Mẹo giao tiếp khi trò chuyện với người sa sút trí tuệ

Sa sút trí tuệ có thể khiến việc tìm từ, theo dõi một câu dài hay lọc bỏ tiếng ồn xung quanh trở nên khó hơn. Điều đó không có nghĩa là người thân đã thôi muốn kết nối. Những thay đổi nhỏ trong cách bạn chuẩn bị cuộc trò chuyện, cách bạn nói và cách bạn lắng nghe có thể làm việc trò chuyện dễ dàng và êm dịu hơn cho cả hai.

Những mẹo quan trọng nhất khi trò chuyện với người sa sút trí tuệ là gì?

Hãy thu hút sự chú ý của người thân, nói đơn giản và kiên nhẫn. Nếu chỉ nhớ năm điều:

1. Làm phòng yên tĩnh và đối diện người thân. Tắt TV, ngồi ngang tầm mắt, và gọi tên họ.
2. Mỗi lần nói một điều. Câu ngắn, một ý, một câu hỏi.
3. Đưa ra lựa chọn giữa hai thứ. “Trà hay cà phê?” dễ hơn “Mẹ muốn uống gì?”
4. Chờ đợi. Cho nhiều thời gian trả lời hơn mức bạn thấy tự nhiên, và cố đừng ngắt lời.
5. Đừng bao giờ tranh cãi hay hỏi như kiểm tra. Hãy đáp lại cảm xúc của người thân, không phải chuyện sự việc đúng hay sai.

Tôi nên bắt đầu cuộc trò chuyện thế nào?

Hãy sắp xếp để người thân có thể tập trung vào bạn. Hướng dẫn của Family Caregiver Alliance khuyên trước hết hãy hạn chế tiếng ồn: tắt radio hoặc TV, kéo rèm hoặc đóng cửa, hoặc chuyển đến nơi yên tĩnh hơn.

• Đến gần từ phía trước. Đi tới từ phía sau hoặc bên cạnh có thể làm người thân giật mình.
• Nói bạn là ai. “Chào bố, con Lan, con gái bố đây.” Như vậy người thân đỡ phải cố tìm tên bạn.
• Hạ xuống ngang tầm người thân. Nếu họ đang ngồi, hãy ngồi hoặc quỳ để mắt hai người ngang nhau.
• Để ý nét mặt và giọng nói của mình. National Institute on Aging (NIA) khuyên hãy chú ý đến giọng điệu, âm lượng, nét mặt và ngôn ngữ cơ thể của mình, và hướng tới một thái độ ấm áp, tự nhiên.
• Đảm bảo đã đeo kính và máy trợ thính. Rất khó theo một cuộc trò chuyện mà mình không nhìn rõ hoặc nghe rõ.

Tôi nên diễn đạt lời nói của mình thế nào?

Dùng từ đơn giản, câu ngắn và giọng nói bình tĩnh, trầm.

• Mỗi câu một ý. “Mình mặc áo khoác nhé. Rồi mình ra ngoài.” Đừng nói cả hai trong một hơi.
• Dùng tên, không dùng đại từ. “Dì Hai vừa gọi” rõ hơn “Bà ấy vừa gọi.”
• Hạ giọng, đừng to tiếng. Family Caregiver Alliance gợi ý dùng giọng thấp hơn thay vì cao giọng.
• Lặp lại, rồi diễn đạt cách khác. Nếu người thân chưa hiểu, hãy lặp lại đúng những từ đó một lần. Nếu vẫn không được, hãy chờ một lát rồi thử từ khác.
• Vừa nói vừa cho xem. Chỉ vào chiếc cốc, giơ hai chiếc áo len lên, hoặc làm mẫu bước đầu tiên.
• Nói với người thân, không nói về họ. NIA cảnh báo đừng nói về người thân như thể họ không có mặt, và đừng nói kiểu “giọng với trẻ nhỏ”.

NIA gợi ý những cách hỏi đơn giản hơn cho các câu hỏi thường gặp. Dưới đây là những ví dụ theo tinh thần đó:

Làm sao để lắng nghe tốt?

Hãy lắng nghe ý nghĩa và cảm xúc, không chỉ từng từ.

