Mmuaeɛ a ɛyɛ mmerɛw
Kasa wɔ baabi a ɛhɔ yɛ dinn, hwɛ onipa no anim, bɔ ne din, na kasa brɛoo wɔ nsɛmfua tiawa a emu da hɔ mu. Bisa asɛm baako pɛ bere biara, ma no kwan mmienu na ɔmpaw emu biako sen sɛ wobebisa asɛm a ano trɛ, na twɛn bere tenten kakra sen sɛnea ɛte sɛ ɛfata. Nnye akyinnye, ntwentwɛn ne so, na mmisa no nsɛm te sɛ nea woreyɛ no sɔhwɛ. Tie nkate a ɛwɔ nsɛm no akyi, na fa nsa ka, mfonini ne nsɛnkyerɛnne boa nkɔmmɔbɔ bere a kasa yɛ den no.
- Yi dede a atwa ho ahyia no fi hɔ na nya nʼani so ansa na woafi nkɔmmɔbɔ ase.
- Fa nsɛmfua tiawa ka asɛm, adwene baako pɛ bere biara, na fa edin ka asɛm sen sɛ wobɛka ɔno, ɔno anaa wɔn.
- Ma no kwan mmienu na ɔmpaw, anaa bisa asɛm a yebetumi de yiw anaa daabi abua, sen sɛ wobebisa asɛm a ano trɛ.
- Twɛn mmuae. Sɛ wɔnte nea ɔreka no ase a, san ka nsɛmfua koro no ara, afei bɔ mmɔden sɛ wobɛfa nsɛmfua foforo so aka.
- Nnye akyinnye na ntwentwɛn ne so. Tie nkate a ɛwɔ nea ɔreka no akyi.
- Bere a nsɛmfua reyera no, fa nsa ka, nne, anim nsɛnkyerɛnne ne mfonini a mohwɛ bom so di nkitaho.
Wɔ kyerɛwtohɔ yi so (nkyekyɛ 8)
- Dɛn ne akwankyerɛ a ɛho hia paa bere a worekasa akyerɛ obi a ɔwɔ dementia?
- Mɛyɛ dɛn afi nkɔmmɔbɔ ase?
- Mɛyɛ dɛn aka nea mepɛ sɛ meka no?
- Mɛyɛ dɛn atie yiye?
- Na sɛ ɔka biribi a ɛnyɛ nokware ɛ?
- Nkɔmmɔbɔ sesa sɛn bere a dementia rekɔ nʼanim?
- So mfonini ne dwumadi betumi ama nkɔmmɔbɔ ayɛ mmerɛw?
- Na sɛ mʼabodwokyɛre sa a?
Dementia betumi ama ayɛ den sɛ wobehu nsɛmfua, wubedi nsɛm atenten akyi, anaa wubeyi dede a atwa ho ahyia afi wʼadwene mu. Eyi nkyerɛ sɛ onipa no mpɛ sɛ ɔne afoforo di nkitaho bio. Nsakrae nketenkete a wobɛyɛ wɔ sɛnea wosiesie nkɔmmɔbɔ, sɛnea wokasa, ne sɛnea wutie no betumi ama nkɔmmɔbɔ ayɛ mmerɛw na ayɛ komm ama mo baanu nyinaa.
Dɛn ne akwankyerɛ a ɛho hia paa bere a worekasa akyerɛ obi a ɔwɔ dementia?
Twe nʼadwene ba wo so, ma ɛnyɛ mmerɛw, na nya abotare. Sɛ wokae nneɛma anum pɛ a, kae eyinom:
- Ma dan no mu nyɛ dinn na hwɛ nʼanim. Dum TV no, tena faako a mo ani behyia, na bɔ ne din.
- Ka ade baako pɛ bere biara. Nsɛmfua tiawa, adwene baako, asɛmmisa baako.
- Ma no kwan mmienu na ɔmpaw. “Ti anaa kɔfe?” yɛ mmerɛw sen “Dɛn na wopɛ?”
- Twɛn. Ma no bere tenten a ɛboro nea ɛte sɛ ɛfata ansa na wabua, na bɔ mmɔden sɛ worentwa nʼano.
- Nnye akyinnye na mmisa no nsɛm te sɛ sɔhwɛ. Tie sɛnea ɔte nka, na ɛnyɛ sɛ nokwasɛm no teɛ anaa.
Mɛyɛ dɛn afi nkɔmmɔbɔ ase?
Siesie nneɛma sɛnea ɛbɛyɛ a onipa no betumi de nʼadwene asi wo so. Akwankyerɛ a efi Family Caregiver Alliance hyɛ nyansa sɛ di kan tew dede so: dum radio anaa TV no, to ntwamtam anaa ɔpon mu, anaa kɔ baabi a ɛhɔ yɛ dinn.
- Bɛn no fi nʼanim. Sɛ wofi nʼakyi anaa nkyɛn ba a, ebetumi ama wabɔ hu.
- Ka onipa ko a woyɛ. “Ɛte sɛn Papa, ɛyɛ me Sarah, wo babea.” Eyi boa ma ɔnhwehwɛ wo din.
- Kɔ ne soroko so. Sɛ ɔte hɔ a, tena anaa kotow na mo ani nhyia.
- Hwɛ wʼanim ne wo nne. National Institute on Aging (NIA) tu fo sɛ hwɛ wo nne, sɛnea wo nne so te, wʼanim nsɛnkyerɛnne ne wo nipadua kasa, na bɔ mmɔden sɛ wobɛyɛ ayamye na woaka asɛm no pefee.
- Hwɛ sɛ wahyɛ nʼaniwa nhwehwɛmu anaa nʼasom mu afiri. Ɛyɛ den sɛ wubedi nkɔmmɔbɔ akyi yiye sɛ wunhu ade yiye anaa wonte asɛm yiye.
Mɛyɛ dɛn aka nea mepɛ sɛ meka no?
Fa nsɛmfua a emu da hɔ, nsɛmfua tiawa, ne nne a ɛyɛ komm na ɛba fam kasa.
- Adwene baako wɔ nsɛmfua biara mu. “Momma yɛnhyɛ wo kootu. Afei yɛbɛkɔ abɔnten.” Mfa nka ne nyinaa prɛko.
- Fa edin ka asɛm, mfa nsiananmu nsɛmfua nka. “Aunt Jean frɛe” mu da hɔ sen “Ɔfrɛe.”
- Ma wo nne mmra fam, nnyɛ den. Family Caregiver Alliance hyɛ nyansa sɛ fa nne a ɛba fam sen sɛ wobɛma so.
- San ka bio, afei sesa nsɛmfua no. Sɛ wante ase a, san ka nsɛmfua koro no ara prɛko. Sɛ ɛno anyɛ adwuma a, twɛn kakra na fa nsɛmfua foforo ka.
- Kyerɛ na ka nso. Kyerɛ kuruwa no, ma no nhu ntade mmienu no, anaa kyerɛ no anammɔn a edi kan.
- Kasa kyerɛ no, nkasa mfa ne ho. NIA bɔ kɔkɔ sɛ ɛnsɛ sɛ wokasa fa onipa no ho te sɛ nea ɔnni hɔ, na ɛnsɛ sɛ wokasa te sɛ nea worekasa akyerɛ abofra.
NIA hyɛ nyansa sɛ yɛmfa nsɛmmisa a emu yɛ mmerɛw nsi nea ɛyɛ den ananmu. Eyi ne nhwɛso a ɛte saa:
| Mfa eyi nka | Bɔ mmɔden sɛ wobɛka eyi |
|---|---|
| “Dɛn na wopɛ sɛ wudi anwummere?” | “Wopɛ nam anaa akɔkɔ?” |
| “Wote nka sɛn?” | “Woabrɛ?” |
| “Ɛkɔm de wo?” | “Anwummere aduan bɛyɛ krado wɔ simma anum mu.” |
| “Ɛnyɛ saa na wɔyɛ no.” | “Momma yɛmfa saa kwan yi so nyɛ.” |
| “Wokae yɛn akwantu a yɛkɔɔ ɔtare ho no?” | “Merehyɛ yɛn akwantu a yɛkɔɔ ɔtare ho no nsow. Ka nea wʼani gyee ho kyerɛ me.” |
| “Maka akyerɛ wo dedaw.” | San bua bio, ayamye mu, te sɛ nea ɛyɛ bere a edi kan. |
Mɛyɛ dɛn atie yiye?
Tie nea ɔpɛ sɛ ɔkyerɛ ne sɛnea ɔte nka, na ɛnyɛ nsɛmfua no nko ara.
- Twɛn. Mpɛn pii no, komm a obi yɛ no kyerɛ sɛ ɔredwene. Kan brɛoo kɔ du ansa na woaka asɛm.
- Boa no ka asɛmfua bi wɔ bere a wahu sɛ wayɛ basaa nko ara. Family Caregiver Alliance ka sɛ eye sɛ wobɛbɔ asɛmfua bi ho dawuru bere a obi rebrɛ.
- Hwɛ sɛ woate nea ɔkae no ase. Alzheimer’s Association akwankyerɛ a ɛfa nkɔmmɔbɔ ho hyɛ nyansa sɛ hwehwɛ nea ɛwɔ nsɛm no akyi na san ka no sɛnea wobɛhu sɛ woate ase. “Wo haw wɔ kar no ho?”
- Hwɛ nʼanim ne ne nipadua. Bere a kasa yɛ den no, NIA ka sɛ, nʼanim nsɛnkyerɛnne betumi akyerɛ awerɛhow, abufuw anaa ɔhaw pefee sen nsɛmfua.
- Fa ne haw no aniberesɛm. Sɛ ɛhaw bi gyina asɛm a ɛnyɛ nokware so mpo a, nkate a ɔwɔ no yɛ nokware.
Na sɛ ɔka biribi a ɛnyɛ nokware ɛ?
Nnye akyinnye. Ɛbɛyɛ den sɛ wubedi nkonim, na ebetumi ama onipa no ani awu anaa wasuro. Mmom, fa wʼadwene si nkate no so, na afei dan nkɔmmɔbɔ no brɛoo.
Family Caregiver Alliance hyɛ nyansa sɛ gye nkate no tom ansa na woadan adwene no. Sɛ nhwɛso no, sɛ wo maame ka ara sɛ ɔpɛ sɛ ɔkɔfa mmofra no fi sukuu a:
- Mfa eyi nka: “Maame, wo mma anyinyin. Ɛyɛ mfe aduanan a atwam ni.”
- Bɔ mmɔden sɛ wobɛka eyi: “Ná wodwen wo mma ho paa. Ka sɛnea na wokɔfa wɔn no ho asɛm kyerɛ me. Yɛnhwɛ na yenni biribi kakra ansa?”
Alzheimer’s Association nso tu fo sɛ ɛnsɛ sɛ wonye akyinnye wɔ nsɛm a wonnye nni ho. Paw bere pa: sɛ adwene a ɛnyɛ nokware no nhaw obi a, gyae mu saa ara.
Nkɔmmɔbɔ sesa sɛn bere a dementia rekɔ nʼanim?
Ahiade sesa bere kɔ so, enti sesa ɔkwan a wofa so. Alzheimer’s Association ka akwan ahorow abiɛsa a ɛtrɛw ho asɛm:
| Bere | Nea ɛboa |
|---|---|
| Mfiase | Nnyɛ wo ho sɛnea ɛbɛyɛ a wubesusuw sɛ ontumi nkasa. Fa no ka nkɔmmɔbɔ ho, kasa kyerɛ no tẽẽ, bisa mmoa ko a ɔpɛ, na sɛ ɛboa a fa aseresɛm ka ho. |
| Mfinimfini | Nkɔmmɔbɔ a ɛyɛ mo baanu nko ara wɔ baabi a ɛhɔ yɛ dinn. Kasa brɛoo, hwɛ nʼanim, bisa nsɛm a yebetumi de yiw anaa daabi abua, ma akwankyerɛ anammɔn anammɔn, na nka nʼanim anaa ntwentwɛn ne so. |
| Akyiri | Bɛn no fi nʼanim na ka onipa ko a woyɛ. Hyɛ no nkuran sɛ ɔmfa ne nsa nkyerɛ ade anaa ɔnyɛ nsɛnkyerɛnne. Fa nsa ka, nnyigyei, nneɛma a wohu, ne nneɛma a ɛyɛ hua di dwuma. Nkasa da te sɛ nea ɔnni hɔ. |
Obiara yɛ soronko, na onipa koro no ara betumi anya nna pa ne nna a ɛyɛ den. Tie sɛnea ɔte nka seesei, na ɛnyɛ edin a wɔde frɛ tebea no.
So mfonini ne dwumadi betumi ama nkɔmmɔbɔ ayɛ mmerɛw?
Yiw. Mfonini a mohwɛ bom tew nhyɛso no so na ɛma mo baanu nyinaa nya biribi a mobɛhwɛ na mode mo nsa akyerɛ.
- Mfonini a ɛhyɛ nkɔmmɔbɔ nkuran. Conversation Cards de mfonini a ɛwɔ nsɛmmisa a ano trɛ a ɛnyɛ sɔhwɛ ba.
- Abusua mfonini. Photo Pairs dan mfonini a wopaw yɛ agodie a ɛyɛ brɛoo a wɔde hwehwɛ nea ɛyɛ pɛ, na mpɛn pii no ɛkanyan nsɛm a wɔbɛka.
- Nsɛm a wonim yiye. Finish the Saying de nsɛm a wonim yiye di dwuma, na akyiri no ɛde asɛmmisa a ɛhyɛ nkɔmmɔbɔ nkuran ba.
- Agodie a wɔde hwehwɛ nea ɛyɛ pɛ sɛ akyi nsɛm. Picture Pairs ma wo nsa nya biribi yɛ bere a morekasa.
Hwɛ sɛnea mobɛbɔ agodie abom ne dwumadi a ɛfa nkae ho na woanya pii. Sɛ ɛfa nsrahwɛ ne frɛ ho a, kenkan yɛn akwankyerɛ a ɛfa nsrahwɛ ne telefon ne video frɛ ho.
Sɛ onipa no ka kasa ahorow a, hwɛ yɛn akwankyerɛ a ɛfa nkɔmmɔbɔ wɔ kasa ahorow mu.
Na sɛ mʼabodwokyɛre sa a?
Ɛba obiara so. NIA hyɛ nyansa sɛ sɛ wo bo fuw a, gye bere kakra na wo ho ntɔ wo. Kɔ dan foforo mu, home brɛoo mprɛn pii, na san bra bere a wo ho adwo wo. Wubetumi afi nkɔmmɔbɔ no ase bio bere biara, na ebia onipa no betie wo yiye bere a wo ho adwo wo no. Sɛ abufuw no ba daa a, ɛkyerɛ sɛ wohia mmoa foforo, na ɛnkyerɛ sɛ woredi nkogu. Yɛn akwankyerɛ a ɛfa sɛnea obi a ɔhwɛ ɔyarefo hwɛ ne ho so wɔ baabi a wubetumi akɔ hwehwɛ mmoa.
Nsɛmmisa a wɔbisa daa
Dɛn na ɛnsɛ sɛ wokae kyerɛ obi a ɔwɔ dementia?
Kwati sɛ wobɛbisa nsɛm te sɛ nea woreyɛ no sɔhwɛ ("Wokae...?"), sɛ wobɛtwe ne so ("Ɛno nyɛ nokware"), sɛ wobɛkae no nneɛma a wahwere ("Maka akyerɛ wo dedaw"), ne sɛ wobɛkasa afa ne ho te sɛ nea ɔnni hɔ. Kwati sɛ wobɛkasa te sɛ nea worekasa akyerɛ abofra. Eyi taa ma obi ani wu anaa ne ho yeraw no a ɛmmoa no.
So ɛsɛ sɛ metwe ne so bere a waka biribi a ɛnyɛ nokware?
Mpɛn pii no, ɛho nhia. Sɛ asɛm a ɛnyɛ nokware no nhaw obi a, gyae mu. Akyinnyegye ntaa nsesa onipa no adwene, na mpɛn pii no ɛma ne bo fuw. Fa wʼadwene si sɛnea ɔte nka ne nea ɔhia seesei so.
Dɛn na menyɛ bere a ontumi nhu asɛmfua a ɔpɛ sɛ ɔka?
Di kan ma no bere. Sɛ wuhu sɛ ɔrebrɛ a, eye sɛ wobɛboa no brɛoo aka asɛmfua no anaa wobɛbɔ mmɔden ahu nea ɔpɛ sɛ ɔkyerɛ na woabisa no mu. Sɛ wode wo nsa kyerɛ, woyɛ nsɛnkyerɛnne, anaa wode mfonini kyerɛ a, ebetumi aboa nso.
Mɛyɛ dɛn ne obi a ɔwɔ dementia a akɔ akyiri a ɔnkasa pii akasa?
Bɛn no fi nʼanim, ka onipa ko a woyɛ kyerɛ no, na fa nne a ɛyɛ komm ne nsa ka a ɛyɛ brɛoo kasa. Hwɛ nʼanim ne ne nipadua nsɛnkyerɛnne na hu sɛnea ɔte nka. Sɛ wowɔ hɔ, dwom a onim, anaa sɛ mukura ne nsa a, ebetumi aka nneɛma pii a nsɛmfua nni mu.
Nsɛnkyerɛnne
Yɛde nkyɛ kɔ mmoa ne nhwehwɛmu a kyerɛwtohɔ yi dwodwo so. Wɔhwɛ ho pɛpɛɛpɛ bere a wɔsesaa kyerɛwtohɔ no.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance