Деменциллӗ ҫынпа мӗнле вӑйӑ вылмалла

Деменципе пурӑнакан ҫынпа лайӑх вӑйӑ — ӑмӑрту мар. Ку икӗ ҫын пӗрер енне ларать, сӑнӳкерчӗксене кӑтартать, ваттисен самахӗсем ҫине кулать тата мӗн килни пирки калаҫать. Вӑйӑ — пӗрле вӑхӑт ирттерме сӑлтав ҫеҫ.

Ку канашра мӗнле хатӗрленмелли, мӗнле темп тытмалли, нимӗн те «йӑнӑш» пулсан мӗн каламалли, вӑййине мӗнле ҫӑмӑллатмалли е кашт йывӑрлатмалли, ӑна мӗнле калаҫу тума пултараканни тата хӑҫан чарӑнмаллине кӑтартнӑ. Ку канашсем пирӗн вӑйӑсем валли те, сирӗн патра пур картсемпе, пазлсемпе тата пуҫтах вылямалли вӑйӑсем валли те усӑллӑ.

Деменциллӗ ҫынпа вӑйӑ вылмалли чи лайӑх мел мӗнле?

Килӗшӳре тӑрӑр, результат умӗнче мар. Alzheimer’s Association-ӑн ӗҫсем пирки канашӗ ҫакна сӗнет: ҫын хальлӗхе пӗлтерекен хӑнӑхӑвсене усӑ курӑр, пуҫлама пулӑшӑр, йывӑр пайсене хӑвӑр тӑвӑр, пысӑк ӗҫсене ан ятласа ан тӳрлетӗр.

Чӑннипе ку ҫапла пулать:

• Ун патӗнче ларӑр, хирӗҫ мар. Пӗр енчен ларассан иксӗр те экрана е сӗтел ҫине курма пултаратӑр, пулӑшни тӗрӗсленӳ мар, пӗрле ӗҫленӳ пек туйӑнать.
• Пӗр хутра пӗр вӑйӑ сӗнӗр. Нумай суйлав — вӑйӑ пуҫланичченех тӗрӗсленӳ пек туйӑнма пултарать.
• Ҫын хыҫҫӑн пырӑр. Вӑл сӑнӳкерчӗксене хӑй мелӗпе пусса пӑхасшӑн, пӗр сӑнӳкерчӗк ҫине вунӑ минут калаҫасшӑн е икӗ тапхӑр хыҫҫӑн чарӑнасшӑн пулсан — пахал ку вӑйӑ ҫапла.
• Лайӑх самантсене шутлӑр, вӗҫленнӗ тапхӑрсене мар. Кулӑш, калав е лӑпкӑ ҫур ҫӗр — эсир курасшӑн результатсем.

Пуҫламас умӗн мӗнле хатӗрленмелле?

Темиҫе минут хатӗрленни — вӑййине ятласа каларнӑ йывӑрлӑхсен нумайӗшне пӗтерет.

1. Ҫын валли чи лайӑх вӑхӑта суйлӑр. National Institute on Aging (NIA) ӗҫсене йӗркелеме канашӗ ҫын чи лайӑх туйӑннӑ кун вӑхӑтне планлама сӗнет. Нумай ҫын валли ку — ирхи каҫ. Каҫхи кун — чылай чухне йывӑррах; каҫхи кун вӑхӑтӗн лӑпкӑ ӗҫӗсем пӑхӑр.
2. Пулӗме шӑп тӑвӑр. Телевизорпа радиона сӳнтерӗр, май пур пулсан алӑка хупӑр. Family Caregiver Alliance калаҫма пуҫламас умӗн сасӑсене тата вӑйӑ тавӑрса илнине чакарма сӗнет.
3. Малтан хӑтлӑха тӗрӗслӗр. Айӗнче ӗҫмелли, умӗн тӑванмалли вырӑн ҫине кайни, лӑпкӑ пукан, куҫлӑх тата илтӳ хӑпарӑмӗсем.
4. Пулӗме лайӑх ҫутатӑр. Ҫутӑ, тӳрӗ ҫутӑ, экран ҫинче ялкӑшсӑр, сӑнӳкерчӗксене курма ансатлатать.
5. Вӑййине ларас умӗн хатӗрлӗр. Ӑна уҫӑр, ӗнерлевсене суйлӑр тата сасӑмне хӑвӑр палӑртӑр. Кайран экрана ҫын патне кӑтартӑр. Планшет валли канашсемпе планшета е телефона мӗнле йӗркелемелли паллашӑр.
6. Хатӗре ҫаклатӑр. Планшета тӳрӗ тытса тӑракан сӗнекен е чехол унта нимӗн те тытма кирлӗ мар, кӑтартма та ҫӑмӑлрах.

Мӗнле йӗплемесӗр сӗнмелле?

