Ngeenge omunhu e na oudu wokudimbwa ta anye oilonga

Owa longekida oinima aishe, to mu pe oudano ile okweenda naye, ndele to udu “Ahawe.” Ile oshilonga osha tameka nawa ndele tashi xulu netableta ya undulwa po nondjovo ya kukuta. Osho otashi teya omukumo, noshi li oshinima hashi holoka luhapu. Okwaanya nokuhanduka luhapu otashi ti sha, hakeenghono domutwe. Okukendabala okuuda kutya etumwalaka olilipi ohashi ku ulike osho to dulu okuninga sha shikula ko.

Omolwashike omunhu e na oudu wokudimbwa ta anye oilonga?

Luhapu ope na etomheno, nonande omunhu ita dulu oku li popya meendjovo. Alzheimer’s Association oya ti okwaanya otashi dulu okuulika kutya omunhu ita dulu okulonga oshilonga ile oku na oumbada oku shi kendabala. Omatomheno a monika luhapu ongaashi:

• Otashi monika shidjuu unene. Oshilonga paife otashi pula ounghulungu oo oudu wokudimbwa wa ningifa udjuu, nokuhala po moipafi yomunhu umwe otashi eta ohoni.
• Otashi monika sha fa shounona. Ovanhu ovakulunhu ohava mono omafano ounona, omanghunghuvo taa kwelengedja noilonga tai monika ya fa ya nuninwa ounona.
• Okuloloka. Ovanhu vahapu ohava kala ve na eenghono dinini komatango. Tala oilonga ya ngungumana yokomatango.
• Okuhe udite nawa kolutu. National Institute on Aging (NIA) oya tumbula ouyahame, okwaala inaku wana, oudjuu wokumona ko ile okuuda ko, epatafyo, ondjala, enota nomaupyakadi oo taa dulu okuya pamwe nomiti ipe onga oinima tai dulu okweetifa oudjuu.
• Oinima ihapu unene pombada. OTV tai popi mokule, eenghundafana dihapu ile onhele i yadi ovanhu otai dulu oku mu piyaaneka.
• Okuuda a fininikwa. NIA oya ti okufininikwa a longe oshinima osho oudu wAlzheimer’s wa ningifa shidjuu unene, ile a dimbuluke oiningwanima ile ovanhu, otashi dulu okweetifa ehandu.
• Omaliudo mai. Okukanifa ohokwe moinima otashi dulu okukala edidiliko lelimbililonghenda, notashi wapala okutya sha kundokotola.
• Ina hala ashike. Ovanhu ovakulunhu ova pitikwa okutya ahawe.

Osho ndi na okuninga ngeenge ta ti ahawe?

Tambula “ahawe” nombili, ndele to lundulula sha: efimbo, oshilonga, oupu ile omukalo oo to mu pula.

1. Shi efa po paife. “Oshi li nawa. Otashi dulika lwanima.” Ndele to twikile noshinima shimwe uhe na okufuda mokule.
2. Kendabala vali lwanima. Alzheimer’s Association otai kumaida okuninga onghendabala vali lwanima, ile pefimbo limwe mefiku.
3. Shi ninga shinini. Okufaneka kumwe ponhele youdano aushe. Etwali limwe ponhele yoshimbale shoikutu. Omafano manini, omahoololo manini, omafano a kala e li wetike.
4. Mu pa omahoololo avali. “Owa hala okutala omafano eedila ile okupwilikina komusika?” Ehokololo otali mu pe vali oukwatya wokulipangela.
5. Pula ekwafo ponhele yokuyeleka eshi ta dulu. “Oto dulu ngaa oku kwafela nge ndi yoolole ei?” ile “Oto dulu ngaa okulombwela nge kutya olwaala lilipi liwa unene?” Okuuda a pumbiwa oku li kokule nokuuva ta yelekwa.
6. Hovela ove mwene. Hovela oshilonga puye ino mu pula. Ovanhu vahapu ohava waimine ngeenge oshinima osha tameka nale, nongeenge inave shi ninga, natango omwa kala pamwe.
7. Lundulukila koshinima shopalutu ile shokungungumanifa. Okweenda kanini, omusika, okalya kanini, okupeta oikutu, ile okafimbo kokufuda nombili pamwe calm breathing. NIA otai kumaida okulundululila elitulemo komusika, embo ile okweenda.
8. Mu efa e shi ninge pamukalo waye. Ngeenge okwa hala okudanauka pamukalo umwe u lili nomilandu, shi tambula. Alzheimer’s Association otai kumaida okukala u na elundululo.

Nandi tye shike ngeenge okwa handuka?

Endelela kashona, ninipika ondaka yoye ndele to mu hekeleke. Ewilikonghatu lAlzheimer’s Association li na sha nehandu otali kumaida okushuna monima nokupula epitikilo, okulongifa eendjovo dangungumana nodiwa, nokuyandja ehoololo la wilikwa pokati poinima ivali. Eendjovo di li momhepo ei:

• “Ombili, eshi otashi handukifa. Natu shi efe po.”
• “Oto ningi nawa. Ondi li apa.”
• “Ou na ngaa efimbo u kwafele nge moshinima shimwe shilili?”
• “Natu nwe ngaa otee ponhele yaasho?”

Ndele to xulifa po oshilonga uhe shi ninga oshinima shinene. Omayele etu okukwatafana oku na oihopaenenwa ihapu yasho to dulu okutya.

Oinima ilipi ndi na okuyandja po?

Omaitavelo amwe opaumwene luhapu otaa dulu okunyona oinima.

• Okutwa eemhata ile okufininika. “Alikana, natango lumwe alike” ile “Ove ou shi hole” luhapu ihashi kwafa.
• Okupula omapulo mahapu ile okuyukifa. “Ove ou shi shii eshi” ile “Ahawe, osho sha puka” otashi weda po oudjuu.
• Oku shi tambula ongoye mwene. NIA otai dimbulukifa ovo tava file oshisho kutya oudu, ha omunhu, oo tau eta omalunduluko aa.
• Oku mu fininika ile okweendelela. Alzheimer’s Association otai kumaida uha yelule ondaka yoye, uha ulike oumbada, uha mu kondeke, uha mu fininike, uha mu pukulula, uha mu efe po ile okutwa naye eemhata, nouha ninge omalinyengo a haluka ehe wete.
• Okulongifa omaliudo okuhepaulula. “Onde ku longekidila aishe ei” otashi fiye nye amushe tamu udite nai.
• Okutula omadina. “Omutwe mukukutu” ile “omunhu mudjuu” ohashi holeke etomheno lashili nohashi shi ningi shidjuu oku li kandula po.

Ongahelipi handi dulu okumona kutya oshike shi li konima yokwaanya kwa twikila?

Shanga okahokololo kapu koule woshivike ile ivali. NIA oya ti okushikula omalunduluko melihumbato otashi dulu okukwafela ovo tava file oshisho novanailonga voukolele va mone omukalo nokukonga etomheno.

Shanga:

• efimbo lomutenya;
• osho wa li to mu pe nonghee we shi pula;
• osho sha li tashi ningwa popepi nanye (engungumo, ovaenda, OTV);
• nghee a kala a kofa, a lya nokunwa, nonaini a li a ya kokandjuwo;
• omiti ipe ile oudu wa holoka po opo.

Luhapu omikalo ohadi holoka diva: okwaanya taku holoka ashike konima yo 4 p.m., ashike noudano wonhumba, ile ashike ngeenge OTV oi li po. Ewilikonghatu lFamily Caregiver Alliance li na sha nomaihumbato oudu wokudimbwa otali shi yelifa nawa: itatu dulu okulundulula omunhu, ashike ohatu dulu okulundulula elihumbato letu nonhele yetu.

Onaini ndi na okupopya nandokotola kombinga yokwaanya ile ehandu?

Popya nandokotola ngeenge elihumbato otali lunduluka diva, meendelelo, ile pamwe nomadidiliko oudu. NIA oya ti omalunduluko a haluka ile taa lunduluka diva melihumbato, unene tuu ngeenge omunhu okwa li e na outalala ile a lundulula omiti opo, oku na okulombwelwa ndokotola diva.

Kwatafana nandokotola waye diva ngeenge wa didilike:

• okukanifa eendunge kwa haluka ile elunduluko linene moule weevili ile omafiku;
• omadidiliko ouyahame, ngaashi okuliulaula, okwaamena oshitukulwa sholutu, ile oudjuu mupe wokweenda;
• efiku lomutenya ile omadidiliko amwe outalala;
• omiti ipe ile da lunduluka ndele tadi landulwa kelunduluko melihumbato;
• okukanifa ohokwe moinima aishe, okulila ile okuliyeleka oule woivike ivali ile sha pitilila po;
• okwaanya okulya ile okunwa.

Alzheimer’s Association otai kumaida ekonakono loukolele la kwata moiti komunhu keshe e na omadidiliko elihumbato, unene tuu ngeenge okwa holoka po diva. Family Caregiver Alliance nayo otai kumaida okupula ndokotola tete, molwaashi omikundu delihumbato otadi dulu okukala di na etomheno loukolele. Ino hovela, ino efa ile ino lundulula omuti nande oumwe ino popya nandokotola ile omunanghenda womiti.

Ngeenge ope na omunhu e li moshiponga ile ope na omadidiliko oiponga youkolele ya endelela, denga onomola yoiponga (ngaashi 112). NIA otai kumaida okulombwela omupopili ponombola kutya omunhu oku na oudu wokudimbwa.

Oshi li nawa ngeenge itatu ningi sha nandenande?

Heeno. Omafiku amwe oshilonga shiwa kape na oshilonga: okukala omutumba pamwe, okukwata momake, okupwilikina keimbilo omu hole, ile okutala eedila pondje yefitululo. Osho kashi fi okuhala po. Ewilikonghatu letu lokuninga oinima pamwe otali yelifa kutya omolwashike okweefa po diva, ile inamu tameka nandenande, tashi dulu okukala etokolo liwa.