Uwaak eo ekaddu
Bwebwenato ilo juon jikin eaineṃṃan, jijet im lale turin armij eo, kōjerbal etan, im kōnono jidik im alikkar ilo naan ko rerāpidpid. Kajjitōk juon kajjitōk wōt ilo juon ien, leļo̧k ruo wāween ñan kāālet, im kōttar elapļo̧k jān eo kwoj ļōmņak kake. Jab akwaāl, jab kajimwe, im jab kajjitōk kajjitōk ko āinwōt kam̧ool. Uwaak ñan en̄jake eo ej pād ilo naan ko, im kōjerbal uñir, pija, im kōm̧m̧an ko ñe ej epaakeļo̧k an epaake in naan.
- Jolok keroro ko im lale mejen armij eo m̧okta jān am̧ jino bwebwenato.
- Kōjerbal naan ko rerāpidpid, juon ļōmņak wōt ilo juon ien, im eta ko ijellọkin e, l̗e, ak ir.
- Leļo̧k kāālet in ruo, ak juon kajjitōk eo eṃṃan in uwaak kake kin aet ak jaab, ijellọkin kajjitōk ko reļap im repeļļo̧k.
- Kōttar uwaak eo. Eļan̄ñe rejjab meļeļe, bar ba naan ko kein wōt, innām kajjeo̧n naan ko rekāāl.
- Jab akwaāl ak kajimwe. Uwaak ñan en̄jake eo ej pād ilo ta eo ej ba.
- Ñe naan ko rej jino jako, bwebwenato ilo uñir, ainikien, meļeļein turin mej, im pija ko kom̧ naaj lale ippān doon.
Ilo peij in (8 ra)
- Ta tōl ko raūroktata ñan bwebwenato ippān armij eo ej mour ippān dementia?
- Ekojkan aō jino juon bwebwenato?
- Ekojkan aō kōm̧m̧an naan ko aō?
- Ekojkan aō roñjake ilo wāween eo em̧m̧an?
- Eļan̄ñe ej ba juon men eo ejjab m̧ool?
- Ekojkan an bwebwenato oktak ilo tōre ko an dementia?
- Pija im jerbal ko remaron̄ ke kōm̧m̧an bwe bwebwenato en pidodoļo̧k?
- Eļan̄ñe ejako aō kijenmij?
Dementia emaron̄ kōm̧m̧an bwe en pen an lo naan ko, an ļoor juon naan eo eaetok, ak an jolok keroro ko itulik. Men in ejjab meļeļein bwe armij eo eaar ejjeļo̧k an kōņaan pād ippān ro jet. Oktak ko reddik ilo wāween am̧ kōppopo bwebwenato eo, wāween am̧ kōnono, im wāween am̧ roñjake remaron̄ kōm̧m̧an bwe bwebwenato en pidodoļo̧k im eaineṃṃanļo̧k ñan kom̧ro jimor.
Ta tōl ko raūroktata ñan bwebwenato ippān armij eo ej mour ippān dementia?
Bōk lale eo an, kōm̧m̧an bwe en pidodo, im kwōn kijenmij. Eļan̄ñe kwōnaaj keememej lāļem men ko wōt:
- Kōm̧m̧an bwe ruum̧ eo en aineṃṃan im jijet im lale turin. Kune TV eo, jijet ilo joñan eo an mejen, im kōjerbal etan.
- Ba juon men wōt ilo juon ien. Naan ko rerāpidpid, juon ļōmņak, juon kajjitōk.
- Leļo̧k ruo wāween ñan kāālet. “Ti ak kape?” ej pidodoļo̧k jān “Ta eo kwoj kōņaan?”
- Kōttar. Leļo̧k ien elapļo̧k ñan uwaak jān eo ekōņaan in wōnm̧aanļo̧k, im kajjeo̧n bwe kwōn jab bukwelọk kōnono eo an.
- Jab akwaāl ak kajjitōk āinwōt kam̧ool. Uwaak ñan wāween an en̄jake, jab ñan eļan̄ñe meļeļe ko rem̧ool ak jab.
Ekojkan aō jino juon bwebwenato?
Kōppopo men ko bwe armij eo en maron̄ lale eok. Tōl eo an Family Caregiver Alliance ej rōjañ bwe kwōn kadikļo̧k keroro m̧okta: kune radio ak TV eo, kili kōtaaj ko ak aur eo, ak etal ñan juon jikin eaineṃṃanļo̧k.
- Eṭake jān im̧aan. Eļan̄ñe kwoj eṭake jān likin ak tu rear emaron̄ kōm̧m̧an bwe en ilbok.
- Ba won kwe. “Yokwe Papa, n̄a Sarah, nejūm̧ kōrā eo.” Men in ej jipan̄ e bwe en jab aikuj pukot etam̧.
- Jijet ilo joñan eo an. Eļan̄ñe ej jijet, kwōn jijet ak bukwelọlō bwe mejem̧ en pād ilo juon wōt joñan ippān mejen.
- Lale turin mejām̧ im ainikien am̧. National Institute on Aging (NIA) ej rōjañ bwe kwōn jela wāween ainikien, joñan an laļ, meļeļein turin mej, im ānbwin, im kōm̧m̧an bwe en jouj im alikkar.
- Lale bwe kallaj ko im men ko roñjake rej pād ie. Epen ad roñ im lo bwe ta eo ej walọk ñe ejjab alikkar am̧ lo ak roñjake.
Ekojkan aō kōm̧m̧an naan ko aō?
Kōjerbal naan ko repidodo, naan ko rerāpidpid, im ainiken eaineṃṃan im ettā.
- Juon ļōmņak ilo juon naan. “Jen likūt jaket eo am̧. Innām jenaaj etal inabōj.” Jab ba aolep ilo juon wōt alen.
- Kōjerbal eta ko, jab naan ko rej bok jikin eta. “Aunt Jean eaar kall” ej alikkarļo̧k jān “E eaar kall.”
- Kōm̧m̧an bwe en ettāļo̧k, jab bwe en laļļo̧k. Family Caregiver Alliance ej rōjañ ainiken ettāļo̧k ijellọkin ainiken elaļļo̧k.
- Bar ba, innām ukōt naan ko. Eļan̄ñe eaar jab meļeļe, bar ba naan ko kein wōt juon alen. Eļan̄ñe ejjab jerbal, kōttar jidik innām kajjeo̧n naan ko jet.
- Kwaļọk bareinwōt, jab ba wōt. Bōk ļo̧k kāp eo, kwalọk ruo jaket ko, ak kwaļọk tepin bun̄tōn eo.
- Kōnono ippān e, jab kōnono kōn e. NIA ej kakkōl bwe kwōn jab kōnono kōn armij eo āinwōt ñe ejjab pād ijo, im jab kōnono āinwōt ñan ajri.
NIA ej rōjañ wāween ko repidodoļo̧k ñan kajjitōk ko rekanooj an wōnm̧aanļo̧k. Erkein jet waanjon̄o̧k ko ilo wāween in:
| Ijellọkin | Kajjeo̧n in |
|---|---|
| “Ta eo kwoj kōņaan ñan kejota?” | “Kwoj kōņaan iik ak bao?” |
| “Ekojkan am̧ en̄jake?” | “Kwoj ke m̧ōk?” |
| “Kwoj ke eọọk?” | “Kejota enaaj pojak ilo ļalem minit.” |
| “Ejjab wāween in am̧ kōm̧m̧ane.” | “Jen kajjeo̧n ilo wāween in.” |
| “Kwoj ke keememej ad ito-itak ñan lometo eo?” | “Ij ļōmņak kōn ad ito-itak ñan lometo eo. Ba ñan eō ta eo kwōj kar m̧ōņōņō kake.” |
| “Iaar ba ñan kwe m̧okta.” | Bar uwaak, ilo jouj, āinwōt ñe ej tepin alen. |
Ekojkan aō roñjake ilo wāween eo em̧m̧an?
Roñjake meļeļe eo im en̄jake eo, jab naan ko wōt.
- Kōttar. Aineṃṃan emaron̄ juon ien in ļōmņak. Bwin elōn̄ñoul im ļalem m̧okta jān am̧ jino kōnono.
- Leļo̧k juon naan eļan̄ñe ej lukkuun epaake. Family Caregiver Alliance ej ba em̧m̧an bwe kwōn leļo̧k naan ko ñe juon armij ej epaake.
- Lale eļan̄ñe kwōj meļeļe. Tōl eo an Alzheimer’s Association kōn bwebwenato ej rōjañ bwe kwōn lale meļeļe eo ej pād ilowaan naan ko an im bar ba ilo am̧ make naan ñan lale eļan̄ñe kwōj meļeļe. “Kwoj inepata kōn wa eo ke?”
- Lale turin mej im ānbwin. Ñe ej pen an kōnono, NIA ej ba, meļeļein turin mej emaron̄ kwaļọk būrom̧ōj, illu, ak eddo alikkarļo̧k jān naan ko.
- Bōk ļōmņak ko ilo m̧ool. Jekdo̧o̧n ñe ļōmņak eo ej pedped ioon juon meļeļe eo ebwōd, en̄jake eo ej m̧ool.
Eļan̄ñe ej ba juon men eo ejjab m̧ool?
Jab akwaāl. Emaron̄ bidodo bwe kwōn jab bōk anij, im armij eo emaron̄ jok ak mijak. Ijellọkin, kwōn koba ippān en̄jake eo, innām jouj im ukōt bwebwenato eo.
Family Caregiver Alliance ej rōjañ bwe kwōn kile en̄jake eo m̧okta jān am̧ ukōt bwebwenato eo. Ñan waanjon̄o̧k, eļan̄ñe jinōm̧ ej ba ej aikuj bōkļo̧k ajri ro jān jikuul:
- Ijellọkin: “Mama, ajri ro nejūm̧ reļap kiō. Men eo eaar ļo̧o̧k eñoul iiō remootļo̧k.”
- Kajjeo̧n in: “Kwaar juon jinen eo ekanooj lale ajri ro. Ba ñan eō kōn am̧ kar bōkļo̧k er. Kwōj kōņaan ke bwe jen m̧ōñā jidik m̧okta?”
Alzheimer’s Association ej barāinwōt rōjañ bwe kwōn jab akwaāl kōn men ko kwojjab errā ippān er. Kāālet ien eo em̧m̧an: eļan̄ñe ļōmņak eo ebwōd ejjeļo̧k jorrāān ie, likūt wōt.
Ekojkan an bwebwenato oktak ilo tōre ko an dementia?
Aikuj ko rej oktak ilo ien, innām kwōn ukōt wāween am̧. Alzheimer’s Association ej ba kōn jilu wāween ko reļap:
| Wāween | Ta eo ej jipan̄ |
|---|---|
| Jinoin | Jab ļōmņak bwe ejjab maron̄ bwebwenato. Kobaik e ilo bwebwenato ko, kōnono ippān e, kajjitōk kake jipan̄ eo ej kōņaan, im kōjerbal kein ettōn̄ eļan̄ñe ej jipan̄. |
| Lukkuun | Bwebwenato ippān juon armij wōt ilo juon jikin eaineṃṃan. Kōnono jidik im alikkar, bōk mejen, kōjerbal kajjitōk ko kin aet ak jaab, leļo̧k tōl ko jen bun̄tōn ñan bun̄tōn, im jab kinaklok ak kajimwe. |
| Eliktata | Eṭake jān im̧aan im ba won kwe. Rōjañ bwe en kōjerbal bōk im kōm̧m̧an ko. Kōjerbal uñir, ainikien ko, men ko jej loe, im bōjrak ko. Jab kōnono āinwōt ñe ejjab pād ijo. |
Kajojo armij ej oktak, im ejja armij eo wōt emaron̄ eor an raan ko rem̧m̧an im raan ko repen. Uwaak ñan wāween an pād kiō, jab ñan juon etan.
Pija im jerbal ko remaron̄ ke kōm̧m̧an bwe bwebwenato en pidodoļo̧k?
Aet. Juon pija eo kom̧ij lale ippān doon ej bōkļo̧k eddo eo im ej leļo̧k juon men ñan kom̧ro ñan lale im bōk.
- Pija ko ñan bwebwenato. Conversation Cards ej leļo̧k pija ko ippān kajjitōk ko repeļļo̧k im rejjab kajjitōk āinwōt kam̧ool.
- Pija ko an baam̧le. Photo Pairs ej ukōt pija ko kwoj kāāleti ñan juon ikkure eo ejejjet im emaron̄ kōm̧m̧an bwe bwebwenato ko ren walọk.
- Naan ko remejaja. Finish the Saying ej kōjerbal naan ko remejaja ilo Amedka, im tokālik ej leļo̧k juon kajjitōk ñan bwebwenato.
- Ikkure ko āinwōt likjab in bwebwenato. Picture Pairs ej leļo̧k juon men ñan peim̧ ñan kōm̧m̧ane ke kom̧ij bwebwenato.
Lale wāween ikkure ippān doon im jerbal ko in keememej ñan elapļo̧k. Ñan lolọk im kall ko, riiti tōl ko am̧ kōn lolọk im kall ko ilo talboon im video.
Ñan juon armij eo ej kōnono ilo elōn̄ kajin, lale tōl eo am̧ kōn bwebwenato ilo kajin ko reoktak.
Eļan̄ñe ejako aō kijenmij?
Men in ej walọk ñan aolep armej. NIA ej rōjañ bwe eļan̄ñe kwoj jino illu, kwōn bōk jidik ien ñan kōm̧m̧an bwe kwōn aineṃṃan. Etal ñan bar juon ruum̧, bōk menono ko reddik im rum̧wij, im roọl tok ñe kwōj maron̄. Kwōmaron̄ jino bar juon alen bwebwenato eo, im armij eo emaron̄ barāinwōt uwaak em̧m̧anļo̧k ñan am̧ aineṃṃanļo̧k. Eļan̄ñe illu eo ej walọk aolep ien, men in ej juon kakōlle bwe kwoj aikuj elapļo̧k jipan̄, jab bwe kwoj jab jerbal em̧m̧an. Tōl eo am̧ kōn lale kwe make eor jikin ko ie kwōmaron̄ etal ñan jipan̄.
Kajjitōk ko rekkā kajjitōk kaki
Ta ko kwōj jab aikuj in ba ñan armij eo ej mour ippān dementia?
Kōjparok bwe kwōn jab kajjitōk āinwōt kam̧ool (“Kwoj ke keememej...?”), jab kajimwe (“Ejjab m̧ool”), jab kakememej e kin men ko ejako (“Iaar ba ñan kwe m̧okta”), im jab kōnono kōn e āinwōt ñe ejjab pād ijo. Jab kōnono āinwōt ñan ajri. Men kein remaron̄ kōm̧m̧an bwe en jok im en̄taan ilo būrom̧ōj, im rejjab jipan̄.
Aikuj ke aō kajimwe e ñe ej bwōd ilo meļeļe ko?
Elapļo̧k alen ejjab. Eļan̄ñe juon meļeļe eo ebwōd ejjeļo̧k jorrāān ie, em̧m̧an bwe kwōn likūt wōt. Akwaāl ejjab kōkāāl ļōmņak eo an armij eo, im elōn̄ alen ej kōm̧m̧an bwe en illu ak en̄taan. Lale en̄jake eo an im ta eo ej aikuj kiō.
Ta eo in kōm̧m̧ane ñe ejjab lo naan eo eṇ?
Leļo̧k ien ñan e m̧okta. Eļan̄ñe ej alikkar an epaake, em̧m̧an bwe kwōn leļo̧k juon naan ilo jouj ak kajjeo̧n meļeļe ta eo ej kōņaan ba im kajjitōk eļan̄ñe em̧ool. Bōk, kōm̧m̧an ko, im pija ko remaron̄ barāinwōt jipan̄.
Ekojkan aō bwebwenato ippān armij eo ej mour ilo tōre eo eliktata in dementia im ejjab kanuuj kōnono?
Eṭake e jān im̧aan, ba etam̧, im kōjerbal ainiken eaineṃṃan im uñir ejouj. Lale turin mej im ānbwin ñan lo en̄jake ko. Am̧ pād ippān, juon al eo ejeļā kake, ak drebail pā ko ami remaron̄ kwalọk elōn̄ men ko ñe ejjeļo̧k naan.
Unin meļeļe ko
Kōmij kōkobaiki n̄an doulul ko im ekkatak ko me peij in ej pedped ioor. Em̧ōj etale kajjojo iien eo me peij in ear kōkkāāl.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance