Eyamukulo lyelifupi
Popyeni pehala lya mwena, taaleleni omuntu, longitheni edhina lye, e tamu popi kashona noohapu oofupi nodhi li paunathangwa. Puleni epulo limwe pethimbo, gandjeni omathaneko gaali peha lyomapulo ga manguluka, ne mu tegelele olule shi vulithe shoka shi uvika sha yeleka. Inamu patana, inamu yelutha omapuko nenge inamu mu pula opo mu tale ngele okwa dhimbulukwa. Yamukuleni komaiyuvo ngoka ge li konima yoohapu dhe, ne mu longithe egumo, omafano niinyelekela sho oohapu tadhi ende tadhi shonopala.
- Shunitheni pevi omuyoyo nokutala meho lye manga inamu tameka okupopya.
- Longitheni oohapu oofupi, edhiladhilo limwe pethimbo, nomadhina peha lyo ye, yo nenge ya.
- Gandjeni ehogololo lyomathaneko gaali, nenge epulo lyeeno nenge aawe, peha lyomapulo ga manguluka.
- Tegeleleni eyamukulo. Ngele ina uvika ko, endululeni oohapu ndhoka dha faathana, opo ihe mu kokele oohapu oonkwawo.
- Inamu patana nenge okuyelutha omapuko. Yamukuleni komaiyuvo ngoka ge li konima yaashoka ta ti.
- Sho oohapu tadhi shonopala, popieni okupitila megumo, mewi, molupe lwoshipala nomomafano tamu ga tala pamwe.
Kepandja ndika (iitopolwa 8)
- Omayele geni ga simanenena mokupopya nomuntu ngoka e na uuvu wokudhimbwa?
- Nandi tameke ngiini oonkundathana?
- Nandi tye ngiini shoka tandi popi?
- Nandi pulakene nawa ngiini?
- Ongiini ngele okwa ti sha shoka shi li mondjila?
- Okupopya ohaku lunduluka ngiini sho uuvu wokudhimbwa tawu tsikile?
- Omafano niinyangadhalwa otayi vulu ngaa okuningitha oonkundathana dhi pupyale?
- Ongiini ngele onda kanitha eidhidhimiko?
Uuvu wokudhimbwa otawu vulu okuningitha oshidhigu okumona oohapu, okulandula oshipopiwa oshile, nenge okukeelela omuyoyo gwiinima yilwe. Shika itashi ti kutya omuntu ke na we ehalo lyokukwatathana. Omalunduluko omashona monkene to longekidha oonkundathana, nkene to popi nonkene to pulakene otaga vulu okuningitha okupopya ku kale kwapupa nokwa ngungumana kune amuhe.
Omayele geni ga simanenena mokupopya nomuntu ngoka e na uuvu wokudhimbwa?
Kokeka eitulomo lye, kaleka iinima paunathangwa, e to kala nomutima omule. Ngele oto dhimbulukwa iinima itano ayike:
- Ngungumanekeni ehala ne mu mu taaleleni. Dhimeni o-TV, kuutumbeni mu li poshiikithilawuliko yomeho, ne mu longithe edhina lye.
- Tyenieni oshinima shimwe pethimbo. Oohapu oofupi, edhiladhilo limwe, epulo limwe.
- Gandjeni ehogololo lyomathaneko gaali. “Otee nenge okofi?” oshipu shi vulithe “Owa hala shike?”
- Tegeleleni. Gandjeni ethimbo olule li vulithe shoka shi uvika sha yeleka opo a yamukule, ne mu kambadhale kaamu mu tye muule.
- Inamu patana nenge inamu mu pula. Yamukuleni nkene e uvite, haampoka iinima yolela yi li mondjila nenge aawe.
Nandi tameke ngiini oonkundathana?
Longekidheni iinima opo omuntu a vule okugandja eitulomo kungoye. Embo lyewiliko lyaFamily Caregiver Alliance otali kumagidha mu shunithe pevi tango omuyoyo: dhimeni oradio nenge o-TV, edhileni omakende nenge omweelo, nenge mu ye pehala lya mwena.
- Hedheni muye mu li komeho. Okuya kuumeho we okuza konima nenge kombinga otashi vulu oku mu halutha.
- Mu lombweleni kutya ne oolye. “Ongoye, Tate, ongame Sarah, omwanakadhona gwoye.” Shika otashi mu kwathele kaa konge edhina lyeni.
- Iikululeni mu ye poshiikithilawuliko she. Ngele okwa kuutumba, kuutumbeni nenge tsuuleni oongolo opo omeho geni ga kale poshiikithilawuliko shimwe.
- Tala koshipala shoye nokewi lyoye. National Institute on Aging (NIA) otayi kumagidha u kale wa kotoka kewi lyoye, kuule welyo, kolupe lwoshipala nomokwiihumbata kwolutu, e to kambadhala okukala nombili nonomukalo omwaanawa.
- Shilipaleka kutya omagalikuthi nomeenditho guupulakeno oge li po. Oshidhigu okulandula oonkundathana ndhoka ito vulu okumona nenge okuuva nawa.
