di kan tew dede so: dum radio anaa TV no, to ntwamutam anaa ɔpon no mu, anaa monkɔ baabi a ɛhɔ yɛ dinn.
- Fa n’anim bɛn no. Sɛ wofi n’akyi anaa ne nkyɛn ba a, ebetumi abɔ no hu.
- Ka wo ho asɛm kyerɛ no. “Maakye Agya, ɛyɛ me Sarah, wo babea.” Eyi boa no na ɔnhwehwɛ wo din.
- Brɛ wo ho ase kɔ ne level so. Sɛ ɔte hɔ a, tena anaa kotow na mo ani nhyia.
- Hwɛ w’anim ne wo nne. National Institute on Aging (NIA) tu fo sɛ hwɛ wo nne, sɛnea wo kasa den te, w’anim kyerɛ ne wo nipadua mu nneyɛe, na bɔ mmɔden yɛ ayamye na kasa te sɛnea ɛte daa.
- Hwɛ sɛ wahyɛ n’aniwa nhwehwɛmu nneɛma ne n’asom mu nneɛma. Ɛyɛ den sɛ wubedi nkɔmmɔbɔ akyi sɛ wunhu ade yiye anaa wonte asɛm yiye a.
Mɛyɛ dɛn aka me nsɛm?
Fa nsɛm a emu da hɔ, nsɛm tiawa ne nne a ɛyɛ dinn na ɛba fam kasa.
- Adwene baako pɛ wɔ asɛm biara mu. “Momma yɛnhyɛ wo batakari. Afei yɛbɛkɔ abɔnten.” Mfa nka bom wɔ bere baako mu.
- Fa din di dwuma, na ɛnyɛ nsɛmfua a egyina din ananmu. “Wɔfa Jean frɛɛ” mu da hɔ sen “Ɔno frɛɛ.”
- Brɛ wo nne ase, na ɛnyɛ sɛ wobɛma so. Family Caregiver Alliance hyɛ nyansa sɛ fa nne a ɛba fam sen sɛ wobɛteɛ mu.
- San ka, na afei sesa nsɛm no. Sɛ wante ase a, san ka nsɛm koro no ara pɛnkoro. Sɛ ɛno anyɛ yiye a, twɛn kakra na sɔ nsɛm foforo hwɛ.
- Kyerɛ na ka nso. Fa wo nsa kyerɛ kuruwa no, ma no nhu ntade mmienu no, anaa kyerɛ no anammɔn a edi kan.
- Kasa kyerɛ no, na ɛnyɛ sɛ wobɛkasa afa ne ho. NIA bɔ kɔkɔ sɛ ɛnsɛ sɛ wokasa fa onipa no ho te sɛ nea ɔnni hɔ, na ɛnsɛ sɛ wokasa te sɛ abofra nso.
NIA hyɛ nyansa sɛ fa akwan a emu da hɔ kɛse bisa nsɛm a yɛtaa bisa. Nhwɛso a ɛte saa ni:
| Sɛ anka wobɛka sɛ | Sɔ eyi hwɛ |
|---|---|
| “Dɛn na wopɛ sɛ wudi anwummere?” | “Wopɛ nam anaa akokɔ?” |
| “Wote nka dɛn?” | “Wabrɛ anaa?” |
| “Ɛkɔm de wo anaa?” | “Anwummere aduan bɛyɛ krado wɔ simma anum mu.” |
| “Ɛnyɛ saa na wɔyɛ no.” | “Momma yɛmfa saa kwan yi so nyɛ.” |
| “Wokae sɛ yɛkɔɔ ɔtare ho?” | “Mereyɛ yɛn ɔtare ho akwantu ho adwene. Ka nea w’ani gyee ho kyerɛ me.” |
| “Maka akyerɛ wo dedaw.” | San bua no brɛoo, te sɛ nea ɛyɛ nea edi kan. |
Mɛyɛ dɛn atie no yiye?
Tie asekyerɛ ne sɛnea ɔte nka no, na ɛnyɛ nsɛm no nko ara.
- Twɛn. Mpa a ɛba no betumi ayɛ bere a ɔredwene. Kan du brɛoo ansa na woaka biribi.
- Boa no ka asɛm no bere a wahyia mu den pɛ. Family Caregiver Alliance ka sɛ eye sɛ wobɛboa obi aka asɛm bere a ɔrebrɛ.
