คำตอบสั้น ๆ
พูดคุยในที่เงียบ หันหน้าเข้าหาท่าน เรียกชื่อท่าน และพูดช้า ๆ ด้วยประโยคสั้นและง่าย ถามทีละคำถาม เสนอสองตัวเลือกแทนคำถามปลายเปิด และรอนานกว่าที่รู้สึกว่าปกติ อย่าเถียง แก้คำพูด หรือซักถาม ตอบรับความรู้สึกที่อยู่เบื้องหลังคำพูด และใช้การสัมผัส ภาพ และท่าทางเมื่อการพูดยากขึ้น
- ลดเสียงรบกวนและสบตากับท่านก่อนเริ่มพูด
- ใช้ประโยคสั้น ทีละความคิด และใช้ชื่อแทนคำว่าเขา หรือพวกเขา
- เสนอสองตัวเลือก หรือคำถามแบบใช่หรือไม่ใช่ แทนคำถามปลายเปิด
- รอคำตอบ ถ้าท่านไม่เข้าใจ ให้พูดซ้ำด้วยคำเดิม แล้วค่อยลองใช้คำใหม่
- อย่าเถียงหรือแก้คำพูด ตอบรับความรู้สึกที่อยู่เบื้องหลังสิ่งที่ท่านพูด
- เมื่อคำพูดเลือนไป ให้สื่อสารผ่านการสัมผัส น้ำเสียง สีหน้า และภาพที่ดูด้วยกัน
ในหน้านี้ (8 หัวข้อ)
ภาวะสมองเสื่อมอาจทำให้หาคำพูดยากขึ้น ตามประโยคยาว ๆ ไม่ทัน หรือกันเสียงรบกวนรอบข้างไม่ได้ ทั้งหมดนี้ไม่ได้หมายความว่าท่านเลิกอยากเชื่อมโยงกับคนรอบตัว การปรับเล็ก ๆ น้อย ๆ ในวิธีตั้งบทสนทนา วิธีพูด และวิธีฟัง ทำให้การคุยง่ายและสงบขึ้นสำหรับทั้งสองฝ่าย
เคล็ดลับสำคัญที่สุดในการพูดคุยกับผู้มีภาวะสมองเสื่อมมีอะไรบ้าง
เรียกความสนใจของท่าน ทำให้ง่าย และอดทน ถ้าจำได้แค่ห้าข้อ
- ทำห้องให้เงียบและหันหน้าเข้าหาท่าน ปิดโทรทัศน์ นั่งให้สายตาอยู่ระดับเดียวกัน และเรียกชื่อท่าน
- พูดทีละเรื่อง ประโยคสั้น หนึ่งความคิด หนึ่งคำถาม
- เสนอสองตัวเลือก “ชาหรือกาแฟ” ง่ายกว่า “อยากดื่มอะไร”
- รอ ให้เวลาตอบมากกว่าที่รู้สึกว่าปกติ และพยายามอย่าพูดแทรก
- อย่าเถียงหรือซักถาม ตอบรับความรู้สึกของท่าน ไม่ใช่ตอบว่าข้อเท็จจริงถูกหรือไม่
จะเริ่มบทสนทนาอย่างไร
จัดสภาพแวดล้อมให้ท่านมีสมาธิกับคุณได้ คู่มือของ Family Caregiver Alliance แนะนำให้ลดเสียงรบกวนก่อน คือปิดวิทยุหรือโทรทัศน์ ปิดม่านหรือประตู หรือย้ายไปที่ที่เงียบกว่า
- เข้าหาจากด้านหน้า การเดินมาจากด้านหลังหรือด้านข้างอาจทำให้ตกใจ
- บอกว่าคุณเป็นใคร “พ่อ หนูสมศรีนะ ลูกสาวของพ่อ” ท่านจะได้ไม่ต้องพยายามนึกชื่อคุณ
- ลดตัวลงมาระดับเดียวกับท่าน ถ้าท่านนั่งอยู่ ให้นั่งหรือย่อตัวลงเพื่อให้สายตาอยู่ระดับเดียวกัน
- ดูสีหน้าและน้ำเสียงของตัวเอง National Institute on Aging (NIA) แนะนำให้ระวังน้ำเสียง ความดัง สีหน้า และภาษากาย และพยายามให้ดูอบอุ่นและเป็นธรรมชาติ
- ตรวจให้แน่ใจว่าใส่แว่นและเครื่องช่วยฟังแล้ว ตามบทสนทนาได้ยากถ้ามองหรือได้ยินไม่เต็มที่
ควรเรียบเรียงสิ่งที่พูดอย่างไร
ใช้คำง่าย ๆ ประโยคสั้น และเสียงสงบและต่ำ
- หนึ่งความคิดต่อหนึ่งประโยค “ใส่เสื้อคลุมกันนะ แล้วเราจะออกไปข้างนอก” ไม่ใช่พูดสองเรื่องรวดเดียว
- ใช้ชื่อ ไม่ใช้สรรพนาม “ป้าศรีโทรมา” ชัดกว่า “เขาโทรมา”
- ทำเสียงให้ต่ำลง ไม่ใช่ดังขึ้น Family Caregiver Alliance แนะนำให้ใช้เสียงต่ำแทนการเสียงดัง
- พูดซ้ำ แล้วเปลี่ยนคำพูด ถ้าท่านไม่เข้าใจ ให้พูดซ้ำด้วยคำเดิมหนึ่งครั้ง ถ้ายังไม่ได้ผล ให้รอสักครู่แล้วลองใช้คำอื่น
- แสดงให้ดูด้วย ไม่ใช่แค่บอก ชี้ที่ถ้วย ชูเสื้อสองตัวให้เลือก หรือทำขั้นแรกให้ดู
- พูดกับท่าน ไม่ใช่พูดถึงท่าน NIA เตือนไม่ให้พูดถึงท่านเหมือนท่านไม่อยู่ตรงนั้น และไม่ให้ใช้ “ภาษาเด็กเล็ก”
NIA แนะนำคำถามทั่วไปในรูปแบบที่ง่ายขึ้น ต่อไปนี้เป็นตัวอย่างตามแนวทางนั้น
| แทนที่จะพูดว่า | ลองพูดว่า |
|---|---|
| “เย็นนี้อยากกินอะไร” | “อยากกินปลาหรือไก่” |
| “รู้สึกยังไงบ้าง” | “รู้สึกเหนื่อยไหม” |
| “หิวหรือเปล่า” | “อีกห้านาทีอาหารเย็นจะพร้อมแล้ว” |
| “ไม่ใช่แบบนั้น” | “ลองทำแบบนี้ดูไหม” |
| “จำได้ไหมที่เราไปเที่ยวทะเลกัน” | “คิดถึงตอนที่เราไปเที่ยวทะเลกัน เล่าให้ฟังหน่อยว่าชอบอะไรตอนนั้น” |
| “บอกไปแล้วนะ” | ตอบอีกครั้งอย่างใจดี เหมือนเป็นครั้งแรก |
จะฟังให้ดีได้อย่างไร
ฟังความหมายและความรู้สึก ไม่ใช่แค่คำพูด
- รอ ความเงียบมักเป็นเวลาที่ท่านกำลังคิด นับช้า ๆ ถึงสิบก่อนจะเข้าไปพูด
- เสนอคำก็ต่อเมื่อท่านติดอยู่ Family Caregiver Alliance บอกว่าเสนอคำให้ได้เมื่อท่านกำลังลำบาก
- ตรวจสอบว่าที่ได้ยินถูกต้องไหม คู่มือเรื่องการสื่อสารของ Alzheimer’s Association แนะนำให้มองหาความหมายเบื้องหลังคำพูดและพูดทวนเพื่อตรวจว่าเข้าใจถูก “กังวลเรื่องรถใช่ไหม”
- ดูใบหน้าและร่างกาย NIA ระบุว่าเมื่อการพูดยากขึ้น สีหน้าอาจแสดงความเศร้า ความโกรธ หรือความหงุดหงิดได้ชัดกว่าคำพูด
- จริงจังกับความกังวลของท่าน แม้ความกังวลนั้นจะตั้งอยู่บนข้อเท็จจริงที่ผิด ความรู้สึกก็เป็นเรื่องจริง
ถ้าท่านพูดสิ่งที่ไม่เป็นความจริงล่ะ
อย่าเถียง คุณมีโอกาสชนะน้อย และท่านอาจรู้สึกอับอายหรือหวาดกลัว ให้เชื่อมโยงกับความรู้สึกก่อน แล้วค่อย ๆ เปลี่ยนเรื่อง
Family Caregiver Alliance แนะนำให้รับรู้อารมณ์ก่อนจะพาไปทำอย่างอื่น ตัวอย่างเช่น ถ้าแม่ยืนยันว่าต้องไปรับลูกที่โรงเรียน
- แทนที่จะพูดว่า “แม่ ลูก ๆ โตกันหมดแล้ว นั่นสี่สิบปีก่อนแล้ว”
- ลองพูดว่า “แม่เป็นแม่ที่ห่วงลูกเสมอเลย เล่าให้ฟังหน่อยว่าไปรับลูกยังไง กินของว่างกันก่อนไหม”
Alzheimer’s Association ก็แนะนำเช่นกันว่าอย่าเถียงเรื่องที่คุณไม่เห็นด้วย เลือกจังหวะของคุณ ถ้าความเชื่อที่ผิดไม่เป็นอันตราย ปล่อยไปเถอะ
การสื่อสารเปลี่ยนไปอย่างไรเมื่อภาวะสมองเสื่อมดำเนินไป
ความต้องการเปลี่ยนไปตามเวลา จึงควรปรับวิธีของคุณ Alzheimer’s Association อธิบายสามระยะโดยกว้าง ๆ
| ระยะ | สิ่งที่ช่วยได้ |
|---|---|
| ระยะแรก | อย่าคิดไปเองว่าท่านสื่อสารไม่ได้ ให้ท่านร่วมในบทสนทนา พูดกับท่านโดยตรง ถามว่าท่านต้องการการช่วยเหลืออะไร และใช้อารมณ์ขันถ้าช่วยได้ |
| ระยะกลาง | คุยตัวต่อตัวในที่เงียบ พูดช้า ๆ สบตา ใช้คำถามแบบใช่หรือไม่ใช่ บอกขั้นตอนทีละขั้น และไม่ตำหนิหรือแก้คำพูด |
| ระยะท้าย | เข้าหาจากด้านหน้าและบอกว่าคุณเป็นใคร ส่งเสริมให้ชี้และใช้ท่าทาง ใช้การสัมผัส เสียง ภาพ และกลิ่น อย่าพูดเหมือนท่านไม่อยู่ตรงนั้น |
ทุกคนต่างกัน และคนเดียวกันก็มีวันที่ดีและวันที่ยาก ตอบสนองต่อสภาพของท่านในตอนนี้ ไม่ใช่ต่อป้ายบอกระยะ
ภาพและกิจกรรมช่วยให้คุยง่ายขึ้นไหม
ช่วย ภาพที่ดูด้วยกันลดแรงกดดันและให้ทั้งสองคนมีอะไรให้มองและชี้
- ภาพชวนคุย การ์ดชวนคุย มีภาพพร้อมคำถามปลายเปิดที่ไม่เคยเป็นการซักถาม
- รูปครอบครัว จับคู่รูปถ่าย เปลี่ยนรูปที่คุณเลือกให้เป็นเกมจับคู่อ่อนโยน ซึ่งมักจุดประกายให้เล่าเรื่อง
- สำนวนที่คุ้นเคย ต่อสำนวน ใช้สำนวนและสุภาษิตไทยที่รู้จักกันดี ตามด้วยหัวข้อชวนคุย
- เกมจับคู่เป็นฉากหลัง จับคู่ภาพ ให้มือของท่านมีอะไรทำขณะที่คุณคุยด้วย
ดูวิธีเล่นเกมด้วยกันและกิจกรรมรำลึกความหลังเพิ่มเติม สำหรับการมาเยี่ยมและการโทร อ่านคู่มือเรื่องการมาเยี่ยมและการโทรและวิดีโอคอลของเรา
ถ้าฉันหมดความอดทนล่ะ
เกิดกับทุกคน NIA แนะนำว่าถ้ารู้สึกหงุดหงิด ให้ใช้เวลาทำใจให้สงบ ไปอยู่อีกห้อง หายใจช้า ๆ สักสองสามครั้ง แล้วกลับมาเมื่อพร้อม คุณเริ่มบทสนทนาใหม่ได้เสมอ และท่านอาจตอบสนองต่ออารมณ์ที่สงบขึ้นของคุณ ถ้าความหงุดหงิดกลายเป็นเรื่องประจำ นั่นเป็นสัญญาณว่าคุณต้องการการสนับสนุนมากขึ้น ไม่ใช่ว่าคุณล้มเหลว คู่มือเรื่องการดูแลตัวเองของผู้ดูแลของเรามีที่พึ่งให้ลองหา
คำถามที่พบบ่อย
ไม่ควรพูดอะไรกับผู้มีภาวะสมองเสื่อม
หลีกเลี่ยงการซักถาม ("จำได้ไหม...") การแก้คำพูด ("ผิดแล้ว") การย้ำเตือนถึงสิ่งที่สูญเสีย ("บอกไปแล้วนะ") และการพูดถึงท่านเหมือนท่านไม่อยู่ตรงนั้น หลีกเลี่ยงการพูดแบบคุยกับเด็กเล็ก สิ่งเหล่านี้มักทำให้ท่านอับอายหรือทุกข์ใจโดยไม่ได้ช่วยอะไร
ควรแก้ให้ท่านเมื่อท่านพูดข้อเท็จจริงผิดไหม
โดยมากไม่ควร ถ้าข้อเท็จจริงที่ผิดนั้นไม่เป็นอันตราย ปล่อยไปเถอะ การเถียงแทบไม่เคยเปลี่ยนใจท่านได้และมักทำให้ท่านไม่สบายใจ ให้ใส่ใจว่าท่านรู้สึกอย่างไรและต้องการอะไรในตอนนี้
ทำอย่างไรเมื่อท่านนึกคำไม่ออก
ให้เวลาท่านก่อน ถ้าท่านดูลำบากชัดเจน เสนอคำอย่างนุ่มนวลหรือเดาว่าท่านหมายถึงอะไรแล้วถามเพื่อยืนยันก็ได้ การชี้ ท่าทาง และภาพก็ช่วยได้เช่นกัน
จะพูดคุยกับผู้ที่อยู่ในภาวะสมองเสื่อมระยะท้ายที่แทบไม่พูดอย่างไร
เข้าหาท่านจากด้านหน้า บอกว่าคุณเป็นใคร ใช้น้ำเสียงสงบและสัมผัสเบา ๆ สังเกตความรู้สึกจากใบหน้าและภาษากาย การอยู่ตรงนั้น เพลงที่คุ้นเคย หรือการจับมือ สื่อได้มากโดยไม่ต้องใช้คำพูด
แหล่งอ้างอิง
เราใส่ลิงก์ไปยังองค์กรและงานวิจัยที่หน้านี้อ้างอิง ทุกแหล่งได้รับการตรวจสอบเมื่ออัปเดตหน้านี้
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance