Karabo e khutšoane
Buang sebakeng se kgutsitseng, shebanang sefahleho le sefahleho, sebedisang lebitso la hae, mme le bue butle ka dipolelo tse kgutshwane le tse bonolo. Botsa potso e le nngwe ka nako, fana ka dikgetho tse pedi ho ena le dipotso tse bulehileng, mme le eme nako e teletsana ho feta kamoo ho ikutlwahalang ho tlwaelehile. Se phehisane, se lokise kapa ho botsa dipotso tsa ho leka mohopolo. Arabela maikutlo a ka mora mantswe, mme le sebedise ho ama, ditshwantsho le boitšhisinyo ha puo e thatafala.
- Fokotsa lerata le ka morao mme le shebane mahlong pele le qala ho bua.
- Sebedisa dipolelo tse kgutshwane, mohopolo o le mong ka nako, le mabitso ho ena le “yena” kapa “bona”.
- Fana ka kgetho ya tse pedi, kapa potso ya e kapa tjhe, ho ena le dipotso tse bulehileng.
- Emela karabo. Haeba a sa utlwisisehe, pheta mantswe a tshwanang, ebe o leka a mang.
- Se phehisane kapa ho lokisa. Arabela maikutlo a ka mora seo a se buang.
- Ha mantswe a fokotseha, buisanang ka ho ama, molumo wa lentswe, ponahalo ya sefahleho le ditshwantsho tseo le di shebellang mmoho.
Leqepheng lena (likarolo 8)
- Ke malebela afe a bohlokwa haholo ha o bua le motho ya phelang le dementia?
- Ke lokela ho qala puisano jwang?
- Ke lokela ho bua mantswe a ka jwang?
- Nka mamela hantle jwang?
- Ho thweng haeba a bua ntho e seng nnete?
- Puisano e fetoha jwang ha dementia e ntse e tsoela pele?
- Na ditshwantsho le diketsahalo di ka etsa hore puisano e be bobebe?
- Ho thweng haeba ke fellwa ke mamello?
Dementia e ka etsa hore ho be thata ho fumana mantswe, ho latela polelo e telele, kapa ho se utlwe lerata le ka morao. Sena ha se bolele hore motho o se a sa batle ho buisana le ba bang. Diphetoho tse nyenyane tseleng eo le lokisang puisano ka yona, kamoo le buang ka teng le kamoo le mamelang ka teng di ka etsa hore ho bua ho be bobebe le ho kgutsa ho feta ho lona bobedi.
Ke malebela afe a bohlokwa haholo ha o bua le motho ya phelang le dementia?
Fumana tlhokomelo ya hae, boloka dintho di le bonolo, mme o be le mamello. Haeba o hopola dintho tse hlano feela:
- Kgutsisa kamore mme le shebane. Tima TV, dula moo le shebanang mahlong, mme o sebedise lebitso la hae.
- Bua ntho e le nngwe ka nako. Dipolelo tse kgutshwane, mohopolo o le mong, potso e le nngwe.
- Fana ka kgetho ya tse pedi. “Tee kapa kofi?” ho bobebe ho feta “O ka rata eng?”
- Ema. Mo fe nako e ngata ya ho araba ho feta kamoo ho ikutlwahalang ho tlwaelehile, mme o leke ho se mo kene hanong.
- O se ke wa phehisana kapa ho botsa dipotso tsa ho leka mohopolo. Arabela kamoo a ikutlwang, eseng hore na dintlha di nepahetse kapa tjhe.
Ke lokela ho qala puisano jwang?
Lokisetsa hore motho a kgone ho tsepamisa maikutlo ho wena. Tataiso ya Family Caregiver Alliance e kgothalletsa ho fokotsa lerata pele: tima seea-le-moya kapa TV, kwahela dikgaretene kapa lemati, kapa le ye sebakeng se kgutsitseng ho feta.
- Atamela ka pele. Ho tla ka morao kapa ka lehlakoreng ho ka mo tshosa.
- Bolela hore o mang. “Dumela Ntate, ke nna Sarah, moradi wa hao.” Sena se mo pholosa hore a se ke a batla lebitso la hao.
- Theohela boemong ba hae. Haeba a dutse, dula kapa kgumama hore mahlo a lona a be boemong bo le bong.
- Ela hloko sefahleho sa hao le molumo wa lentswe. National Institute on Aging (NIA) e eletsa hore o ele hloko molumo wa lentswe, bophahamo ba lona, ponahalo ya sefahleho le boitšhisinyo ba mmele, mme o leke ho ba le mokgwa o mofuthu le o otlolohileng.
- Netefatsa hore digalase le dithuso tsa kutlo di teng. Ho thata ho latela puisano eo o sa e boneng kapa ho e utlwa hantle.
