Maele a u amba na ane a tshila na vhulwadze ha u hangwa

Vhulwadze ha u hangwa vhu nga ita uri zwi konḓe u wana maipfi, u tevhela fhungo ḽilapfu, kana u sa takalelwa phosho ya murahu. Hezwi a zwi ambi uri muthu ha tsha ṱoḓa u ṱangana na vhaṅwe. Tshanduko dziṱuku kha nḓila ine na dzudzanya ngayo nyambedzano, nḓila ine na amba ngayo na nḓila ine na thetshelesa ngayo dzi nga ita uri u amba hu leluwe nahone hu dzike kha vhoiṋe.

Ndi maele afhio a ndeme kha u amba na muthu ane a khou tshila na vhulwadze ha u hangwa?

Wanani ṱhogomelo yawe, dzudzanyani zwithu nga nḓila yo leluwaho, nahone ni vhe na u konḓelela. Arali na humbula zwithu zwiṱanu fhedzi:

1. Itani uri lufhera lu dzike nahone ni sedzane nae. Dzimani TV, dzulani ni tshi sedzana nga haṱhoni, nahone ni shumise dzina ḽawe.
2. Ambani tshithu tshithihi nga tshifhinga. Mafhungo mapfufhi, muhumbulo muthihi, mbudziso nthihi.
3. Ṋeani khetho ya zwithu zwivhili. “Tie kana khofi?” zwi leluwa u fhira “Ni ṱoḓa mini?”
4. Lindelani. Ṋeani tshifhinga tshinzhi tsha u fhindula u fhira zwine zwa tou vha zwi tshi vhonala zwi zwo ḓoweleaho, nahone ni lingedze u sa vha fhambanya.
5. Ni songo ṱaṱisana kana u linga. Fhindulani kha nḓila ine vha pfa ngayo, hu si kha uri mafhungo ndi one naa.

Ndi tea u thoma hani nyambedzano?

Dzudzanyani zwithu uri muthu a kone u sedza kha inwi. Tsumbanḓila ya Family Caregiver Alliance i themendela u thoma nga u fhungudza phosho: dzimani radio kana TV, valani kheteni kana muṋango, kana ni ye fhethu hu re na mulalo.

• Sendelani phanḓa hawe. U bva murahu kana nga thungo zwi nga mu tshuwisa.
• Ambani uri ni nnyi. “Ndaa Baba, ndi nne Sarah, ṅwananyana waṋu.” Hezwi zwi mu thusa uri a si ṱoḓe u humbula dzina ḽaṋu.
• Dzulani ni tshi sedzana nga haṱhoni. Arali o dzula, dzulani kana ni gwadame uri maṱo aṋu a sedzane.
• Sedzani tshifhaṱuwo tshaṋu na ipfi ḽaṋu. National Institute on Aging (NIA) i themendela u ṱhogomela ipfi ḽaṋu, vhulapfu halo, tshifhaṱuwo na muvhili, nahone ni lingedze u vha na vhulenda na u dzika.
• Vhonani uri ngilasi dza maṱo na dza u pfa dzo ambadzwa. Zwi a konda u tevhela nyambedzano ine ni sa khou i vhona kana u i pfa zwavhuḓi.

Ndi tea u amba hani zwine ndi tshi khou zwi amba?

Shumisani maipfi o leluwaho, mafhungo mapfufhi na ipfi ḽo dzikaho, ḽi re fhasi.

• Muhumbulo muthihi kha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe. “Kha ri ambadze dzhesi yaṋu. Nga murahu ri ḓo bvela nnḓa.” Ni songo zwi ṱangana nga tshifhinga tshithihi.
• Shumisani madzina, hu si maipfi a u imela. “Makhulu Jean vho founa” zwi pfesesea u fhira “Vho founa.”
• Ambani nga ipfi ḽi re fhasi, hu si ḽihulwane. Family Caregiver Alliance i themendela ipfi ḽi re fhasi nṱhani ha u ḽi takusa.
• Dovholosani, nga muraho ni shandukise maipfi. Arali vho ngo pfesesa, dovholosani maipfi a no fana luthihi. Arali zwo sa shume, lindelani nyana ni lingedze maṅwe maipfi.
• Sumbedzani na u amba. Sumbedzani khaphu, imisani dzhesi mbili, kana ni sumbedze liga ḽa u thoma.
• Ambani navho, hu si nga ha vhone. NIA i sevha nga ha u amba nga ha muthu unga ho ngo vha hone, na u amba unga ni khou amba na ṅwana.

NIA i themendela nḓila dzo leluwaho dza u vhudzisa mbudziso dzo ḓoweleaho. Hedzi ndi tsumbo dza uhu u fheleledza:

Ndi thetshelesa hani zwavhuḓi?

Thetshelesani ṱhalutshedzo na vhupfi, hu si maipfi fhedzi.

