Okutalela po omunhu ta kala nokudimbwa

Okutalela po omunhu oo u hole keumbo lovakulunhu, keumbo lovapofi ile koshipangelo otashi dulu okueta omaliudo mahapu. Otashi dulika u lipule kutya oto popi shike, oto eta shike, ile ngeenge etalelopo otali kwafa ngoo nonande ke shi ku dimbuluka. Otali kwafa shili. National Institute on Aging oya ti kutya ovanhu tava kala nokudimbwa luhapu ohava hafele okukala pamwe novanhu nonande itava dimbuluka kutya omutalelipo oye lyelye. Epandja eli otali yandje omayele taa longo ofimbo ino ya, pefimbo letalelopo nokonima, pamwe nomayele e likalekelwa omolwokukala moshipangelo.

Ohandi lilongekida ngahelipi etalelopo?

Okulilongekida kanini otaku ningi etalelopo li kale lipu kunye amushe.

• Hoolola efimbo liwa. Dementia Australia otai kumagida okutalela po omunhu pefimbo olo ha kala a penduka nawa, olo luhapu meengula ile pokati komutenya. Family Caregiver Alliance otai kumagida okulihonga ondungedililo yeumbo olo nokutalela po pefimbo lihe na oilonga ikwao.
• Pula ovafilishisho. Pula kutya omunhu okwa kala ngahelipi nena, ndele to konakona omilandu di na sha noikulya, oinamwenyo ile okudja mo.
• Longekida okandjato kanini ketalelopo. Oshinima shimwe ile ivali mu dule okukala tamu longifa pamwe osha wana (tala omusholondodo u li pedu).
• Diladila oinima yokupopya. Omunhu otashi dulika aha kale e na eenghundana, onghee eta doye mwene: eenghundana doukwaneumbo, onghalo yomhepo, oudanau ile ehokololo liwa.
• Litulila po omateelelo opandjele. Omatalelepo amwe otaa kala mawa nomupopyo muhapu. Amwe otaa kala a mwena ile madjuu. Aeshe aa okwa yuka.

Ohandi eta shike?

Eta oinima mu dule okukala tamu longifa pamwe, ha oinima tai yeleke. Oinima iwa oi li ngaashi:

• Embo lomafano linini li na omafano manene a yela. Shanga oitya konima yao opo ovafilishisho va kwafwe.
• Omusholondodo womaimbilo oo a hokwa kongodi, pamwe noukwatwa womomakutsi u li paunafangwa ile okaspika kanini.
• Sha shongaho okukwata, ngaashi oshiyata, okashali ile ohema oyo a ikilila.
• Omaadi okulola omake okulola omake nombili, ngeenge omunhu oku hole okukumwafwa.
• Oshifo ile embo lomafano li na sha noinima oyo a li e hole nale, ngaashi okulonga moshikunino, eehauto, eedila ile okuteleka.
• Oushilo oo a hokwa, ngeenge ovafilishisho tava ti owa amenwa.
• Oinima oyo a ikilila monduda. Family Caregiver Alliance otai kumagida eengala, oimeno, omafano oukwaneumbo noilonga yoiketi, ile epandja linene li na omafano oukwaneumbo onale.
• Okatableta, okutala omafano oukwaneumbo ile okudanau pamwe oudano u li paunafangwa.

Oshike hatu dulu okulonga pamwe pefimbo letalelopo?

Okulonga sha pamwe ohashi kufa po omutengi wokupopya. Dementia Australia otai kumagida okutala omafano, oshilonga shipu shomake, okutwika ouimeno, omusika, okulya sha pamwe, ile okweenda kanini. Omatomheno amwe vali:

1. Taleni omafano. Ulika osho to mono: „Tala ehutukulwa olo.“ „Efuta eli ola fa liwa.“ Efa omunhu a wilike. Henuka epulo „Olyelye ou?“
2. Dana omusika ndele tamu imbi. Omaimbilo oo a ikilila otaa dulu okuhafifa nokweeta efimbo liwa pamwe, nonande okupopya okudjuu.
3. Endeni kanini. Family Caregiver Alliance otai kumagida okweenda meumbo olo, unene moshikunino ngeenge shi li po. Okweendwa noshitutuma shovakulupe osha wana yo.
4. Lola omake. Omaadi manini nokulola omake kanini otashi dulu okungungumaneka.
5. Kwafa mokuliwapeka. Dementia Australia otai popi kombinga yokukomba eexwiki, okuvava eenghaku ile okukwafa omunhu a djale oikutu oyo a hokwa, ngeenge oku shi hole.
6. Daneni oudano u li paunafangwa. Family Caregiver Alliance otai kumagida oukalata, oodomino, ile keshe osho omunhu a li ha danau nale. Kokatableta, Picture Pairs otau dulu okudanwa nomafano a kala e li puyelele nopehe na efimbo la tulwa po. Photo Pairs ohau ningi omafano oo wa hoolola oudano wokufaafana, nomafano ohaa kala moshikongifo shoye shokutalela.
7. Taleni sha pamwe. Family Caregiver Alliance otai kumagida oufilima vai yoleka noufilima vonale. Nonande omunhu ita dulu okulandula ehokololo, otamu dulu okukala popepi nokukala efimbo pamwe.
8. Lesha mokule. Okatevo kaxupi, okatukulwa oko a hokwa, ile onhumwafo ya dja komunhu moukwaneumbo.
9. Kaleni omutumba pamwe ashike. Okukwata omake ile okukala omutumba nombili nayo etalelopo lashili. Alzheimer’s Association otai ti oshi li nawa ngeenge ku shi shike to popi, nokukala po kwoye oko kwa fimanenena.

Conversation Cards otai dulu okukwafa ngeenge wa pwa oinima yokupopya. Okakalata keshe oke na efano nepulo la manguluka.

Ohandi popi ngahelipi pefimbo letalelopo?

• Liyelifa efimbo keshe. „Tate, aame Mark, omonamati woye.“ NIA otai kumagida ovatalelipo va liyelife pauxupi va tameke eenghundafana.
• Ehena komesho ndele to kala omutumba u li pefimbo laye lomesho.
• Ino yukifa ile okukondjifa. NIA otai lombwele ovatalelipo vaha yukife omunhu ngeenge a ninga epuko ile a dimbwa sha.
• Kala nomutima mule ngeenge oitya tadi mu nyenge. Mu pa efimbo la wana.
• Nyamukula komaliudo. Ngeenge omunhu ta monika a nyika oluhodi ile a limbililwa, shi tambula ko ofimbo ino lundulula oshipalanyole.
• Henuka omapulo taa yeleke ngaashi „Oto dimbuluka nge?“ ile „Owa li wa lya shike komutenya?“

Tala omayele okupopya u mone ouyelele muhapu.

Ohandi ningi shike ngeenge ta ti „Onda hala okuya keumbo“?

Nyamukula komaliudo oo e li konima yoitya (ewiliko letu li na sha nokupula luhapu okuya keumbo otali yelifa shihapu). Family Caregiver Alliance otai yelifa kutya „Onda hala okuya keumbo“ luhapu otashi ti „Inandi manguluka,“ ndele tai kumagida omanyamukulo ngaashi „Lombwele nge kombinga yeumbo leni“ ile „Oshike u hole unene keumbo?“ Dementia Australia otai weda ko kutya „eumbo“ otali dulu okutya efimbo ile onhele opo omunhu a li e udite a amenwa, ngaashi mounona.

Kendabala:

• okutambula ko omaliudo: „Oshi li ngaha wa fa wa djuulukwa eumbo.“
• okuyandja ehekeleko okupitila mokukumwafa, ngeenge okwe shi tambula ko
• okutala omafano ile okupopya kombinga yeumbo loukwaneumbo
• okuyandja epataneko lokweenda, okunwa ile oushilo

Henuka okukondjifa ile okuyelifa kutya omolwashike ita dulu okuya. Hasho hashi kwafa luhapu, nohashi eta oupyakadi muhapu.

Etalelopo oli na okukala lile shi fike peni?

Omaxupi taa ningwa luhapu ohaa longo nawa. Family Caregiver Alliance otai ti kutya omunhu luhapu iha dimbuluka ngeenge owa kala ko oule weeminute nhano ile eevili nhano, ndele tai kumagida kutya omatalelepo atatu maxupi moshivike otaa dulu okukala mawa e dule limwe lile. Dementia Australia otai ti kutya kape na omuvalu wa yuka ile efimbo la yuka.

Moivike yotete konima eshi omunhu a tembukila keumbo lovakulunhu, Family Caregiver Alliance otai kumagida okutalela po luhapu, ndele to ende to ya monghedi ya yuka. Pula ovafilishisho kutya otava mono shike.

Ohandi di po ngahelipi ndihe mu nyematife?

Okudja po otaku dulu okukala oshinima shidjuu unene. Dementia Australia otai kumagida:

• Tya kutya oto kala ko efimbo li fike peni eshi to fiki. „Ohandi dulu okukala ko oule wevili limwe, opo nee handi i kokangeshefa.“
• Longifa oshilonga shi li po ngaashi exulifo la yuka. „Ngeenge twa mane eimbilo eli, ohandi di po.“
• Yukifa efimbo netifokulya ile oshilonga shimwe, ile pula ovafilishisho va kwafe omunhu a ye moshinima shikwao.
• Kaleka elaleko lixupi nola faafana efimbo keshe. Okukala po efimbo lile, okupula ombili ile okukala „okafimbo kanini natango“ otashi dulu okuninga omalaleko omonakwiiwa a kale madjuu.

Konima eshi wa di po, oshi li paunafangwa okuudifa oluhodi. Litulila po efimbo lokupumula. Ngeenge omunhu okwa li a nyemata, ovafilishisho luhapu ohava dulu oku mu kwafa a ngungumane diva konima.

Okutalela po omunhu ta kala nokudimbwa moshipangelo

Oshipangelo oshi na omuungo, oshinima shipe novanhu vahapu vehe shiivike, osho tashi dulu okukala shidjuu unene komunhu ta kala nokudimbwa. Ewiliko la NIA li na sha nokutwala omunhu ta kala nokudimbwa koshipangelo otali kumagida:

• Kala u na omunhu pamwe naye efimbo alishe ngaashi tashi dulika: oshilyo shoukwaneumbo, kaume e lineekelwa ile omufilishisho a futwa.
• Pa ovafilishisho epandja louyelele womunhu li na onghedi yaye yakeshe efiku, edina olo a hokwa, osho a hokwa, osho ehe hole, oinima tai mu udifa nai, nomadidiliko ouyahame ehe li melaka. Tula eekopi monduda nopoipundi yovapangi.
• Kwafa mokulya nokunwa. Ovakulunhu otava dulu okuha kala ve na eendja da wana moshipangelo. Patulula oikwatelwa, kwafa pefimbo lokulya, lyeni pamwe, ndele to mu pe sha okunwa.
• Eta oinima tai hekeleke ngaashi omafano ile oinima yopalongelokalunga.
• Shunifa omuungo pedu. Dima o-TV ndele to shunifa omuungo wongodi nosho yo womalombwelo pedu.
• Kendabala oinima tai ngungumaneke, ngaashi omusika tai ngungumaneke, okulesha, okwiilikana, okwiimba ile okutala omafano onale.
• Twa omukumo okweendaenda ngaashi tashi dulika notashi amenwa, nomapitikilo ovafilishisho.
• Lombwela ndokotola diva ngeenge omunhu ta monika a naipala ile a lunduluka ombadilila. NIA otai yelifa kutya edimbakano la kwata moiti, hali ifanwa delirium, otali dulu okweetwa komaupyakadi ngaashi omukifi, ombadu, okuhe na omeva a wana ile oilanduliko yoiti, notali pumbwa ekwafo lopaunamiti.

Etalelopo lixupi nombili pamwe noshipala sha ikililwa neimbilo olo a hokwa otali dulu okukala oshinima tashi hekeleke unene mefiku loshipangelo.

Okweeta ounona ketalelopo

Ounona otava dulu okweeta oufyuululwakalo muhapu. Va longekidila komesho noitya ilula noyoshili, kaleka etalelopo lixupi, ndele to va pe oshilonga, ngaashi okuulika efano va faneka ile okuyandja efano. NIA otai ti kutya ounona novanhu tava kala nokudimbwa otava dulu okuhafela oilonga ilula pamwe, ngaashi okutala embo lomafano ile okupwilikina komusika. Dementia Australia otai kumagida okulongekida okandjato kanini ke na oinima iwa ile oinima ya mwena opo ounona vanini va kale ve lipyakidila.

Lihumbata yo nawa ove mwene

Okutalela po otaku dulu okulolifa nokuninga omunhu a kale e udite oudjuu pamaliudo, unene ngeenge omunhu okwa lunduluka neenghono. Oshi li nawa okutalela po ishona ngeenge wa pumbwa, okweeta kaume e ku yambidide, ile okudja po diva mefiku lidjuu. U mone omadiladilo okukulihumbata nawa, tala okulihumbata nawa kwomufilishisho. Ngeenge ou li kokule, tala ewiliko letu li na sha neengodi nomatalelepo okupitila movidiyo.