Mambu ya kusolula ti muntu yina ke zinga ti maladi ya kuvila mambu

Maladi ya kuvila mambu lenda sala nde yo kuma mpasi kuzwa mambu, kulanda mambu ya nda, to kukanga makelele ya pembeni. Yo ke tendula ve nde muntu me yambula nzala ya kuvukana ti bantu ya nkaka. Bansobolo ya fioti na mutindu nge ke yilamaka sambu na kusolula, mutindu nge ke tubaka mpi mutindu nge ke waka lenda sala nde kusolula kuma pete mpi pima sambu na beno nyonso zole.

Bandongisila nki ya mfunu mingi sambu na kusolula ti muntu yina ke zinga ti maladi ya kuvila mambu?

Baka dikebi na yandi, vanda pete, mpi vanda na ntima ya nda. Kana nge ke yibuka mambu tanu kaka:

1. Sala kisika pima mpi talana ti yandi. Zima televizio, vanda na nivo ya meso na yandi, mpi sadila zina na yandi.
2. Tuba diambu mosi na mbala mosi. Mambu ya nkufi, diambu mosi, kiuvu mosi.
3. Pesa mambu zole ya kupona. «Tii to kafe?» kele pete kuluta «Nge ke zola nki?»
4. Vinga. Pesa ntangu ya mingi sambu na kupesa mvutu kuluta mutindu nge ke mona yo mbote, mpi meka kukatula yandi ve na kati-kati.
5. Kutanisa ve mpi kuyula ve bonso na ekzame. Pesa mvutu na mutindu yandi ke wa, kansi ve kana mambu kele ya kieleka to ve.

Mono fwete banda nki mutindu masolo?

Yilama na mutindu nde muntu lenda tula dikebi na nge. Lutwadisu ya Family Caregiver Alliance ke longa na ntwala kukatula makelele: zima radio to televizio, kanga rideau to mwelo, to kwenda na kisika ya pima mingi.

• Kwenda pene-pene na yandi na ntwala. Kukwisa na nima to na lweka lenda yitukisa yandi.
• Tuba nge kele nani. «Mbote Tata, mono Sarah, mwana na nge ya nkento.» Yo ke sadisa yandi nde yandi sosila ve zina na nge.
• Vanda na nivo na yandi. Kana yandi me vanda, vanda to fukama sambu meso na beno vandaka na nivo mosi.
• Tala luse ya zizi mpi ndinga na nge. National Institute on Aging (NIA) ke longa nde nge tala ndinga na nge, ngolo na yo, luse ya zizi mpi bidimbu ya nitu, mpi vanda ti mutindu ya mawete mpi ya pete.
• Tala kana maneti ya meso mpi bisadilu ya kuwa kele na kisika na yo. Yo kele mpasi kulanda masolo yina nge lenda mona to kuwa ve mbote.

Mono fwete tuba mambu nki mutindu?

Sadila mambu ya pete, mambu ya nkufi mpi ndinga ya pima mpi ya nsi.

• Diambu mosi na mambu mosi. «Beto tula kazaka na nge. Na nima beto ta basika na nganda.» Kansi ve mambu yonso zole na mbala mosi.
• Sadila bazina, kansi ve bikuma ya zina. «Tanti Jean telemonaka» kele pwelele kuluta «Yandi telemonaka.»
• Tuba na ndinga ya nsi, kansi ve ya ngolo mingi. Family Caregiver Alliance ke pesa ndongisila ya kusadila ndinga ya nsi na kisika ya kutombula yo.
• Vutukila, na nima soba mambu. Kana yandi bakisaka ve, vutukila mambu ya mutindu mosi mbala mosi. Kana yo sadisa ve, vinga fioti mpi meka mambu ya nkaka.
• Songa mpi tuba. Songa kopo, nata bilele zole ya ntulu, to monisa kitambi ya ntete.
• Solula ti yandi, kansi ve mambu ya me tala yandi na ntwala na yandi. NIA ke kebisa na kutuba mambu ya me tala muntu bonso nde yandi kele ve kuna, mpi na kutuba bonso na mwana ya fioti.

NIA ke pesa bandongisila ya pete sambu na biuvu ya mbala na mbala. Tala bambandu yai:

Mono fwete wa nki mutindu mbote?

Wa ntendula mpi mawi, kansi ve mambu kaka.

• Vinga. Pima lenda vanda ntangu ya kuyindula. Tanga malembe tii na dikumi na ntwala ya kukota na kati.
• Pesa ngogo kaka kana yandi me kangama. Family Caregiver Alliance ke tuba nde yo kele mbote kupesa ngogo ntangu muntu ke nwana.
• Tala kana nge bakisaka mbote. Lutwadisu ya Alzheimer’s Association sambu na kusolula ke pesa ndongisila ya kusosa ntendula yina kele na nima ya mambu na yandi mpi kuvutukila yo sambu na kutala kana nge bakisaka mbote. «Nge kele ti ntantu sambu na kamio?»
• Tala luse ya zizi mpi nitu na yandi. Ntangu kutuba ke kuma mpasi, NIA ke monisa nde luse ya zizi lenda monisa mawa, makasi to mpasi mbote kuluta mambu.
• Baka bampusa na yandi na mfunu. Ata kana ntantu me katuka na kifu ya mbote ve, mawi yina kele ya kieleka.

Ebuna kana yandi tuba diambu yina kele ya kieleka ve?

Kutanisa ve. Zikama mingi nge ta longa ve, mpi muntu lenda kuma na nsoni to na boma. Na kisika ya kutanisa, vukana ti mawi yina, na nima yidika malembe.

Family Caregiver Alliance ke pesa ndongisila ya kundima mawi na ntwala ya kusoba malembe mambu. Mu mbandu, kana mama na nge ke tuba ti yandi fwete kwenda kubaka bana na nzo-nkanda:

• Na kisika ya: «Mama, bana na nge me kuma bambuta. Yo lutaka bamvula mingi.»
• Meka: «Nge vandaka mama ya ke talaka bana na mawete mingi. Tubila mono mutindu nge vandaka kubaka bo. Nge ke zola beto dia fioti na ntwala?»

Alzheimer’s Association ke longa mpi nde beno kutanisa ve na mambu yina beno ndima ve. Pona bambala: kana dibanza ya mbote ve ke sala mbi ve, bika yo.

Kusolula ke sobaka nki mutindu ntangu maladi ya kuvila mambu ke kwenda na ntwala?

Bamfunu ke sobaka na ntangu, yo yina soba mutindu na nge. Alzheimer’s Association ke tendula bitini tatu ya nene:

Konso muntu kele ya kuswaswana, mpi muntu mosi lenda vanda ti bilumbu ya mbote mpi bilumbu ya mpasi. Pesa mvutu na mutindu yandi kele ntangu yai, kansi ve na zina ya maladi.

Keti bifwanisu mpi bisalu lenda sala nde masolo kuma pete?

Ee. Kifwanisu yina beno ke tala kumosi ke katula ntokama mpi ke pesa beno nyonso zole kima ya kutala mpi ya kusonga.

• Bifwanisu ya kubandisa masolo. Conversation Cards ke pesa bifwanisu ti biuvu ya kukangula masolo yina ke yula ve bonso na ekzame.
• Bafoto ya dibuta. Photo Pairs ke soba bafoto yina nge me pona na nsaka ya pete ya kufwanisa, mpi mbala mingi yo ke basisa masolo ya mambu ya ntama.
• Bingana yina bantu me zabana. Finish the Saying ke sadila bingana ya Amerika yina bantu mingi me zabana, mpi na nima yo ke pesa diambu ya kusolula.
• Bansaka ya kufwanisa bonso kisika ya masolo. Picture Pairs ke pesa maboko na nge kima ya kusala ntangu beno ke solula.

Tala mutindu ya kusakana kumosi mpi bisalu ya kuyibuka mambu ya ntama sambu na mambu ya nkaka. Sambu na bambala ya kutala bantu mpi ba telefone, tanga balutwadisu na beto ya kutala bantu mpi ba telefone ti ba video.

Sambu na muntu yina ke tubaka bandinga mingi, tala lutwadisu na beto ya kusolula na kati ya bandinga.

Ebuna kana ntima na mono me katuka?

Yo ke salamaka na bantu yonso. NIA ke pesa ndongisila nde kana nge me wa makasi, baka ntangu sambu na kuvanda pima. Kwenda na suku ya nkaka, pema malembe mbala fioti, mpi vutuka ntangu nge lenda. Nge lenda banda masolo diaka, mpi mbala mingi muntu ta pesa mvutu ya mbote ntangu nge me vanda pima. Kana makasi ke kumaka mambu ya konso kilumbu, yo ke monisa nde nge kele na mfunu ya lusadisu ya nkaka, kansi ve nde nge ke nunga ve. Lutwadisu na beto ya kuditalaka sambu na bantu yina ke sansaka kele ti bisika yina nge lenda baka lusadisu.