• Lindelani. U fhumula kanzhi ndi tshifhinga tsha u humbula. Vhalani nga u ongolowa u swika kha fumi ni sa athu u dzhenelela.
• Ṋeani ipfi arali vho kundelwa fhedzi. Family Caregiver Alliance i ri a si vhukhakhi u themendela maipfi musi muthu a tshi khou kondelwa.
• Sedzulusani zwine no pfa. Tsumbanḓila ya Alzheimer’s Association ya mbambedzo i themendela u ṱoḓa ṱhalutshedzo murahu ha maipfi nahone ni dovholose u vhona arali no pfesesa. “Ni khou vhilaela nga goloi?”
• Sedzani tshifhaṱuwo tshawe na muvhili wawe. Musi u amba zwi tshi konda, NIA i vhiga uri zwifhaṱuwo zwi nga sumbedza u ṱungufhala, mbiti kana u khakhathea u fhira maipfi.
• Dzhiani mbilaelo dzawe nga ndeme. Naho mbilaelo yo ḓisendeka kha mafhungo o khakheaho, vhupfi ho ngo ralo ndi ha vhukuma.

Ndi ite mini arali vha tshi amba tshithu tshi si tsha vhukuma?

Ni songo ṱaṱisana. A zwi nga leluwi uri ni kunde, nahone muthu a nga fhedzisela o shona kana o tshuwa. Nṱhani hazwo, ṱanganani na vhupfi, nga murahu ni sudzuluse nga vhulenda.

Family Caregiver Alliance i themendela u tendela vhupfi ni sa athu u sudzulusa. Sa tsumbo, arali mme aṋu vha tshi khou omelela uri vha tea u yo dzhia vhana tshikoloni:

• Nṱhani ha: “Mma, vhana vhaṋu vho no hula. Ho no fhela miṅwaha ya furathi.”
• Lingedzani: “Vho vha mme vha lufuno vhukuma. Kha vha mpfele nga ha musi ni tshi vha dzhia. Ri nga thoma nga u ḽa zwiḽiwa zwituku?”

Alzheimer’s Association na yone i themendela uri ni songo ṱaṱisana nga ha mafhungo ane na sa tendelane nao. Nangani tshifhinga: arali lutendo lwo khakheaho lu si na khombo, litshani lu ralo.

Mbambedzo i shanduka hani musi vhulwadze ha u hangwa vhu tshi khou ya phanḓa?

Ṱhoḓea dzi a shanduka nga tshifhinga, ngauralo shandukisani nḓila yaṋu. Alzheimer’s Association i ṱalusa zwipiḓa zwiraru zwihulwane:

Muthu muṅwe na muṅwe o fhambana, nahone muthu muthihi a nga vha na maḓuvha avhuḓi na a konḓaho. Fhindulani kha nḓila ine a vha ngayo zwino, hu si kha dzina ḽa tshiimo.

Zwifanyiso na nyito zwi nga ita uri nyambedzano i leluwe naa?

Ee. Tshifanyiso tshine na tshi shumisa noṱhe tshi fhungudza mutsiko nahone tshi ṋea vhoiṋe tshithu tshine na nga tshi sedza na u tshi sumbedza.

• Zwifanyiso zwa u thoma nyambedzano. Conversation Cards dzi ṋea zwifanyiso zwi re na mbudziso dzo vuleaho dzine a dzi lingi.
• Zwifanyiso zwa muṱa. Photo Pairs i shandula zwifanyiso zwine na zwi nanga u vha mutambo wo leluwaho wa u livhanyisa, zwine kanzhi zwi vusulusa mafhungo.
• Maambele o ḓoweleaho. Finish the Saying i shumisa maambele o ḓoweleaho, a tevhelwa nga mbudziso ya u amba.
• Mitambo ya u livhanyisa sa murahu. Picture Pairs i ṋea zwanḓa zwaṋu tshithu tsha u ita ni tshi khou amba.

Vhonani u tamba mitambo noṱhe na nyito dza u humbula u wana zwo engedzeaho. Kha u dalela na u founa, vhalani tsumbanḓila dzashu dza u dalela na luṱingo na vidio.

Kha muthu ane a amba nyambo nnzhi, vhonani tsumbanḓila yashu ya mbambedzo nga nyambo dzo fhambanaho.

Ndi ite mini arali nda xelelwa nga u konḓelela?

Zwi a itea kha vhathu vhoṱhe. NIA i themendela uri arali na ṱungufhala, ni dzhie tshifhinga tsha u dzika. Yani kha ḽiṅwe lufhera, femani nga u ongolowa lwa tshifhinga nyana, nahone ni vhuye musi ni tshi vho kona. Ni nga dovha na thoma nyambedzano, nahone muthu a nga fhindula zwavhuḓi kha u dzika haṋu. Arali u ṱungufhala hu tshi khou vha tshithu tsha misi yoṱhe, tshenetsho ndi tshiga tsha uri ni ṱoḓa thikhedzo yo engedzeaho, hu si uri ni khou kundelwa. Tsumbanḓila yashu ya u ḓiṱhogomela ha mutshidzi i na fhethu hune na nga wana thuso.