Деменципе пурӑнакан ҫын ĕҫе тума килĕшмест чухне

Эсир пурне те хатӗрлетӗр, вӑйӑ е уҫӑлса ҫӳреме сӗнтерӗр, ун чухне «Çук» илтетӗр. Е ĕҫ лайӑх пуҫланса, планшета пӑрахса хунӑ е йӗкӗрех сӑмахпа вӗҫленет. Ку пӗлтерӗшсӗрех, анчах чылай чухне тӗл пулать. Ыйтусӑрлӑх та çиленӳ — чылай чухне ҫын тӑрӑшакан мар, вӑл мӗнпур пулин пĕлтерекен пӗлтерӳ. Ку пĕлтерĕве ӑнланма тӑрӑшни малалли утӑмне кӑтартма пултарать.

Деменципе пурӑнакан ҫын ĕҫсене мĕншĕн килĕшмест?

Чылай чухне сӑлтав пур, ҫын ӑна сӑмахсемпе калайма пултараймасть пулсан та. Alzheimer’s Association палӑртнӑ тӑрӑх, ҫын ĕҫе тума пултарайманнине е тӑрӑшма шутланнине ыйтусӑрлӑх кӑтартма пултарать. Тӗл пулакан сӑлтавсем:

• ĕҫ ытла йывӑр курӑнать. Хальхи вӑхӑтра ĕҫ деменци йывӑртатнӑ хӑнӑхусене ыйтать, ҫын умӗнче ӑнӑҫсӑр пулни вӑтлӑх тума пултарать.
• ĕҫ ытла ача пек курӑнать. Аҫӑ ҫынсем ачаллӑх сӑнӳкерчӗксене, ача пек сасӑсене тата ачасем валли тунӑ пек курӑнакан ĕҫсене шутлаҫҫĕ.
• Ывӑнни. Чылай ҫын касхине вӑйран вӑйсӑррах пулать. Касхи лӑпкӑ ĕҫсем пирки пӑхӑр.
• Çынна хăтлă мар. National Institute on Aging (NIA) ыратӑва, ҫителӗксĕз ҫывӑрассине, курма е илтме йывӑр пулнисене, ыратма йывӑрлӑхне, выҫӑлӑха, ҫӑмӑлсӑрлӑха тата ҫӗнӗ эмелсен енчен пулма пултаракан йывӑрлӑхсене хăтлă мар пулнин сӑлтавӗсем пек асӑнать.
• Ытла нумай япала пӗр вӑхӑтра. Янӑравлӑ телевизор, темиҫе калаҫу е тулли пӳлĕм йывӑрлатма пултарать.
• Çине ярни туйӑнать. NIA Альцгеймер чирĕ йывӑртатнӑ ĕҫе тума çине ярнине е пулӑмсене, ҫынсене аса илме ыйтнине çиленӳ сӑлтавӗсем пек асӑнать.
• Усал кăмăл. Нимĕн те килĕшменни депресси палли пулма пултарать, ҫавна пирки врача каламалла.
• Çын кирлĕ мар тесе шутлать. Аҫӑ ҫынсен «çук» теме ирĕк пур.

Вăл «çук» тесен мĕн тума пулать?

«Çук» хуравне лӑпкӑ йӗрпе йышӑнӑр, кайран мӗнпур те улӑштарӑр: вӑхӑта, ĕҫе, йывӑрлӑхне е ыйтмалли майне.