- Hwɛ sɛ woate nea ɔkae no ase. Alzheimer’s Association akwankyerɛ a ɛfa nkitahodi ho hyɛ nyansa sɛ hwehwɛ asekyerɛ a ɛwɔ ne nsɛm akyi na san ka kyerɛ no na woahu sɛ woate ase. “Worodwene kar no ho anaa?”
- Hwɛ n’anim ne ne nipadua. Bere a kasa yɛ den no, NIA ka sɛ, n’anim kyerɛ betumi ada awerɛhow, abufuw anaa basabasayɛ adi pefee sen nsɛm.
- Fa ne haw nsɛnhia. Sɛ ɔhaw bi gyina asɛm a ɛnyɛ nokware so mpo a, sɛnea ɔte nka no yɛ nokware.
Na sɛ ɔka biribi a ɛnyɛ nokware ɛ?
Nnye akyinnye. Ebia worentumi nni nkonim, na ebetumi ama onipa no ani awu anaa ne ho apopo. Mmom no, fa w’adwene si sɛnea ɔte nka no so, na afei dan n’adwene brɛoo kɔ baabi foforo.
Family Caregiver Alliance hyɛ nyansa sɛ gye sɛnea ɔte nka no to mu ansa na woadan n’adwene. Sɛ nhwɛso no, sɛ wo maame ka sɛ ɔkɔfa mmofra no afi sukuu a:
- Sɛ anka wobɛka sɛ: “Maame, wo mma anyinyin. Ɛyɛ mfe aduanan a atwam ni.”
- Sɔ eyi hwɛ: “Na woyɛ ɛna a wodwen mmofra ho paa. Ka sɛnea na wofa wɔn no kyerɛ me. Yɛnhwɛ na yennidi biribi kakra ansa?”
Alzheimer’s Association nso tu fo sɛ ɛnsɛ sɛ wone no gye akyinnye wɔ nsɛm a wo ne no nyɛ adwene ho. Paw bere pa: sɛ adwene a ɛnyɛ nokware no nyɛ hwee a, gyae mu.
Sɛnea dementia no kɔ so no, ɛsesa nkitahodi sɛn?
Nea ehia no sesa bere kɔ so, enti sesa sɛnea woyɛ wo ade. Alzheimer’s Association ka mmeae mmiɛnsa titiriw ho asɛm:
| Bere | Nea ɛboa |
|---|---|
| Mfiase | Nnya adwene sɛ ontumi nkasa. Fa no hyɛ nkɔmmɔbɔ mu, kasa kyerɛ no tẽẽ, bisa no mmoa a ɔpɛ, na fa aseresɛm di dwuma sɛ ɛboa a. |
| Mfinimfini | Nkɔmmɔbɔ a ɛyɛ mo baanu nko ara wɔ baabi a ɛhɔ yɛ dinn. Kasa brɛoo, ma mo ani nhyia, bisa nsɛm a yebua yiw anaa daabi, ma akwankyerɛ anammɔn anammɔn, na nka n’anim anaa nteɛ no. |
| Akyiri yi | Fa n’anim bɛn no na ka wo ho asɛm kyerɛ no. Hyɛ no nkuran sɛ ɔmfa ne nsa nkyerɛ ade anaa ɔnyɛ nneyɛe. Fa wo nsa ka, nnyigyei, nneɛma a wohu, ne nneɛma a woka hwɛ di dwuma. Nkasa te sɛ nea ɔnni hɔ da. |
Obiara yɛ soronko, na onipa koro no ara betumi anya nna pa ne nna a ɛyɛ den. Yɛ wo ade sɛnea ɔte nka seesei ara, na ɛnyɛ din bi a wɔde frɛ no.
Mfonini ne dwumadi betumi ama nkɔmmɔbɔ ayɛ mmerɛw anaa?
Yiw. Mfonini a mohwɛ bom yi nhyɛso no fi hɔ na ɛma mo baanu nyinaa nya biribi a mobɛhwɛ na mode mo nsa akyerɛ.
- Mfonini a ɛhyɛ nkɔmmɔbɔ nkuran. Conversation Cards de mfonini a asɛm a ɛtrɛw ka ho ma a ɛnsɔ obi nhwɛ da.
- Abusua mfonini. Photo Pairs dan mfonini a woapaw no yɛ agodi a ɛyɛ brɛoo a ɛfa nhyiamu ho, na mpɛn pii no ɛhyɛ nsɛm a atwam nkuran.
- Nsɛmfua a wonim yiye. Finish the Saying de nsɛmfua a wonim yiye wɔ Amerika di dwuma, na afei ɛde nkɔmmɔbɔ ho asɛm ba.
- Agodi a ɛfa nhyiamu ho sɛ akyi asɛm. Picture Pairs ma wo nsa nya biribi yɛ bere a morebɔ nkɔmmɔ.
Hwɛ sɛnea mo ne no bɔ agodi bom ne dwumadi a ɛfa nkae ho na woahu pii. Sɛ ɛfa nsrahwɛ ne frɛ ho a, kenkan yɛn akwankyerɛ a ɛfa nsrahwɛ ne telefon ne video so frɛ ho.
Sɛ onipa no ka kasa ahorow a, hwɛ yɛn akwankyerɛ a ɛfa nkitahodi wɔ kasa ahorow mu.
Na sɛ m’abotare sa ɛ?
Ɛto obiara. NIA hyɛ nyansa sɛ sɛ wo bo fuw a, gye bere kakra ma wo ho ntɔ wo. Kɔ dan foforo mu, home brɛoo mprɛn kakraa bi, na san bra bere a wo ho atɔ wo. Wubetumi afi nkɔmmɔbɔ no ase bio bere biara, na ebia onipa no bɛyɛ ne ade yiye bere a wahu sɛ wo ho adwo no. Sɛ abufuw no bɛyɛ daa ade a, ɛkyerɛ sɛ wuhia mmoa foforo, na ɛnyɛ sɛ woredi nkogu. Yɛn akwankyerɛ a ɛfa hwɛfo a ɔhwɛ ne ho so wɔ mmeae a wubetumi akɔ hɔ akɔpɛ mmoa.
Nsɛmmisa a wɔtaa bisa
Dɛn na ɛnsɛ sɛ woka kyerɛ obi a ɔwɔ dementia?
Kwati sɛ wobɛsɔ no ahwɛ ("Wokae...?"), sɛ wobɛteɛ no ("Ɛno nyɛ nokware"), sɛ wobɛkae no nneɛma a wahwere ("Maka akyerɛ wo dedaw") ne sɛ wobɛkasa afa ne ho te sɛ nea ɔnni hɔ. Kwati sɛ wobɛkasa te sɛ abofra. Eyinom taa ma ani wu anaa ɛhaw no na ɛmmoa.
Ɛsɛ sɛ meteɛ no bere a waka biribi a ɛnyɛ nokware?
Mpɛn pii no, ɛho nhia. Sɛ nea waka no nyɛ hwee a, gyae mu. Akyinnye ntaa nsesa onipa no adwene, na mpɛn pii no ɛma ne ho yeraw no. Fa w’adwene si sɛnea ɔte nka ne nea ohia seesei no so.
Dɛn na menyɛ bere a ontumi nhu asɛm a ɔpɛ sɛ ɔka?
Ma no bere kan. Sɛ wuhu sɛ ɔrebrɛ a, eye sɛ wobɛboa no brɛoo aka asɛm no anaa wobɛbɔ mmɔden ahu nea ɔpɛ sɛ ɔkyerɛ na woabisa no. Sɛ wode wo nsa kyerɛ ade, woyɛ nneyɛe, anaa wode mfonini di dwuma a, ebetumi aboa.
Mɛyɛ dɛn ne obi a dementia no akɔ akyiri na ɔnkasa pii no akasa?
Fa n’anim bɛn no, ka wo ho asɛm kyerɛ no, na fa nne a ɛyɛ dinn ne wo nsa a wode ka no brɛoo kasa. Hwɛ n’anim ne ne nipadua mu nneyɛe na hu sɛnea ɔte nka. Sɛ wowɔ ne nkyɛn, woto dwom a onim, anaa mukura ne nsa a, ebetumi akyerɛ nneɛma pii a nsɛm nni mu.
Nneɛma a wonya fi mu
Yɛde link kɔ ahyehyɛde ahorow ne adesua ahorow a krataafa yi de ne ho to so no so. Wɔhwɛɛ emu biara bere a wɔyɛɛ kratafa no foforo no.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance