Oilonga yovanhu ve na oudu wokudimbwa: 101

Oshilonga shiwa komunhu e na oudu wokudimbwa luhapu osho a shiiva nale okushi longa, sha ningwa shipu kanini nokulongwa pamwe nomunhu e lineekela. Apa ope na omadiladilo 101, a tulwa momaholoko, keshe tali ulike nghee to shi longekida nanghee to shi ningi shipu ngeenge tashi ende tashi kala shidjuu. Ino pumbwa oilongifo ye likalekelwa, noinapa pumbiwa u manife sha. Etango liwa otali dulu okukala okambashikela kamwe koutaululo nekopi lokofi pamwe.

Oto hoolola ngahelipi oshilonga sha wapala?

Hoolola u tale komunhu, halomusholondodo: hovela naasho a kala e hole nokwa li ta dulu okulonga nawa nonena.

• Diladila koilonga yaye noinima e hole. Alzheimer’s Association oya ti kutya omunhu a longa moofitola ota dulu okuhafela okutopola oimaliwa ile oku unganeka oinima yomatumwalaka, nomulimi ota dulu okuhafela oilonga yoshikunino.
• Didilika osho ta ningi nale. Ngeenge tate woye ha kombo kolupale ongula keshe inapu pulwa, shi tula mefiku laye.
• Longekida u tale komangabeko. Ololoko, omesho, omatwi, omake taa ehama nokukala wa fikama oinima aishe oyo ya fimana.
• Tala komhepo yaye. Oilonga ihapu ile ina i ngungumana otai wapalele vamwe, ndele tai tilifa vamwe.
• I pa elalakano. Okupeta outaululo wokulya pamwe mongeleka otaku monika ku na oshilonga shi dulife ediladilo lopaunafangwa.

Ewiliko lixupi pamukalo

Oudu wokudimbwa luhapu owa topolwa momukalo wotete, wopokati nowaxuuninwa. Aa omaukwatya a manguluka, haambashikela, novanhu vahapu ohava kala ve na omafiku mawa nomadjuu, onghee tala kwaasho to mono nonena. Omusholondodo wa Alzheimer’s Foundation of America pamukalo otau landula omukalo wa faafana.

Oto hovele ngahelipi oshilonga nomunhu e na oudu wokudimbwa?

Hovela kanini, hovela pamwe naye, ndele shi ninga shipu okutya heeno. Ovanhu vahapu natango ova hala okukufa ombinga, ashike otashi va nyenge okuunganeka ile okuhovela.

1. Hoolola efimbo laye liwa, luhapu ongula.
2. Longekida aishe tete opo mu dule okuhovela diva.
3. Pula ekwafo, halididimiko: “Oto dulu okukwafela nge moinima ei?”
4. Hovela ove mwene. Peta outaululo wotete ndele mu efa e uye po. Okuulikila okuwa ku dulife okufatulula.
5. Yandja oshinima shimwe pashita.
6. Kufa oshitukulwa shidjuu. Alzheimer’s Association otai ti yeleka oinima yokuteleka ove mwene, ndele to mu pe olwiimbo a koneke.
7. Efa shi ningwe monghedi yaye. Outaululo va petwa sha yooloka navo ova wana.
8. Xulifa po ngeenge inashi hafifa vali. Okulinyenga unene, okufinya oshipala ile “Ihandi dulu” oo omandidiliko okutya mu na okulundulula ile okufuda po.

Tala yo nghee tamu longo pamwe nosho yo omayele okupopya.

Oilonga yefiku keshe meumbo

Oilonga yomeumbo oi shii nale noyi na oshilonga, onghee oi li onhele iwa okuhovela. National Institute on Aging oya tumbula okukosha oiyaha, okulongela potafule, okukomba, okutopola omatumwalaka nokupeta oikutu onga oilonga ovanhu tashi dulika va hafele. Shihapu oto shi mono mo oilonga yomeumbo.

1. Peta outaululo va pupyala. Tula okambashikela okudja momashina kokataafula ndele tamu pete pamwe. Lwanima, okufefa nokutula kumwe nayo oi li ekwafo.
2. Hanganifa ousokisi. Hovela nomaluvala a yooloka lela. Lwanima, okutopola omatilyana kwaala matoka osha wana.
3. Longekida otafule. Mu pe oinima yoludi limwe pashita. Longekida onhele imwe ove mwene onga oshihopaenenwa.
4. Kosha ile fefa oiyaha. Omeva ma pupyala, ofewa noiyaha ihai teka. Okufefa wa kala omutumba oshipu komagulu.
5. Fefa otafule. Mu pe oshiyambifo sha tutika konima yokulya. Oo oilonga yoshili yomake inaa mwena.
6. Topola omatumwalaka. Oikatalogi nomatumwalaka inaa fimana mu “di kwate” na “di ekeleshi.” Ino tula mo oobili doshili.
7. Teta oukoponi. Oik scissors i na omutwe wa dingilwa noupapela voipumbiwa. Lwanima, okudingilila oikulya e hole nayo otashi dulu.
8. Topola oimaliwa. Topola oimaliwa yoye momakopi ile i tula momakutu. Henuka oinima inini ngeenge omunhu oha tula oinima mokanya.
9. Komba ile kombulula ondwi. Oshikombe shipepi kolupale, ile oshikombululo shile shokulongifa wa kala omutumba.
10. Kwafela mokuteleka. Okukosha oikwambidi, okutaula oleta, okukoneka. Ove to pashukile ombele nomaadi ma pupyala.
11. Teleka orecipe youkwaneumbo. Longifa okaata ke li momanyolo aye ngeenge u ke na. Lwanima, ota dulu okukala omumakeli.
12. Longa oilonga yomeefitola. Peta eenhumwafo, tula mo nokunamifa oistampa, ile mu shange omusholondodo woipumbiwa pamwe.

Omusika

Omusika i shii nale otai dulu okufika komunhu nokuli ngeenge eendjovo tadi kala didjuu. Omayele omusika a Alzheimer’s Association otaa ti hoolola omaimbilo e shii nale, henuka omashiivifo nokudima o-TV. Tala oilonga yomusika.

13. Tunga omusholondodo womusika wopaumwene. Omusika yomido daye dounyasha, yohombo yaye, yongeleka yaye noyomufyuululwakalo waye.
14. Imbeni pamwe. Hovela ove mwene okwiimba. Okunana ile okupwilikina nako oku li ekwafo.
15. Kaleni nonghatu. Pata omake, denge komatundji ile denge ongoma inini. Otashi dulu okulongwa wa kala omutumba nokuli momukalo waxuuninwa.
16. Dana. Dana kanini mokombitha, ile mu linyenge pamwe mwa kala omutumba mwa kwatelafana omake.
17. Dana oalbum aishe. Orekodi e hole okudja pehovelo fiyo pexulilo, nekopi lokofi nopehe na sha shilwe tashi ningwa.
18. Popyeni kombinga yomusika. Shivi omahokololo, hamapulo omaushili: “Lombwele nge kombinga yomadano wa li ho i.”
19. Taleni omusika ile okonsela ya kwatwa movidiyo. Oshitukulwa e hole otashi ningi onguloshi iwa. Mu na okutula pokafimbo naini.
20. Dana oshilongifo shomusika e shii nale. Omudanipiano woshito ota dulu okuhafela oitungifo ilula; lwanima, eendaka dishona pamwe.
21. Pwilikineni omusika ya danwa moipafi. Okonsela inini yomoshitopolwa ile eilongo leongalo. Kaleni popepi nomuvelo wokudja mo.

Okudimbuluka: omafano, oinima nomahokololo

Hafeleni onakudiwa pamwe inamu i konakona. Henuka “Oto dimbuluka…?” na “Ou olyelye ou?” ndele longifa omaifano a manguluka. Tala oilonga yokudimbuluka.

22. Taleni embo lomafano. Popya eshi to mono: “Oshikutu shiwa. Lombwele nge kombinga yefiku eli.” Itavela omadina keshe ta longifa.
23. Ningeni okambashikela komadimbulukifo. Okambashikela keinima donghalamwenyo yaye, ngaashi okaata koilonga ile okaata koresipi. Kufeni mo oshinima shimwe pashita.
24. Hoveleni embo lehokololo longhalamwenyo. Omafano manini pepandja keshe nomashangelo manene. Otali kwafele ovakwafi vape va shiive omunhu.
25. Longifeni oukaata voku popya. Conversation cards ohava hanganifa efano nepulo la manguluka.
26. Ningeni omaudano omafano oukwaneumbo. Photo pairs ohashi ningi omafano eni omaudano okuhanganifa.
27. Taleni ouvidiyo voukwaneumbo ile o-TV yonale. Popyeni pamwe ponhele yokupula omapulo.
28. Kwatafanei oinima yoilonga yaye yonale. Oshikwatelifo, ostetoskopu, embo loimaliwa. Omake luhapu ohaa wilike ehokololo.
29. Telekeni oshikulya shounona. Ota dulu okukoneka, okumakela ile okukala omutumba mokombitha pamwe nanye.
30. Taleni okaalita keenhele a kala. Landuleni eendjila e shii nale mokaalita inene fimbo tamu popi.

Oilonga yoidjemo

Oidjemo oi li mokulonga, hamu sho sha ningwa pexulilo. Kaleka oilongifo i li yovakulunhu noya amenwa. Tala oidjemo noilonga yomake.

31. Penda nomeva. Opepa li kola nomaluvala manini. Ngeenge okuhovela oshidjuu, wilikeni eenghatu dotete pamwe.
32. Paka omaluvala momafano ovakulunhu. Eengala ile oiquilti, hoinima younona. Omapandja okukwata omaluvala etu otaa longo moshikwaelektronika ile taa nyanyangidwa.
33. Ningeni okollaji. Taula omafano moifo e na oshikunino, eetuwa ile oikulya ndele to a nambeke. Lwanima, okuhoolola ashike omafano osha wana.
34. Un ganeka eengala. Eengala dokositola nokavasi. Lwanima, oungala vanini mokandola.
35. Hondjeni ile ndeleni pamwe. Eemwaka dilula neengwiya dinene. Lwanima, okudinga ongodi momambola.
36. Ningeni oukaata voukwaneumbo. Tula oistampa, shaina ile wapaleka oukaata vedalo nowokuveluka ovanhu voshili.
37. Meni edu la kukuta lomhepo. Dinda okambiya kanini. Longifa oinima i he na oshiponga nokukala popepi.
38. Shaveka nokuwapeka oiti. Okatemba keumbo leedila ka longekidwa nale nopepa lokushaveka, hape na oilongifo yomalusheno. Tala oilonga dovalumenhu.
39. Shanga ile lombwela onhumwafo. Komutekulu ile kukaume konale. Ngeenge okushanga oshidjuu, ye ota popi ndele ove to shange.

Pondje nokulima

Omhepo ipe netango oi li ookaume vawa. Tala oilonga dopondje nodokulima.

40. Tekela oimeno. Okandjaba kanini noitoo ihapu. Okutekela efiku keshe otaku pe efiku omukalo.
41. Twika moshitoo. I tula kokataafula opo paha kale ou a twa eengolo. Oimeno inini oipu i dulife eembuto.
42. Dula ombidi ile kufa mo eengala da kukuta. Djaleni ouglova, okambedina kamwe pashita.
43. Unganeka omafo. Oshitukulwa shinini. Lwanima, okukwata okambashikela ka yeuluka oko oshilonga shoshili.
44. Enda mondjila i shii nale. Okudingilila onduda ile okuya kokambashikela komatumwalaka. Okuxupipala oshi li nawa.
45. Kaleni omutumba pondje pamwe. Oshipundi kolupale mefiku liwa. Taleni oilemo ile ovanhu tava piti po.
46. Paluleni eedila. Yadifeni oshikulifo sheedila pamwe ndele tamu tale okudja pekende.
47. Kosheni etuwa. Etemba, osiponji netango liwa. Okukosha omahweela oku li oshilonga shipu shonghatu imwe.

Oilonga yomaliudo

Okukwata, okunuka, okumakela, okuuda nokumona otashi kala sha fimana eshi oudu wokudimbwa tau ende tau kulu. NHS oya tumbula omusika, oinima yokukwata nokukwata omake nombili momikalo daxuuninwa. Konakona tete omaliudo e lili ile eembudi dokufina; tala oilonga yomaliudo.

48. Kwata omake nombili. Pula tete ndele to longifa omaadi manini. Hoolola ehe na edimba ngeenge ino shilipaleka kombinga yoshipa ile omaliudo.
49. Uda ko oiyata. Okambashikela ke na ovelveti, okorduroi, owoya nosatini okukwata nokupeta.
50. Nuka oimeno nomakofi. Fina ominta ile rosmari ipe mominwe doye. Henuka omalidimba ma kwata ngeenge pe na oupyakadi wokufuda.
51. Komba eexwiki daye. Kanini nombili, ngeenge e shi hole.
52. Yandjeni oshiyambifo sha pupyala. Shokomake noshipala mefiku loutalala. Konakona oupyu tete.
53. Konakoneni oaproni yoilonga yomaliudo. Eembuto dinene noozipper va hondjelwa va kwata nawa. Konakona kutya kape na sha tashi dulu okudja ko.
54. Makeleni oshinima shiwa. Okalwiimbo kanini, monghedi tai dulu okuliwa nawa.
55. Dana omawi opashitwe. Odula, omakufikufi ile omaimbilo eedila newi li li pedu.
56. Taleni sha tashi ende kanini. Etemba leeshi, ovidiyo yopaunshitwe ile eandu tali loko.

Omaudano nomapuzzle

Omaudano otaa longo ngeenge kape na efimbo la ngabekwa, oitwa ile efininiko. Ngeenge limwe tali hovele okumonika la fa ekonakono, li tula po. Tala okuhoolola ee-app nomaudano nosho yo omaudano omadiladilo.

57. Hanganifa omafano. Picture pairs ohashi efa omafano a kale a taalela pombada, onghee oshi li mokudidilika, hamokudimbuluka.
58. Konga efano la faafana. Find the same ohali yandje omahoololo avali fiyo ane. Popyeni kombinga yefano keshe.
59. Topola moikutu. Sort together osha fa okutopola ousokisi moshikwaelektronika.
60. Longa ojigsaw inene. Omafano ovakulunhu, oitungifo inini ilula. Picture puzzle ohashi kaleke efano alishe tali monika. Shihapu mo omapuzzle oudu wokudimbwa.
61. Daneni omaudano okaata onale. Oo a kala ta dana oule weedula. Lwanima, okutopola okaata pamaluvala nako oku li omaudano.
62. Daneni domino. Hanganifa kominghulo. Lwanima, okulineeka ashike oitungifo kumwe nasho oshi li nawa.
63. Kendabala okukonga eendjovo dinene. Word search yetu oi na eendjovo da yukilila nodopedu ashike, notai nyanyangidwa.
64. Manifa omautumbulilo e shii nale. Finish the saying otali ku pitike u ulike exulilo efimbo keshe.
65. Daneni obingo yomafano. Picture bingo oi li nawa komaukwaneumbo nokomangudu. Kwafeleni oku didilika oukaata noupu.
66. Daneni odama. Kalekeni eemhango di manguluka. Okulinyengifa oitungifo fimbo tamu popi osha wana.

Okulinyenga

NIA otai ti okweenda, okambashikela kokweenda, oumbandji wokweefela, okuumbila okambola kanenghanyengha ile obaloni, okudika outiti vomisupa nomavidiyo eekilisa ovakulunhu. Pula ondokotola manga ino hovela sha shipe, unene ngeenge pe na oupyakadi wokufikama.

67. Umbileni obaloni. Kaleni omutumba mwa taalelafana. Ohai ende kanini, onghee oipu okukwata.
68. Landuleni ovidiyo yeekilisa yokukala omutumba ya ningilwa ovakulunhu, pamwe.
69. Eefeleni noumbandji. Okweefa omake kanini noumbandji uhe na oudjuu mwa kala omutumba.
70. Dikeni outiti vomisupa. Okuyelula omake kanini, pamwe nomusika.
71. Londeni okambashikela kokweenda. Ominute dishona noupu, ove u li popepi.
72. Daneni noulinga. Yeluleni oulinga vapelela komusika, mwa kala omutumba ile mwa fikama.
73. Endeni mu na elalakano. Okuya okutuma onhumwafo ile okulanda okofi. Etomheno lokuya otali monika loshito.
74. Kufeni okafimbo kokufuda nombili. Ningeni kanini pamwe na calm breathing.

Oilonga yokukala novanhu

Okukala novanhu oku na oshilonga nokuli ngeenge omadina taa kala madjuu, nomangudu manini oipu e dulife manene. NIA oya ti kutya omunhu ota dulu okaha dimbuluke kutya omuyendi olyelye, ashike luhapu oha hafele natango okukala naye. Tala okutalelwa po.

75. Tambuleni omuyendi umwe ile vavali pashita. Etalelopo lixupi monduda ya ngungumana, mu na omafano okutala.
76. Popyeni noukwaneumbo mokavidiyo. Eengodi dixupi, ondaka imwe pashita. Tala eengodi dongodi novidiyo.
77. Kendabeleni okafe yokudimbuluka. Eengudu da manguluka dovanhu ve na oudu wokudimbwa novafilishisho vavo. Pula Area Agency onhele yeni kutya ope na shike popepi.
78. Leni pondje pefimbo la ngungumana. NIA otai ti hoolola orestoranda i shii nale noya ngungumana pefimbo inapa kala ovanhu vahapu, nokataafula popepi nokanduda kokuliyoga.
79. Taleleni po onhele yovakulunhu ile oprogralama yefiku. Okukala novanhu kuye netulumuko kwoove.
80. Kaleni efimbo nounona. Etalelopo lixupi, la ngungumana lovatekulu, ile okuleshela okaana embo lomafano.
81. Lesheni oshifo pamwe nekopi lokofi. Lesha omutwe weendjovo mokule. Omuvalo ou na oshilonga shi dulife eendjovo.
82. Kwafeleni umwe elili. Peta oprogralama yongeleka ile ninga okaata komunghulululwa.

Oilonga yeitavelo noyopamhepo

Landula eitavelo lomunhu mwene, ile ngeenge ke na. NIA otai ti elongelokalunga e shii nale, elesho, omusika iyapuki, eilikano, okudiladila nombili nomikalo yefimbo lomafudo.

83. Ya kelongelokalunga e shii nale. Hoolola olo la ngungumana, kala omutumba popepi nondjila, ndele lombwela ovanhu vokonhele kombinga youdu wokudimbwa.
84. Taleni elongelokalunga paindaneti momafiku eshi okudja mo tashi kala shidjuu.
85. Ilikaneni ile lesheni pamwe. Eendjovo e shii nale, lesheni kanini. Ota dulu okukufa ombinga moitukulwa e shii.
86. Imbeni omaimbilo ile omusika iyapuki yeitavelo laye.
87. Kalekeni omikalo yefimbo lomafudo. Eemwaxu deebateria, enangeko noupuna, noidjaleko a kala ha longifa alushe.
88. Kufeni efimbo la ngungumana. Kaleni omutumba moshikunino ile taleni etango tali ningine pamwe.

Oinamwenyo

NIA otai ti okupalula, okukomba, okweenda, ile okukala omutumba nokukwata oshinamwenyo.

89. Komba ombwa ile okambishi ka ngungumana neenghatu dile nodinini.
90. Paluleni oshinamwenyo pamwe. Ove to yeleke; ye ota tile mo.
91. Endeni nombwa pamwe. Ove to kwata omunghodi.
92. Kwata oshinamwenyo momatundji. Okambishi ka ngungumana komhango otaka dulu okutalaleka.
93. Tambuleni oinamwenyo tai talele po. Omaumbo amwe efiloshisho noiprogralama yefiku ohai tambula omatalelopo oinamwenyo. Pula popepi nanye.
94. Yandjeni oshinamwenyo shoku djala sha fa shoshili. Ngeenge kape na oshinamwenyo shoshili, vamwe ohava hafele okukwata okambishi ile ombwa yoku djala ya fa shoshili. I yandja noupu, honga oshidanaukifo, ndele tambula eanyeno.

Oilonga yefimbo lomudo

Kalekeni omikalo, ashike i ningeni ilula. NIA otai ti kaleni moshili nokukala mu na onhele ya ngungumana yokufuda po pefimbo lomafudo a yadi oinima.

95. Wapalekeni pefimbo lomudo. Olumbungu, oshivale ile eengala dipe kokataafula.
96. Ningeni oshikulya shefimbo lomafudo. Dinga omungome ile wapaleka oukuki. Ove to pashukile oshiyuma.
97. Endjelekeni oiyambeko. Oinima ihai teka, mu i pe imwe pashita.
98. Shingeni mu tale ouyelele. Okushinga onguloshi okuxupi inaku pula sha kakele kokukala pamwe.
99. Twikeni eembuto dokuume muMei. Fininika eembuto moshitoo muKotoba ndele mu tale ngeenge tadi tutuma.
100. Kufeni omapeta omapungu ile omakunde. Oshilonga shokuluka kolupale noshiyaha momatundji.
101. Nyoleleni oukaata vefimbo lomafudo. Ye ota shaini, ta tula ostampa ile ta pate; ove to pashukile eeadresi.

Oshike ngeenge oshilonga itashi longo?

Xulifa po, ndele kendabala sha shilwe pefimbo limwe. NIA otai ti tala enyeme ndele efa omunhu a tale ashike ngeenge osho a hala. Eanyeno luhapu otali ti oshilonga oshidjuu unene, efimbo inali wapala, ile ope na sha shilwe tashi mu piyaaneke, ngaashi ouyehame, ondjala ile ehafo lihe fi nawa. Shi ninga shinini, kendabala ongula inene, ile hovela ove mwene ndele tala ngeenge ote uya po. Tala ngeenge ta ti ahawe nosho yo okuhenoumwena kwonguloshi.

Opo u tule oilonga pokati koikulya nokufuda po, tala omukalo wefiku wa ngungumana. Opo u mone oinima u na okukala u i longekida, tala oilonga tai nyanyangidwa, nongeenge oho wilike ongudu, oilonga dongudu moshitufi shefiloshisho. Efudepo loye nalo ola fimana: tala okulifila oshisho kwomufilishisho.