Nandi tye ngiini shoka tandi popi?
Longitha oohapu oopu, oohapu oofupi newi lya ngungumana nolya tsa pevi.
- Edhiladhilo limwe mepopi limwe. “Natu zale ondjatha yoye. Opo ihe tatu yi pondje.” Haimwe ayihe poshikando shimwe.
- Longitha omadhina, haapiititho. “Kuku Jean okwa dhengele” osha yela nawa shi vulithe “Oye a dhengele.”
- Shunitha ewi pevi, haokuli yelutha. Family Caregiver Alliance otayi ti ewi lya tsa pevi oli li hwepo shi vulithe ewi lya yeluka.
- Endulula, opo ihe lundulula oohapu. Ngele ina uva ko, endulula oohapu ndhoka lumwe. Ngele inashi kwatha, tegelela kashona e to kambadhala oohapu dhilwe.
- Ulika wo, hangeyi okupopya owala. Ulika okakopi, yelutha oombindja ndhoka mbali, nenge ulika onkatu yotango.
- Popya naye, haokupopya kombinga ye. NIA otayi londodha opo waa popye kombinga yomuntu ongaye ke po, nowaa longithe wo “elaka lyokupopya nokanona”.
NIA otayi gandja omathaneko gomapulo ga pupyala. Oompumbwe ndhika odhi li momukalo ngoka:
| Peha lyokutya | Kambadhala okutya |
|---|---|
| “Owa hala okulya shike kongulohi?” | “Owa hala oohi nenge ondhuhwa?” |
| “Ou uvite ngiini?” | “Ou uvite wa vulwa?” |
| “Owa sa ondjala?” | “Uulalelo otawu ka kala wa pya moominute ntano.” |
| “Hasho to shi ningi ngaaka.” | “Natu shi kambadhale momukalo nguka.” |
| “Oho dhimbulukwa olweendo lwetu kethale?” | “Onda li tandi dhiladhila olweendo lwetu kethale. Lombwela ndje shoka wa li wa panda.” |
| “Onde ku lombwele nale.” | Yamukula ishewe, nombili, ongoye to shi ningi oshikando shotango. |
Nandi pulakene nawa ngiini?
Pulakena kutya oohapu otadhi ti shike nokomaiyuvo ngoka ge li mo, haakooohapu adhiike.
- Tegelela. Ethimbo lyomwena olundji olyokudhiladhila. Yalula kashona sigo omulongo manga inoo ya mo.
- Gandja ohapu owala ngele okwa kwatwa. Family Caregiver Alliance otayi ti oshi li nawa okugandja ohapu ngele omuntu ota kondjo.
- Tala ngele owa uvu ko. Embo lyewiliko lyaAlzheimer’s Association kombinga yokupopya otali kumagidha u tale kutya oohapu dhe otadhi ti shike meni, e to shi endulula opo u shilipaleke kutya owa uvu ko. “Ou na oshimpwiyu kombinga yoshihauto?”
- Tala koshipala she nokolutu lwe. Sho okupopya tashi ningi oshidhigu, NIA otayi ti, omainyengo goshipala otaga vulu okuulika uuwike, ehandu nenge uupyakadhi nawa shi vulithe oohapu.
- Taamba ko iimpwiyu ye. Nonando oshimpwiyu osha kankamena kepuko lyolela, eiyuvo olyoshili.
Ongiini ngele okwa ti sha shoka shi li mondjila?
Inamu patana. Kashishi olundji to vulu okusinda, nomuntu otashi vulika a kale e uvite ohoni nenge a tila. Peha lyasho, kwatakaneni neiyuvo lye, opo ihe mu ye komeho nombili.
Family Caregiver Alliance otayi kumagidha mu taambe ko eiyuvo manga inamu lundulula oshipopiwa. Pashiholelwa, ngele nyoko ota ti kutya oku na oku ka kutha aanona kosikola:
- Peha lyokutya: “Meme, aanona yoye oya kula. Osho sha li omimvo omilongo ine dha pita.”
- Kambadhala okutya: “Owa li aluhe yina omunahole. Lombwela ndje nkene wa li ho ya kutha. Natu lye tango okantuntu?”
Alzheimer’s Association otayi kumagidha wo kaamu patane kombinga yiinima mbyoka itamu tsu kumwe nayo. Hogolola ethimbo: ngele edhiladhilo lya puka kali na oshiponga, etheni li kale po.
Okupopya ohaku lunduluka ngiini sho uuvu wokudhimbwa tawu tsikile?