• Chờ đợi. Sự im lặng thường là thời gian để suy nghĩ. Hãy đếm chậm đến mười trước khi chen vào.
• Chỉ gợi một từ khi người thân bị kẹt. Family Caregiver Alliance nói rằng gợi ý từ là được khi ai đó đang chật vật.
• Kiểm tra điều bạn nghe được. Hướng dẫn về giao tiếp của Alzheimer’s Association gợi ý hãy tìm ý nghĩa đằng sau lời nói của người thân và nhắc lại để xác nhận mình hiểu đúng. “Bố đang lo về chiếc xe à?”
• Quan sát nét mặt và cơ thể. Khi việc nói trở nên khó hơn, NIA cho biết, nét mặt có thể cho thấy nỗi buồn, sự giận dữ hoặc bực bội rõ hơn lời nói.
• Xem trọng những mối lo. Dù một nỗi lo dựa trên một sự việc nhầm lẫn, cảm xúc vẫn là thật.

Nếu người thân nói điều không đúng sự thật thì sao?

Đừng tranh cãi. Bạn khó mà thắng, và người thân có thể cảm thấy xấu hổ hoặc sợ hãi. Thay vào đó, hãy kết nối với cảm xúc, rồi nhẹ nhàng chuyển hướng.

Family Caregiver Alliance gợi ý ghi nhận cảm xúc trước khi chuyển hướng. Ví dụ, nếu mẹ bạn khăng khăng rằng bà phải đi đón các con ở trường:

• Thay vì: “Mẹ ơi, các con lớn cả rồi. Chuyện đó bốn chục năm trước rồi.”
• Hãy thử: “Mẹ lúc nào cũng thương con như vậy. Kể con nghe chuyện mẹ đi đón các con đi. Mình ăn chút gì trước nhé?”

Alzheimer’s Association cũng khuyên đừng tranh cãi về những lời mình không đồng ý. Hãy chọn lúc: nếu một niềm tin nhầm lẫn là vô hại, cứ để nó như vậy.

Giao tiếp thay đổi thế nào khi sa sút trí tuệ tiến triển?

Nhu cầu thay đổi theo thời gian, nên hãy điều chỉnh cách tiếp cận. Alzheimer’s Association mô tả ba giai đoạn chung:

Mỗi người một khác, và cùng một người cũng có những ngày tốt và ngày khó. Hãy đáp lại con người họ ngay lúc này, không phải một cái nhãn.

Hình ảnh và hoạt động có thể làm cuộc trò chuyện dễ hơn không?

Có. Một bức hình cùng xem giúp giảm áp lực và cho cả hai thứ để nhìn và chỉ vào.

• Hình ảnh gợi chuyện. Thẻ trò chuyện có hình ảnh kèm những câu hỏi mở, không bao giờ hỏi như kiểm tra.
• Ảnh gia đình. Ghép đôi ảnh biến những tấm ảnh bạn chọn thành một trò ghép đôi nhẹ nhàng, thường gợi ra nhiều câu chuyện.
• Những câu nói quen thuộc. Nói tiếp câu tục ngữ dùng những câu tục ngữ ai cũng biết, kèm một gợi ý để trò chuyện.
• Trò ghép đôi làm nền. Ghép đôi hình cho đôi tay có việc để làm trong khi bạn trò chuyện.

Xem cách cùng chơi trò chơi và hoạt động ôn lại kỷ niệm để biết thêm. Với các buổi thăm và cuộc gọi, hãy đọc hướng dẫn về thăm hỏi và gọi điện, gọi video của chúng tôi.

Nếu tôi mất kiên nhẫn thì sao?

Ai cũng có lúc như vậy. NIA gợi ý rằng nếu bạn thấy bực bội, hãy dành chút thời gian để bình tĩnh lại. Hãy sang phòng khác, hít vài hơi chậm, và quay lại khi bạn có thể. Bạn luôn có thể bắt đầu lại cuộc trò chuyện, và người thân rất có thể sẽ đáp lại tâm trạng bình tĩnh hơn của bạn. Nếu sự bực bội đang trở thành thường xuyên, đó là dấu hiệu bạn cần được hỗ trợ nhiều hơn, không phải bạn đang thất bại. Hướng dẫn về chăm sóc chính mình của chúng tôi có những nơi bạn có thể tìm đến.