Сӗнӳ кӑткӑс тата ансат килӗшмен пулмалла. Усӑллӑ пулма пултаракан самахсем:

• «Эпӗ пахча сӑнӳкерчӗкӗсем тупрӑм. Манпа пӗрле пӑхасшӑн-и?»
• «Ку пазла манпа пӗрле туса пама пултаратӑр-и? Ман валли йывӑр.»
• «Паян чечексем-и, е кайӑксем-и килӗшет?» (икӗ суйлав — уҫӑ ыйтӑвран ҫӑмӑлрах)
• «Эпӗ йӑмӑка валли открытка тӑватӑп. Кунта мӗнле тӗс лайӑх?»

Alzheimer’s Association ӗҫӗн тӗллевне ӑнлантарма сӗнет, сӑмахран, тус валли открытка тӑвассине. Тӗллев пур чухне ӗҫ пӗлтерӗшлӗрех. Пулӑшма ыйтни те лайӑх, мӗншӗн тесен ҫын хӑйне кирлӗ туйма пултарать.

Вӗсем «ҫук» тесен, ҫавна йышӑнӑр. Каярах тепре ыйтӑр е ыттискер сӗнӗр. Ҫын «ҫук» тесен мӗн тумалли пирки канашра ытларах пур.

Вӑйӑ мӗн чухлӗ тӑсмалла, мӗнле хӑвӑрт вылямалла?

Темпне ҫын палӑртмалла, кӗске вӑхӑт планлӑр. Пӗрле вӑйӑ валли тӗрӗсленнӗ «тӗрӗс» вӑхӑт ҫук. Икӗрен пилӗк минут таран лӑпкӑ выляни те тулли ӗҫ пулма пултарать.

• Чӑнтанхине кӗтнирен ытларах кӗтӗр. NIA ҫынна хуравлама ытларах вӑхӑт парма тата вӑтам ҫине кӗрес мар туса хупма сӗнет. Пулӑшиччен шухӑшра вуннӑ шутлӑр.
• Пӗр хутра пӗр йӗрке. Пӗр кӗске ыйтӑв калӑр («Сӑнӳкерчӗке пусӑр»), кайран кӗтӗр. Ӑнлантарнине мар, кӑтартнине усӑ курӑр: ӑҫта пусмаллине кӑтартӑр.
• Ирӗклӗ чарӑнӑр. Ҫын сӑнӳкерчӗк ҫинчен калаҫма чарӑнса тӑрать пулсан, вӑйӑ кӗтме пултарать. Хӑваламалла мар.
• Пӑхма ирӗк парӑр. NIA хӑш-пӗр ҫын пӑхма юратнине тата ку та юрӑхлӑ суйлав пулнине палӑртать.

Йӑнӑш хуравсене тӳрлетмелле-и?

Ҫук. Ҫынна час-часах кӑшт тӳрлетни — эсир лайӑх шутпа тӑвакан пулин те — вӑл ӑнӑҫсӑрлӑх туйнине ҫирӗплетет. Alzheimer’s Association пысӑк ӗҫсене ан ятласа ан тӳрлетме сӗнет. Вӑйӑра пӗр йӑнӑш та пысӑк мар.

Йӑнӑш ҫынна чӑннипех пӑтраштарать пулсан, вӑрттӑн пулӑшӑр. Тӗрӗс сӑнӳкерчӗке кӑтартӑр, хӑвӑр пӗр тапхӑр тытӑр е тепӗр хутра вӑййине ҫӑмӑллатӑр. Ваттисен самахӗн кулӑшла вӗҫӗ пулсан, пӗрле кулӑр. Ҫын каланӑ вӗҫӗ ырӑрах пулма пултарать.

Вӑййине мӗнле ҫӑмӑллатмалли е кашт йывӑрлатмалли?

Вӑййине ҫынпа кун тӑрӑх йӗркелӗр, ярлӑк ҫине пӑхмасӑр. Пӗр ҫын каҫхине ирхинчен йывӑррах вариант кирлӗ тума пултарать. NIA-н пӗрремӗш канашӗ — ӗҫе ҫын мӗн тума пултараканӗпе ҫыхӑнтармалла тата вӑл хӑйне ӑнӑҫлӑ туймалла.

Вӑйӑ йывӑр пулнине палӑртакан япаласем: шухӑшлакан мар, пӑшӑрханакан вӑрӑм вӑхӑт, «эпӗ пултараймастӑп» тени, хатӗре хӳтерсе яни е ҫынна пӑтраштаракан йӑнӑшсем. Вӑйӑ ытти чухне ҫӑмӑл пулма пултарать: йӑлтахланни е ҫын ҫакна «ача вылявӗ» тени. Ҫапла пулсан, ҫавна йышӑнӑр та аслисем валли лайӑхрах туйӑнакан ӗҫе куҫӑр: сӑмах шыравӗ, чӑн сӑнӳкерчӗкрен пазл е ҫын ҫывӑххи ӗҫӗ пирки сӑнӳкерчӗкпе калаҫни.

Вӑйӑран мӗнле калаҫу тума пултарать?

Кашни сӑнӳкерчӗке калаҫма сӗнӳ пек йышӑнӑр, ҫын мӗн каланине те лайӑх хурав пек илӗр. Нумай ҫемье валли ку — вылянин чи телейлӗ пайӗ.

• Уҫӑ, тӗрӗс-йӑнӑшсӑр ыйтӑвсем парӑр. «Мӗн курнине шута илтӗр?» «Хӑшне юратнине?» «Ҫакӑн пек кухня пирки каласа парсамччӗ.»
• Малтан хӑвӑр каласа парӑр. «Манӑн асаннӗн ҫапла йытӑ пулнӑ.» Сирӗн калав ҫынна хӑйӗн калавне калама пулӑшма пултарать.
• Калав хыҫҫӑн пырӑр. Машина сӑнӳкерчӗкӗ ҫул ҫӳревӗ пирки каҫа куҫарсан — вӑл калав вара ӗҫ. Вӑййине чарӑнса хӑварӑр.
• Калаври тӗрӗслӗх шырамасть. Аса илни чухне хаваслӑ калаҫу — тӗрӗс кӑтартусемрен пӗлтерӗшлӗрех. Калав умӗнхи калавран уйрӑлса тӑрать пулсан, ҫӗннине те хавас кӗтӗр.
• Вӑйӑри хатӗр ыйтӑвсене усӑ курӑр. Finish the Saying кашни самах хыҫҫӑн калаҫу валли ыйтӑв парать, Conversation Cards вара ҫав тӗллевпе хатӗрленнӗ. Photo Pairs сирӗн ҫемье сӑнӳкерчӗкӗсене усӑ курать, вӗсем чылай чухне чи лайӑх калаҫӑва пуҫарассе.

Ытларах сӗнӳсене аса илӳ ӗҫӗсем тата калаҫу канашӗсем пайӗсенче тупма пулать.

Хӑҫан чарӑнмалла?

Ывӑнни е чӑтӑлни пӗрремӗш палӑрӑмӗсем курӑнсанах чарӑнӑр, авалтарах чарӑнни лайӑхрах. Alzheimer’s Association тимлӗх чакнӑ чухне е камалла тухнӑ чухне ӗҫе чарӑнма е улӑштарма сӗнет.

Ҫак палӑрӑмсене шута илӗр:

• евӗтленни, кайса кайни е куҫсем экранран уйрӑлни;
• вырӑнӗнче ларма пӗлменни, тӑрса тухни е каясшӑнни;
• сывлани, кӗске хуравсем е «эпӗ кунта лайӑх мар» тени;
• ҫёртен пусни е хатӗре хӳтерсе яни;
• куҫҫуль тухни, ҫилленни е кӑмӑл тӳрех улшӑнни.

Мӗнле лайӑх чарӑнмалла:

• Ҫӑмӑл ӗҫпе вӗҫлӗр. Ҫын тума пултаракан юлашки пӗр ҫыхӑнтару е пӑхса киленмелли юлашки сӑнӳкерчӗк.
• Сӑлтава хӑвӑр ҫийӗн хуҫӑр. «Эпӗ пӗр курка чей ӗҫесшӗн. Кунта чарӑнӑпӑр-и?» — ку ҫын лайӑх мар тӑвӑнчӗ тесе шутлама ирӗк памасть.
• Хускануллӑ е лӑпкӑ ӗҫе куҫӑр. Кӗске утни, ҫимӗҫ, тумтир хурлантарни е кӗвӗ.
• Ҫӑмӑл самах калӑр. «Манӑн санпа пӗрле тӑни килӗшрӗ.» «Тӗрӗс тунӑ» тени мар, пӗрле ирттернӗ вӑхӑтшӑн савӑнни.

Ирхине чарӑнни, плана улӑштарни е вӑййине хӑварса пӗрле ларасси — пурте те лайӑх результат.

Ушкӑнпа е видео пӗлтерӳпе выляма май пур-и?

Ҫапла, каштрах хатӗрленмелле. Ушкӑнпа пулсан сахал ҫын суйлӑр, кирлӗ ҫын патӗнче пулӑшакан лартӑр тата уҫӑм, пӗрле пӑхмалли вӑйӑ суйлӑр. Picture Bingo ушкӑн валли пичетлемелли картсемпе экранри пӗлтерекен пур. Ытларах пӑхса тӑракан пӳлӗм ушкӑнӗсем валли ӗҫсем пӑхӑр.

Видео пӗлтерӳ вӑхӑтӗнче калаҫакан ҫын сӑнӳкерчӗке ӑнлантарма пултарать, пулӗмри ҫын вара кӑтартать тата пусать. Пӗлтерӳсене кӗске тата паллӑ тытӑр. Телефонпа видео пӗлтерӳсем пирки канашра ытларах пур.

Вӑйӑ нихӑҫан та килӗшмест пулсан мӗн тумалла?

Хӑш-пӗр кун нимӗн те килӗшмест, ку сире те, ҫынна та ятламасть. Вӑййине хупӑр та кунӑн урӑх вӑхӑтӗнче, урӑх вӑйӑпа е вӑйӑсӑр туса пӑхӑр. Экрансӑр нумай лайӑх ӗҫ пур: кӗвӗ итлесси, тумтир хурлантарни, фото альбома пӑхни е кӗске утни. Ытларах ӗҫ сӗнӗвӗсем пӑхӑр.