Oompumbwe ohadhi lunduluka ethimbo nethimbo, onkene lundulula omukalo gwoye. Alzheimer’s Association otayi fatulula oonkatu ndatu dha faathana:
| Onkatu | Shoka tashi kwatha |
|---|---|
| Petameko | Ino tya ke na we okuvulwa. Mu kwateleni mo moonkundathana, popyeni naye ye mwene, mu puleni ekwatho ndyoka a hala, ne mu longithe omaiyando ngele otashi kwatha. |
| Pokati | Oonkundathana pokati keni naantu yaali pehala lya mwena. Popyeni kashona, kaleni mu na ekwatathano lyomeho, longitheni omapulo geeno nenge aawe, gandjeni omalombwelo konkatu nonkatu, ne inamu tuka nenge okuyelutha omapuko. |
| Pehulilo | Hedheni muye mu li komeho ne mu mu lombwele kutya ne oolye. Mu tseni omukumo a ulike nuunye niinyelekela. Longitheni egumo, omalaka, iinima mbyoka ta mono nomazimba. Inamu popya nando ongaye ke po. |
Omuntu kehe oku li paumwene, nomuntu ngoka tuu ngoka ota vulu okukala e na omasiku omawanawa nomadhigu. Yamukula nkene e li ngashingeyi, hakedhina lyonkatu.
Omafano niinyangadhalwa otayi vulu ngaa okuningitha oonkundathana dhi pupyale?
Eeno. Efano ndyoka tamu li tala pamwe otali shunitha pevi uupyakadhi notali mu pe amuhe sha mu tale ne mu ulike.
- Omathaneko gomafano. Conversation Cards otaga gandja omafano nomapulo ga manguluka ngoka ihaga pula opo ga tale ngele okwa dhimbulukwa.
- Omafano gofamilia. Photo Pairs otaga ningi omafano ngoka mwa hogolola uudhano wokuendathana nombili, shoka olundji ohashi pendutha omahokololo.
- Oohapu dhoshito ndhoka dha tseyika. Finish the Saying ohadhi longitha oohapu dhoshito dha tseyika nawa, tadhi landulwa kepulo lyokupopya.
- Uudhano wokutsakanitha ongokonima. Picture Pairs otawu pe omake geni sha mu longe sho tamu popi.
Tala nkene tamu vulu okudhana pamwe nosho wo iinyangadhalwa yokudhimbulukwa opo mu mone omayele galwe. Ngele otamu talele po nenge tamu popi kongodhi, lesha omayele getu kombinga yokutalela po nosho wo okupopya kongodhi nenge pavidio.
Ngele omuntu oha popi omalaka ogendji, tala embo lyetu lyewiliko lyokupopya pokati komalaka.
Ongiini ngele onda kanitha eidhidhimiko?
Ohashi ningilwa kehe gumwe. NIA otayi ti ngele owa yemata, kutha ethimbo wu ngungumane. Yi mondunda yilwe, fudha kashona nuule, e to galuka uuna to vulu. Oto vulu aluhe okutameka oonkundathana ishewe, nomuntu otashi vulika a yamukule komukalo gwoye omungungumani. Ngele uupyakadhi otawu kala po olundji, shoka otashi ulike kutya owa pumbwa ekwatho lya gwedhwa po, hakuulika kutya oto ponyo. Embo lyetu lyewiliko kombinga yokwiisila oshimpwiyu ngoye mwene oli na mpoka to vulu okumona ekwatho.
Omapulo ge shiwike
Oshike wu na okuyanda okutya komuntu ngoka e na uuvu wokudhimbwa?
Yanda okupula opo u tale ngele okwa dhimbulukwa ("Oho dhimbulukwa...?") , okuyelutha omapuko ("Shoka osha puka"), okumu dhimbulutha shoka a kanitha ("Onde ku lombwele nale") nokupopya kombinga ye ongaye ke po. Yanda wo okupopya naye ngaashi okanona. Iinima mbika ohayi eta olundji ohoni nenge uudhigu, nopwaahe na ekwatho.
Nandi mu yukithe tuu ngele okwa puka miinima yolela?
Olundji hasho. Ngele epuko kali na oshiponga, etheni li kale po. Okupatana ihaku lundulula olundji omadhiladhilo gomuntu, notashi vulu oku mu yemateka. Gandjeni eitulomo komaiyuvo ge nokwaashoka a pumbwa ngashingeyi.
Nandi ninge shike ngele ita vulu okumona ohapu?
Mu peni tango ethimbo. Ngele otu wete kutya ota kondjo, oshi li nawa oku mu pa ohapu nombili nenge okufekela shoka ta dhiladhila e to pula ngele osho. Okuulika nuunye, iinyelekela nomafano otashi vulu wo okukwathela.
Nandi popye ngiini nomuntu ngoka e li pehulilo lyuuvu wokudhimbwa, ngoka iha popi olundji?
Hedheni muye mu li komeho, mu lombweleni kutya ne oolye, ne mu longithe ewi lya ngungumana negumo lya pupyala. Taleni omasipa nomainyengo golutu opo mu uve omaiyuvo ge. Okukala po kweni, eimbilo ndyoka e shi, nenge okukwatathana komake otashi vulu okupopya oshindji nopwaahe na oohapu.
Oonzapo
Ohatu kwatakanitha nomahangano nomapekaapeko ngoka epandja ndika lye egamena kugo. Kehe shimwe osha konaakonwa sho epandja lya opalekwa.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance