Деменциялы кеше менән һөйләшеү тураһында кәңәштәр

Деменция кеше өсөн кәрәкле һүҙҙәрҙе табыуҙы, оҙон һөйләмде эҙмә-эҙлекле күҙәтеүҙе йәки тирә-яҡтағы шаулауға иғтибар итмәүҙе ауырлаштырыуы мөмкин. Әммә был кешенең аралашыуға теләге юҡҡа сыҡты тигәнде аңлатмай. Әңгәмәне нисек башлауығыҙҙа, нисек һөйләшеүегеҙҙә һәм нисек тыңлауығыҙҙа бәләкәй үҙгәрештәр индереү икегеҙ өсөн дә аралашыуҙы еңелерәк һәм тынысраҡ итә ала.

Деменциялы кеше менән һөйләшеүҙә иң мөһим кәңәштәр ниндәй?

Кешенең иғтибарын йәлеп итегеҙ, ябайыраҡ һөйләгеҙ һәм сабыр булығыҙ. Бары тик биш нәмәне иҫтә тотоһоғоҙ, етәр:

1. Бүлмәне тын итегеҙ һәм кешегә ҡарағыҙ. Телевизорҙы һүндерегеҙ, күҙ менән бер кимәлдә ултырығыҙ һәм исемен ҡулланығыҙ.
2. Бер үк ваҡытта бер генә әйтегеҙ. Ҡыҫҡа һөйләмдәр, бер фекер, бер һорау.
3. Ике вариант тәҡдим итегеҙ. «Сәй йәки ҡәһүә?» — «Нимә эсергә теләйһегеҙ?» тигән һорауға ҡарағанда еңелерәк.
4. Көтөгөҙ. Яуап өсөн ғәҙәттәгегә ҡарағанда күберәк ваҡыт бирегеҙ һәм һүҙен өҙмәҫкә тырышығыҙ.
5. Бәхәсләшмәгеҙ һәм тикшермәгеҙ. Фактыларҙың дөрөҫлөгөнә түгел, кешенең тойғоһона яуап бирегеҙ.

Әңгәмәне нисек башларға?

Кеше иғтибарын һеҙгә йүнәлтә алыуы өсөн шарттар булдырығыҙ. Family Caregiver Alliance ҡулланмаһы тәүҙә шаулауҙы кәметергә кәңәш итә: радио йәки телевизорҙы һүндерегеҙ, пәрҙәне йәки ишекте ябығыҙ йәки тынысраҡ урынға күсегеҙ.

• Алдан килегеҙ. Арттан йәки яндан килеү кешеүе ҡурҡытыуы мөмкин.
• Кемлегегеҙҙе әйтегеҙ. «Сәләм, атай, был мин — Сара, ҡыҙың.» Был кешеүе һеҙҙең исемегеҙҙе эҙләүҙән ҡотҡара.
• Күҙ кимәлендә булығыҙ. Әгәр ул ултырһа, күҙҙәрегеҙ бер тигеҙлектә булһын өсөн ултырығыҙ йәки тезләнегеҙ.
• Йөҙ ҡиғәфәтегеҙгә һәм тауыш тоноғоҙға иғтибар итегеҙ. National Institute on Aging (NIA) тауыш тонона, көсөнә, йөҙ ҡиғәфәтенә һәм тән хәрәкәттәренә иғтибар итеүҙе, йылы һәм тыныс һөйләшеүзе тәҡдим итә.
• Күҙлектәр һәм ишетеү ҡоралдары ҡайыналғанмы, тикшерегеҙ. Яҡшы күрмәгән йәки ишетмәгән әңгәмәне эҙмә-эҙлекле күҙәтеү ауыр.

Нимә әйтергә һәм нисек әйтергә?

Ябай һүҙҙәрҙе, ҡыҫҡа һөйләмдәрҙе һәм тыныс, түбән тауышты ҡулланығыҙ.

• Һәр һөйләмдә бер фекер. «Йәне, курткағыҙҙы кейегеҙ. Унан һуң тышҡа сығабыҙ.» Икеһен бергә, бер тын алышта әйтмәгеҙ.
• Алмаштар урынына исемдәр ҡулланығыҙ. «Апай Жан шалтыратып ҡуйҙы» — «Ул шалтыратып ҡуйҙы» тигәнгә ҡарағанда аңлайышлыраҡ.
• Тауышты көсәйтмәгеҙ, түбәнерәк итегеҙ. Family Caregiver Alliance тауышты күтәреү урынына уны түбәнерәк итеүҙе тәҡдим итә.
• Ҡабатлағыҙ, унан һуң икенселә итеп әйтегеҙ. Әгәр кеше аңламаһа, шул уҡ һүҙҙәрҙе бер тапҡыр ҡабатлағыҙ. Әгәр был ярҙам итмәһә, бер аҙ көтөп, башҡа һүҙҙәр менән әйтеп ҡарағыҙ.
• Һүҙ генә түгел, күрһәтеү ҙә ҡулланығыҙ. Сынаяҡҡа күрһәтегеҙ, ике свитерҙы күрһәтегеҙ йәки беренсе аҙымды үҙегеҙ эшләп күрһәтегеҙ.
• Уның менән һөйләгеҙ, ул тураһында түгел. NIA кеше унда юҡ кеүек һөйләшеүҙән һәм балаға һөйләгәндәй һүҙҙәрҙән ҡасырға кәңәш итә.

NIA ғәҙәти һорауҙарҙы ябайыраҡ итеп бирергә тәҡдим итә. Ошо рухта миҫалдар:

Яҡшы тыңлау өсөн нимә эшләргә?

Һүҙҙәргә генә түгел, улар артындағы мәғәнәгә һәм тойғоға тыңлағыҙ.

• Көтөгөҙ. Тынлыҡ кәйесе уйлау ваҡыты була. Ҡатнашыр алдынан әкрен генә унға тиклем һанағыҙ.
• Һүҙҙе бары ҡыйынсынғанда ғына тәҡдим итегеҙ. Family Caregiver Alliance кеше ҡыйынсынғанда кәрәкле һүҙҙе йәй генә тәҡдим итеү мөмкинлеген әйтә.
• Дөрөҫ аңлағанығыҙҙы тикшерегеҙ. Alzheimer’s Association аралашыу буйынса ҡулланмаһы һүҙҙәр артындағы мәғәнәне күрергә һәм уны үҙ һүҙегеҙ менән ҡабатлап, дөрөҫ аңлағанығыҙҙы тикшерергә кәңәш итә. «Һеҙ машина тураһында борсолоп тороғоҙмо?»
• Йөҙ ҡиғәфәтенә һәм тән хәрәкәттәренә иғтибар итегеҙ. NIA билдәләүенсә, һүҙҙәр табыу ауырлашҡан һайын, йөҙ ҡиғәфәте ҡайғыны, асыуланыуҙы йәки рәнйеүҙе һүҙҙәрҙән асығыраҡ күрһәтә ала.
• Борсолоуҙарҙы етди ҡабул итегеҙ. Хәтта борсолоу яңылыш фактҡа нигеҙләнһә лә, тойғо ысын була.

Әгәр кеше дөрөҫ булмаған нәмә ҙә булһа әйтһә?

Бәхәсләшмәгеҙ. Ихтимал, һеҙ еңә алмаяһығыҙ, ә кеше үҙен оялған йәки ҡурҡҡан кеүек тойорға мөмкин. Уның урынына тойғоға яуап бирегеҙ һәм әңгәмәне йәй генә башҡа йүнәлешкә бороғоҙ.

Family Caregiver Alliance әңгәмәне борор алдынан кешенең тойғоһон танырға кәңәш итә. Мәҫәлән, әсәйегеҙ балаларҙы мәктәптән алырға тейеш, тип әйтһә:

• Был урынына: «Әсәй, балаларың инде үҫкән. Бынан ҡырҡ йыл үтте.»
• Шулай әйтеп ҡарағыҙ: «Һин һәр ваҡыт шундай ҡыҙыҡһыныусан әсә булдың. Балаларҙы нисек алғаныңды һөйлап бир әле. Башта берәй нәмә ашап алайыҡмы?»

Alzheimer’s Association шулай уҡ һеҙ риза булмаған әйтемдәр тураһында бәхәсләшмәҫкә кәңәш итә. Моменты һайлағыҙ: әгәр яңылыш фекер зыян килтермәһә, уны шулай ҡалдырырға мөмкин.

Деменция үҫеш алған һайын һөйләшеү нисек үҙгәрә?

Ваҡыт үтеү менән мохтажлыҡтар үҙгәрә, шуға күрә йөҙөмтөгөҙҙө лә үҙгәртеп тороғоҙ. Alzheimer’s Association өс төп этапты билдәләй:

Һәр кеше үҙенсә, һәм шул уҡ кешенең үҙендә лә яҡшы көндәр менән ауыр көндәр алмашыныуы мөмкин. Ярлыҡҡа түгел, ә кеше хәҙерге минутта нисек икәненә яуап бирегеҙ.

Һүрәттәр һәм эшмәкәрлек һөйләшеүҙе еңеләйтә аламы?

Эйе. Уртаҡ ҡаралған hүрәт ауырлыҡты кәметә һәм икегеҙгә лә ҡарарға, күрһәтергә мөмкин булған уртаҡ нәмә бирә.

• Һүрәтле өндәүҙәр. Conversation Cards тикшереү һорауҙары булмаған, асыҡ һораулы hүрәттәр тәҡдим итә.
• Ғаилә фотоhүрәттәре. Photo Pairs һеҙ һайлаған фотоhүрәттәрҙе йәй генә йыйыштырыу уйынына әйләндерә, был йыш ҡына хәтирәләрҙе уята.
• Таныш һүҙтеҙмәләр. Finish the Saying таныш һүҙтеҙмәләрҙе ҡуллана һәм унан һуң һөйләшеүгә өндәй.
• Йыйыштырыу уйындары. Picture Pairs һөйләшкән ваҡытта ҡулдарға эш табырға ярҙам итә.

Өҫтәмә мәғлүмәт өсөн бергәләп уйын уйнау һәм хәтирәләрҙе яңыртыу эшмәкәрлеге биттәрен ҡарағыҙ. Осрашыуҙар һәм шалтырашыуҙар тураһында осрашыуҙар һәм телефон һәм видео шалғанда һөйләшеү ҡулланмаларында уҡый алаһығыҙ.

Әгәр кеше берҙән күберәк телдә һөйләшһә, телдәр араһында аралашыу буйынса ҡулланмабыҙҙы ҡарағыҙ.

Әгәр сабырым бөтһә, нимә эшләргә?

Был һәр кем менән була. NIA асыуланһағыҙ, тынысланыу өсөн ваҡыт алырға кәңәш итә. Башҡа бүлмәгә сығығыҙ, бер нисә тапҡыр әкрен тын алығыҙ һәм үҙегеҙҙе тынысраҡ тойғанда кире ҡайтығыҙ. Әңгәмәне һәр ваҡыт яңынан башларға мөмкин, һәм кеше һеҙҙең тыныс кейефегеҙгә яуап бирә ала. Әгәр был тойғо даимиға әйләнһә, был һеҙҙең насар эшләгеҙегеҙ түгел, ә күберәк ярҙам кәрәклеге тураһында белдерә. Хеҙмәт күрһәтеүсенең үҙ хаҡындағы ҡайғы тураһында ҡулланмабыҙҙа ярҙам табырға мөмкин булған урындар бар.