1. Хальлӗхе хӑварӑр. «Юрӗ, апла пултăр. Тепӗр хутчен.» Кайран унсӑр пуҫне те улӑштарӑр, ҫынна вӑй кÿместĕр.
2. Каярах тепӗр хут тӑрӑшӑр. Alzheimer’s Association каярах е кунӑн урӑх вӑхӑтӗнче тепӗр хут сӗнме сӗнет.
3. ĕҫе пӗчӗклетӗр. Пӗтӗм вӑйӑ вырӑнне пӗр пӗрлешӳ. Пӗтӗм пахчана вырӑнне пӗр тутӑр. Сăнӳкерчĕксем сахалрах, суйлавсем сахалрах, сӑнӳкерчӗксене курӑнакан майпа хӑварӑр.
4. Икĕ вариант сĕнĕр. «Кайӑк сӑнӳкерчӗксене пӑхас килет-и е кĕвĕ илтес килет?» Суйлав ҫынна хӑйне тытса тӑнин туйӑмне каялла тавӑрать.
5. Туса кӑтартма ыйтни вырӑнне пулӑшу ыйтӑр. «Ку япаласене уйӑрма пулӑшма пултаратăр-и?» е «Мĕнле тĕс лайӑхрахрине калама пултаратăр-и?» Кирлӗ пулни тĕрĕсленинчен ытларах урӑх туйӑм парать.
6. Ĕҫе хăвăр пуҫлӑр. Унчен ыйтмасӑр, ун патӗнче ĕҫе пуҫлӑр. Чылай ҫын ним тума пуҫласанах ҫывӑх ҫумне хутшӑнать, хутшӑнмасть пулсан та эсир пӗрле вӑхӑт ирттернĕ.
7. Хускану е лăплану паракан ĕҫе куçарăр. Кĕске уçӑлса ҫӳрени, кĕвĕ, çĕклек çини, пахча хутини е пӗрле лăпкă сывлани. NIA тимлĕхне кӗвӗ, кӗнеке е уҫӑлса ҫӳрени çине куҫарма сĕнет.
8. Хайĕн майĕпе тăвассине май парăр. Вĕсем правилӑсемпе мар, урӑхла вылясшӑн пулсассӑн, ҫавна йышӑнӑр. Alzheimer’s Association ҫутӑлса тӑма сӗнет.

Ҫын çиленсен мĕн каламалла?

Май ĕнтĕрлетĕр, сассӑра лӑпкӑртатӑр та чӑнлӑх парӑр. Çиленӳ пирки Alzheimer’s Association сӗнӳсем каялла тӑма, ирӗк ыйтма, лӑпкӑ тата ырӑ сӑмахсемпе калаҫма, икӗ вариант хушшинче суйлама май парма сĕнеççĕ. Ҫав шухӑшла сӑмахсем:

• «Каҫарӑр, ку ĕҫ йӑлӑхтарать. Чарӑнтпӑр.»
• «Эсир пурне те лайӑх тăватăр. Эпӗ унта.»
• «Ман пата урӑх ĕҫре пулӑшма вӑхӑт пур-и?»
• «Ун вырӑнне пĕр куркӑ чей ĕҫетпĕр-и?»

Кайран ĕҫе пысӑк пултармасӑр вӗҫлетĕр. Калаҫу сӗнӳвĕсем мӗн каламаллине тата ытларах палӑртаҫҫĕ.

Мĕн тумалла мар?

Хӑй тĕллĕн пулакан хӑш-пӗр реакцисем лару-тӑрӑва йывӑрлатма пултараҫҫĕ.

• Тавлашу е çине яру. «Тархасшӑн, тепĕр хут кӑна» е «Эсир ҫакна юрататăр» чылай чухне пулӑшмасть.
• Ыйтса тĕрĕслени. «Эсир ҫакна пĕлетĕр» е «Çук, ку тĕрĕс мар» пусӑмне улӑштарать.
• Хӑвăра çине илни. NIA пӑхса тӑракансене аса илтерет: ку улшӑнӑва чирĕ çитерет, ҫын мар.
• Çывӑхлану е хӑвӑрту. Alzheimer’s Association сассӑра ҫӗклеме, хӑрушлӑха кӑтартма, ҫынна кӗтеслене кĕртме, ҫывӑх ҫитерме, хускатма, ятлама, шута илмесĕр хӑварма е тавлашма сӗнмест, ҫавӑн пекех ҫын курманнипе хутшӑнса хусканусенчен тӑрарас тĕллех сĕнет.
• Айӑп туйӑмне уçăлтарни. «Эпӗ мĕнпурне сирĕн валли хатӗрленĕ» иккӗшне те начаррах туйтарать.
• Ят парасси. «Чикĕс» е «йывӑр» ятсем чӑн сӑлтава пытараҫҫĕ, ыйтӑва шутлама йывӑртаттараҫҫĕ.

Тепӗр хут ыратнӑ ыйтусӑрлӑхсене мĕншӗн пулассине мĕнле пĕлме пулать?

Пĕр-икĕ эрне ансат ҫырусем тӑвӑр. NIA палӑртнӑ тӑрӑх, хӑй-пӑхалӑх улшӑннине ҫырса пыни пӑхса тӑракансене тата медицина ĕҫченӗсене йӗркене курма тата сӑлтава тупма пулӑшма пултарать.

Çапла ҫырса хӑварӑр:

• кунӑн хӑш вӑхӑчӗ;
• мӗн сӗннĕ те мĕнле ыйтнӑ;
• таврара мĕн пулнӑ (уяв, хӑнасем, телевизор);
• ҫын мĕнле ҫывӑрнӑ, ҫинӑ, ĕҫнĕ тата юлашкинчен хӑҫан туалета кайнӑ;
• ҫӗнӗ эмелсем е нумай пулмасть чирлени пур-и.

Йĕркесем чылай чухне хӑвӑрт курӑнаҫҫĕ: 16 сехет хыҫҫӑн кӑна ыратнисем, пӗр ĕҫ кӑна чухне пулнисем е телевизор уҫӑлать чухне кӑна пулнисем. Family Caregiver Alliance деменци хӑй-пӑхалӑхӗ пирки сӗнӳре ҫапла калать: эпир ҫынна улӑштарма пултараймастпӑр, анчах хамӑр хӑй-пӑхалӑха тата тавра лару-тӑрӑва улӑштарма пултаратпӑр.

Ыйтусӑрлӑх е çиленӳ пирки хăçан врачпа калаçмалла?

Хӑй-пӑхалӑх хутшӑнса улшӑнсан, хӑвӑрт улшӑнсан е чир паллисĕсемпе пӗрле пулсан, врачпа калаҫмалла. NIA палӑртнӑ тӑрӑх, хӑй-пӑхалӑхра хутшӑнса е хӑвӑрт улшӑнусем, уйрӑмах ҫынпа инфекци пулнӑ чухне е эмелсене улӑштарнӑ хыҫҫӑн, тӳрех врача пĕлтермелле.

Çакна асӑрхасан, тӳрех ун врачне пĕлтерĕр:

• хутшӑнса пуçламăшпа тĕрĕс мар пулни е сехетсенче-кунсенче пысӑк улшӑну;
• ырату паллисĕсем, сӑмахран, ҫын пырнӑ е шурт шӑрши ыратать, е хускану йывӑрланнӑ;
• вӗри е инфекци урӑх паллисĕсем;
• ҫӗнӗ е улшӑннӑ эмелсен хыҫҫӑн хӑй-пӑхалӑх улшӑнни;
• икӗ эрнерен ытла вӑхӑт хушши нимĕн те килĕшменни, макӑру е ҫынсемпе ҫыхӑнма килменни;
• апат е шыв ыйтассӑрлах ҫиме килменни.

Alzheimer’s Association хӑй-пӑхалӑхра йывӑрлӑхсем пур ҫынна, уйрӑмах вӗсем хутшӑнса пуҫлансан, тӗплӗн медицина тĕрĕсленĕвĕнчен иртме сĕнет. Family Caregiver Alliance та малтан врача пĕлтерме сĕнет, мĕншĕн тесен хӑй-пӑхалӑх ыйтӑвӗсен медицина сӑлтавӗ пулма пултарать. Врачпа е фармацевтпа калаҫмасӑр эмеле ан пуҫлӑр, ан чарӑнтӑр, ан улӑштарӑр.

Кам та пулин хӑрушлӑхра пулсан е медицина тӳрех пулӑшӑвĕ кирлĕ паллисем пур пулсан, 112 шăлла çыхăнăр. NIA диспетчера ҫынна деменци пуррине калама сĕнет.

Эпир ним те тумасан та юрӑх-и?

Юрӑх. Хӑш-пӗр кунсенчи чи лайӑх ĕҫ — ĕҫсӗр пурӑнни: пӗрле ларни, алӑран алӑ тытни, юратнӑ кӗвӗ илтни е чӳречерен кайӑксене пӑхни. Ку ӑнӑҫлӑх мар. Пĕрле вылясси пирки сӗнӳ мӗншĕн вӑхӑтсӑр вӗҫлесси е пуҫламасси тӗрӗс суйлав пулма пултарнине ăнлантарать.