Ke lokela ho bua mantswe a ka jwang?
Sebedisa mantswe a bonolo, dipolelo tse kgutshwane le lentswe le kgutsitseng, le tlase.
- Mohopolo o le mong polelong ka nngwe. “Ha re kene jase ya hao. Jwale re tla ya kantle.” Eseng ka bobedi ka nako e le nngwe.
- Sebedisa mabitso, eseng maemedi. “Rakgadi Jean o letsitse” ho hlakile ho feta “O letsitse.”
- Theola lentswe, o se ke wa le phahamisa. Family Caregiver Alliance e kgothalletsa lentswe le tlase ho ena le le hodimo.
- Pheta, ebe o fetola mantswe. Haeba a sa utlwisisa, pheta mantswe a tshwanang hanngwe. Haeba seo se sa sebetse, ema hanyane mme o leke mantswe a mang.
- Bontsha hape o bue. Supa kopi, phahamisa dijesi tse pedi, kapa bontsha mohato wa pele.
- Bua le yena, eseng ka yena. NIA e lemosa hore ho se ke ha buuwa ka motho jwaloka eka ha a eo, le hore ho qobwe “puo ya bana”.
NIA e kgothalletsa mefuta e bonolo ya dipotso tse tlwaelehileng. Mehlala ke ena ka moelelo oo:
| Ho ena le | Leka |
|---|---|
| “O batla eng bakeng la dijo tsa mantsiboya?” | “O batla tlhapi kapa kgogo?” |
| “O ikutlwa jwang?” | “Na o ikutlwa o kgathetse?” |
| “Na o lapile?” | “Dijo tsa mantsiboya di tla loka ka metsotso e mehlano.” |
| “Ha se kamoo o e etsang ka teng.” | “Ha re leke ka tsela ena.” |
| “Na o hopola leeto la rona la ho ya letsheng?” | “Ke ne ke nahana ka leeto la rona la ho ya letsheng. Mpolelle hore na o ne o rata eng ka lona.” |
| “Ke se ke o boleletse.” | Araba hape, ka mosa, jwaloka eka ke lekgetlo la pele. |
Nka mamela hantle jwang?
Mamela moelelo le maikutlo, eseng mantswe feela.
- Ema. Hangata ho kgutsa ke nako ya ho nahana. Bala butle ho fihla ho leshome pele o kena.
- Fana ka lentswe feela ha a thatafallwa. Family Caregiver Alliance e re ho lokile ho fana ka mantswe ha motho a sokola.
- Netefatsa seo o se utlwileng. Tataiso ya puisano ya Alzheimer’s Association e kgothalletsa ho batla moelelo o ka mora mantswe a hae le ho o pheta ho netefatsa hore o utlwisisa. “O tshwenyehile ka koloi?”
- Shebella sefahleho le mmele wa hae. Ha puo e thatafala, NIA e hlokomela hore ponahalo ya sefahleho e ka bontsha maswabi, kgalefo kapa ho teneha ka ho hlaka ho feta mantswe.
- Nka dingongoreho ka botebo. Le haeba tshwenyeho e thehilwe nthong e fosahetseng, maikutlo a teng ke a nnete.
Ho thweng haeba a bua ntho e seng nnete?
O se ke wa phehisana. Ho ka etsahala hore o se ke wa hlola, mme motho a ka qetella a ikutlwa a le dihlong kapa a tshohile. Ho ena le hoo, utlwisisa maikutlo, ebe o fetela pele ka bonolo.
Family Caregiver Alliance e kgothalletsa ho amohela maikutlo pele o mo suthisetsa nthong e nngwe. Ka mohlala, haeba mme wa hao a tsitlella hore o lokela ho lata bana sekolong:
- Ho ena le: “Mme, bana ba hao ba se ba hodile. Seo e bile dilemo tse mashome a mane tse fetileng.”
- Leka: “Kamehla o ne o le mme ya hlokomelang haholo. Mpolelle ka ho ba lata. Na re ka ja seneke pele?”
Alzheimer’s Association e boetse e eletsa hore ho se phehisanwe ka dintho tseo le sa dumellaneng ka tsona. Kgetha dinako tsa hao: haeba tumelo e fosahetseng e sa kotsi, e tlohele.
Puisano e fetoha jwang ha dementia e ntse e tsoela pele?
Ditlhoko di a fetoha ha nako e ntse e ya, kahoo fetola mokgwa wa hao. Alzheimer’s Association e hlalosa mekhahlelo e meraro ka kakaretso:
| Mokgahlelo | Se thusang |
|---|---|
| Wa pele | O se ke wa nka hore ha a kgone ho buisana. Mo kenye dipuisanong, bua le yena ka kotloloho, mo botse hore na o batla tshehetso efe, mme o sebedise metlae haeba e thusa. |
| Wa bohareng | Dipuisano tsa motho a le mong sebakeng se kgutsitseng. Bua butle, boloka ho shebana mahlong, sebedisa dipotso tsa e kapa tjhe, fana ka ditaelo ka mehato, mme o se ke wa nyatsa kapa ho lokisa. |
| Wa morao | Atamela ka pele mme o bolele hore o mang. Kgothalletsa ho supa le boitšhisinyo. Sebedisa ho ama, medumo, dintho tse bonwang le monko. O se ke wa bua jwaloka eka ha a eo. |
Motho ka mong o fapane, mme motho a le mong a ka ba le matsatsi a matle le a thata. Arabela kamoo a leng ka teng hona jwale, eseng lebitso la boemo.
Na ditshwantsho le diketsahalo di ka etsa hore puisano e be bobebe?
E. Setshwantsho seo le se shebellang mmoho se fokotsa kgatello mme se fa lona bobedi ntho eo le ka e shebang le ho e supa.
- Ditshwantsho tsa puisano. Conversation Cards e fana ka ditshwantsho tse nang le dipotso tse bulehileng tse sa lekeng mohopolo.
- Ditshwantsho tsa lelapa. Photo Pairs e fetola ditshwantsho tseo o di kgethang papadi e bonolo ya ho nyalanya, e leng seo hangata se tsosang dipale.
- Maele a tlwaelehileng. Finish the Saying e sebedisa maele a tsebahalang, e latelwe ke potso ya puisano.
- Dipapadi tsa ho nyalanya e le semelo. Picture Pairs e fa matsoho a hao ntho eo a ka e etsang ha le ntse le qoqa.
Bona kamoo le ka bapalang dipapadi mmoho le diketsahalo tsa ho hopola bakeng sa tse ding. Bakeng sa diketelo le mehala, bala ditataiso tsa rona tsa ho etela le mehala le mehala ya video.
Bakeng sa motho ya buang dipuo tse ngata, bona tataiso ya rona ya puisano ka dipuo tse fapaneng.
Ho thweng haeba ke fellwa ke mamello?
Ho etsahala ho motho e mong le e mong. NIA e kgothalletsa hore haeba o teneha, o nke nako ya ho iketla. Tsamaela ka phaposing e nngwe, hema butle makgetlo a mmalwa, mme o kgutle ha o kgona. O ka qala puisano hape, mme hangata motho a ka arabela hantle maikutlong a hao a kgutsitseng. Haeba ho teneha ho se ho etsahala kgafetsa, seo ke sesupo sa hore o hloka tshehetso e eketsehileng, eseng hore o a hloleha. Tataiso ya rona ya ho itlhokomela ha mohlokomedi e na le dibaka tseo o ka fumanang thuso ho tsona.
Lipotso tse tloaelehileng
Ke eng eo o sa lokelang ho e bua ho motho ya phelang le dementia?
Qoba ho mo botsa dipotso tsa ho leka mohopolo (“Na o a hopola...?”), ho mo lokisa (“Seo se fositse”), ho mo hopotsa ditahlehelo (“Ke se ke o boleletse”) le ho bua ka yena jwaloka eka ha a eo. Qoba puo ya bana. Dintho tsena hangata di ka baka dihlong kapa kgathatso ntle le ho thusa.
Na ke lokela ho mo lokisa ha a bua ntho e fosahetseng?
Hangata tjhe. Haeba ntho e fosahetseng e sa kotsi, e tlohele. Ho phehisana hangata ha ho fetole maikutlo a motho mme hangata ho mo kgopisa. Tsepamisa maikutlo ho kamoo a ikutlwang le seo a se hlokang hona jwale.
Ke etseng ha a sa fumane lentswe?
Mo fe nako pele. Haeba ho hlakile hore o a sokola, ho lokile ho mo thusa ka lentswe ka bonolo kapa ho hakanya seo a se bolelang mme o netefatse. Ho supa, boitšhisinyo le ditshwantsho le tsona di ka thusa.
Ke bua jwang le motho ya leng mothating o tsoetseng pele wa dementia ya sa bueng hangata?
Atamela ka pele, bolela hore o mang, mme o sebedise lentswe le kgutsitseng le ho ama ka bonolo. Shebella sefahleho le boitšhisinyo ba mmele bakeng la maikutlo. Ho ba teng ha hao, pina e tlwaelehileng kapa ho tshwarana ka matsoho ho ka bua haholo le ntle le mantswe.
Mehloli
Re fana ka likhokahano tsa mekhatlo le lithuto tseo leqephe lena le itšetlehileng ka tsona. E 'ngoe le e 'ngoe e hlahlobiloe ha leqephe le ntlafatsoa.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance