Ñehenói pumbyry ha video rupive: tembiapo ojejapóva

Oiko mombyry peteĩ tapicha oikoveha deménsia reheve ikatu oñandu hasyete. Ñehenói pumbyry ha video rupive ndahaʼéi peteĩ jahu, ha katu ikatu ogueru aravo porã jeike rehegua ojejapo porãramo. Pe mbaʼe iporãva haʼe anive eñehaʼã eñomongeta tapiagua ha eñehaʼãrangue emoherakuã peteĩ mbaʼe mbyky oñondive. Ko kuatiarogue omombeʼu tembiapo oikóva video ha pumbyry rupive, mbaʼéichapa oñembosakoʼi pe ñehenói ha mbaʼépa ikatu ojapo pe tapicha oĩva henda peve oipytyvõ hag̃ua.

Mbaʼérepa iporã oñehaʼã peteĩ tembiapo ñehenói aja?

Peteĩ tembiapo omeʼẽ pe ñehenóipe peteĩ tape. “Mbaʼéichapa reime? Mbaʼépa rejapo ko árape?” ojerure pe tapichágui omanduʼa ha omombeʼu, ha kóva ikatu hasy ha ombyai. “Ehecha, tomate hiʼájama” ndojeruréi mbaʼeve chupe.

Alzheimer’s Association heʼi ñomongeta aty tuicháva video rupive ikatu hasy, ha omokyreʼỹ omeʼẽ hag̃ua peteĩ ysaja pe ñehenóipe mbaʼe ramo purahéi térã taʼanga oñembojaʼóva rupive.

Mbaʼe tembiapopa oiko video rupive?

Ehechauka ha emombeʼu

Egueru ne rekoha chupekuéra. Eguata mbeguekatu pe cámara reheve ne yvotytypápe, ehechauka ne jagua, ehechauka mbaʼépa rejapo kosináme, ehechaukami peteĩ taʼanga jejapopyre peteĩ mitãmegua, térã ehechauka okẽ guive pe yrypyʼa. Emombeʼu mbaʼépa rehecha ñeʼẽ mbykýpe ha eheja aravo oñembohovái hag̃ua. Natekotevẽi porandu.

Ehecha taʼanga oñondive

Ejagarra peteĩ taʼanga oñembohérava cámara rovái, térã embojaʼo ne pantalla ehechauka hag̃ua michĩmi taʼanga tuicha peteĩteĩ. Eñeʼẽ mbaʼépa rehecha rehe: “Ehecha tuvaʼi akãngao.” Ani eporandu “Mávapa kóva?” térã “Remanduʼápa?” Pe tapicha ombohéra jave ambue tapicha hendapeʼỹva, eheja péicha. Ehecha ore ñeʼẽmondo manduʼarã rehegua ikatu hag̃uáicha eguereko ñeʼeporã mbykymi.

Emoñeʼẽ hatã

Emoñeʼẽ peteĩ ñeʼẽpoty mbyky, peteĩ ñeʼẽnga, peteĩ aranduka mitãmegua peteĩ mitã ndive pe ñehenói aja, peteĩ kuatiañeʼẽ pehẽnguégui, térã peteĩ kuatiarogue rogue ohayhúva. Ñemoñeʼẽ hatã omeʼẽ pe tapichápe peteĩ mbaʼe pyʼaguapy oñehendu hag̃ua oikotevẽʼỹre ombohovái.

Epurahéi térã ehendu purahéi oñondive

Epurahéi peteĩ purahéi oikuaa porãva, térã embopu peteĩ purahéi ohayhúva nde rógui. Purahéi oñondive ikatu ndahasýi oñeʼẽgui heta tapichápe guarã. Ehecha ore ñeʼẽmondo purahéi rehegua.

Ejapo tembiʼu térã mbaʼe heʼẽva peteĩ aravoicha

Alzheimer’s Association omokyreʼỹ ejapo hag̃ua peteĩ ñehenói video rupive ejapo hag̃ua tembiʼu térã mbaʼe heʼẽva peteĩ tembiʼu tee reheve oñondive. Emboheko pe ñehenói mokõi kosináme. Pe tapicha oĩva henda peve ikatu ombyatýi térã ohaʼã pe tembiʼu, ha nde rehapykueho pe kuatia tembiʼu ymaguare.

Ehecha peteĩ mbaʼe oñondive

Pe atyha omokyreʼỹ avei ehecha hag̃ua peteĩ taʼangamýi térã pelíkula ohayhúva peteĩ aravoicha, peteĩteĩ hógape, oñeʼẽ aja pumbyry térã video rupive. Peteĩ tapicha oikoveha deménsia reheve guarã, peteĩ vore mbyky, peteĩ tembiaporã TV ymaguare térã peteĩ ñembosarái ikatu iporãve peteĩ pelíkula pukugui.

Eñembosarái peteĩ ñembosarái mbykymi oñembojaʼóva pantalla rupive

Heta tembipuruʼi ñehenói video pegua oheja embojaʼo hag̃ua ne pantalla. Nde rembojuruja pe ñembosarái ha rejopy; pe tapicha heʼi térã ohechauka mbaʼe taʼangápa oiporavo vaʼerã. Térã pe pytyvõhára henda peve ombojuruja pe ñembosarái peteĩchagua peteĩ tabletápe ha ojopy chupekuéra rehehápe peẽ peñomongeta aja.

Ñembosarái oikóva porã koʼáicha:

• Finish the Saying: nde remoñeʼẽ pe ñeʼẽ ojekuaa porãva, haʼekuéra heʼi pe pahague, ha upéi oúva peteĩ ñeʼeporã oñeʼẽva.
• Picture Pairs: peteĩ ñembosarái mbykymi joaju hag̃ua taʼanga tuicháva reheve, ikatu ojehecha tapiaite, ndorekói aravopapaha ha ndorekói papapy.
• Conversation Cards: peteĩ taʼanga ha peteĩ porandu ijurujáva oñeʼẽ hag̃ua oñondive.
• Photo Pairs: peteĩ ñembosarái joaju hag̃ua taʼanga nde reiporavóva nde mbaʼeʼokápe. Umi taʼanga opyta ne kundahárape, ha pe tapicha ohecha ne pantalla oñembojaʼóva rupive.

Marandu oñembohyapýva

Ñehenói oikovéva hasy jave, embohyapy peteĩ video mbyky: peteĩ maitei, peteĩ purahéi, peteĩ jeguata ne korapýpe. Pe pytyvõhára ikatu ohechauka peteĩ aravo pyʼaguapýpe, hetajey pe tapicha ovyʼa jave rehe. Alzheimer’s Association omombeʼu oñembohyapykuaa ha oñemondokuaa hag̃ua aravo iporãva, techapyrãramo mitã ombojuruja jave ijeguaka.

Mbaʼépa umi ñehenói pumbyry añoite rehegua?

Ñehenói pumbyry añoite gueteri tuicha mbaʼe. Dementia Australia omokyreʼỹ ehenói hag̃ua peteĩ aravoicha ára ha ára ha anive rekyhyje pyaʼe, umi tapicha oikoveha deménsia reheve ikatu oikotevẽ aravo oike hag̃ua ñomongetáme. Pumbyry rupive:

• Emombeʼu ne réra ha nde ava piko chupe upepete: “Mbaʼéichapa, Túva, che haʼe Jenny, ne rajy.”
• Eñeʼẽ mbeguekatu, ñeʼẽjoaju mbykýpe, peteĩ mbaʼe peteĩ jave.
• Emombeʼu marandu, ani eporandu: “Chetuʼu aju tembiʼu nde tembiʼu tee rupi.”
• Emoñeʼẽ peteĩ ñeʼẽpoty mbyky, térã epurahéi peteĩ vore peteĩ purahéi ohayhúva rehegua.
• Emboajemi mbyky ha embotuichave mborayhu reheve.

Dementia Australia avei heʼi ñehenói video rupive ikatu oipytyvõ oñeʼẽ hasyve jave, pe tapicha ohechakuaávo nde rova. Ñehenói pumbyry oñembotavy jave, ehaʼã video rupive, térã juavy.

Mbaʼéichapa añembosakoʼi peteĩ ñehenói video oikóva porã hag̃ua?

Ñehenói mboyve:

1. Eiporavo peteĩ aravo jepiveguáicha pe tapicha opytuʼúramo jepi, ha epytaso upépe. Jepivegua oipytyvõ.
2. Eñomongeta pe pytyvõhára ndive henda peve. Peteĩ marandu ára mboyve ikatu oipytyvõ chupe oñembosakoʼi hag̃ua.
3. Emaʼẽ pe mbaʼeʼokáre. Peteĩ tableta peteĩ yvyraʼanga ári ndahasýi peteĩ pumbyry ojepyhyvaʼerãgui. Ehecha oĩpa carga, pe pantalla tesakãpa ha pe tyapu oñehendupa hag̃uáicha. Emboguejy jehaipy (captions) pe tembipuruʼi omeʼẽramo ha pe tapicha omoñeʼẽ porãramo.
4. Eñehaʼã peteĩ tembiapo ha embosakoʼi opa mbaʼe.

Ñehenói aja:

• Eguapy kamera ypýpe tesape porãme, ovetã gotyo ha ani ovetã tapykuépe.
• Eñemombeʼu peteĩteĩ jave, nde réra ha nde ava piko chupe.
• Peteĩ ñeʼẽ peteĩ jave. Alzheimer’s Association heʼi oñeʼẽ oñondive jave hasy umi tapicha oikoveha deménsia reheve ha umi nahendúiva porã. Heta pehẽngue oike jave, peñembojoapy térã peiko mokõi térã mbohapy tapicha añoite.
• Eporandu peteĩ mbaʼe peteĩ jave. Family Caregiver Alliance omokyreʼỹ porandu mbyky heʼíva heẽ térã nahániri reheve, ha ehechauka hag̃ua poravorã ikatúramo.
• Eheja aravo puku oñembohovái hag̃ua. Ehaʼarõ. Oĩ porã eremi peteĩ ñeʼẽ oñeheka aja.
• Eipuru nde rova ha nde ñeʼẽ. Epukavy, embohovái akã reheve ha eheja ne ñeʼẽ mborayhu reheve. Pe jehechauka hetave jey heʼi hetave ñeʼẽgui.
• Ani emoĩporã. Pe tapicha heʼíramo peteĩ mbaʼe ndoikóiva, eheja péicha.

Ñehenói ñembotuicha:

• Embotuichave pe tapicha ikaneʼõ mboyve, iporãvéva peteĩ aravo vyʼapýpe.
• Eipuru peteĩchagua ñeʼẽ embotuirã hag̃ua: “Ahenoikóta ndéve koʼẽrõ karu aja. Rohayhu.”
• Ani emboipukueterei.

Ñeʼeporã pe pytyvõhára oĩva henda peve guarã

Nde rireménte, pytyvõhára, joykeʼy térã tembiguái reipytyvõva pe ñehenóipe, nde rejapo ikatu hag̃uáicha.

• Embosakoʼi peteĩ tenda kirirĩháme. Embogue pe tele ha emboty pe okẽ.
• Emoñepyrũ ne ae pe ñehenói, ha upéi emeʼẽ pe tapichápe peteĩ tableta peteĩ yvyraʼanga ári térã ejagarra tesa renondépe.
• Eguapy hikuái ykére, ndahaʼéi henonde. Nde reime oipytyvõ. Emomanduʼami mbeguekatu ikatúramo: “Ehecha, haʼe Jenny.”
• Nde rejapo hag̃ua ipo rupive. Ejagarra taʼanga, ejopy pe ñembosarái, emboguevi pe tableta ehechauka hag̃ua pe koty.
• Emaʼẽ kaneʼõ térã ñemyangekói rehe, ha emombeʼu pe oñehenóiva arakaʼépa oñembotuicha vaʼerã.
• Emombeʼu pe oñehenóivape mbaʼépa oiko porã. “Ovyʼaiterei jagua rehe” oipytyvõ oñembosakoʼi hag̃ua pe ñehenói tenondéva.

NIA omokyreʼỹ umi pehẽngue oikóva mombyry ikatu oipytyvõ peteĩ kakuaáva oikuaa hag̃ua ipumbyry mbaʼe, techapyrãramo ñehenói video rupive. Tenonde gotyo, pe pytyvõhára tekotevẽta oñangareko opa mbaʼeʼokáre. Upéva oĩ porã.

Pe tapicha oikóramo peteĩ tendaguasu ñangarekoguasúpe, Alzheimer’s Foundation of America omokyreʼỹ eporandu hag̃ua pe tenda oipytyvõpa umi pehẽnguére ñehenói video rupive. AFA avei omombeʼu umi pehẽngue ikatuha omondo taʼanga tembiguái rupive, ha omondo tembiʼu ohayhúva térã mbaʼe mbykymi ombovyʼáva, eporandu rire mbaʼépa pe tenda ohejáva.

Mbaʼépa ajapo pe ñehenói ndoikóiramo porã?

Oĩ ñehenói ikatúva ombotavy, ndoikói térã omyangekói. Ndahaʼéi nde rembiapo vaíva, ha avei ndoʼiséi ñanihenói vaʼerãha.

• Pe tapicha oñembotavy jave pantalla rehe, ehasa peteĩ ñehenói pumbyry añoitépe térã peteĩ marandu oñembohyapývape.
• Oñemyangekói jave, emoneĩ mbaʼépa oñandu, ere chupe peteĩ mbaʼe ombopyʼaguapýva ha embotuichave mborayhu reheve.
• Ñehenói ndoikói porã jave peteĩ aravópe, ehaʼã ambue aravópe.
• Oimoʼãramo nde haʼe ambue tapicha, eheja mborayhu reheve.

Oĩ porã embotuichave pyaʼe. Peteĩ ñehenói mbyky ha mborayhu reheve haʼe peteĩ mbaʼe porã.

Ñehenói paʼũme

Eime hendive ambue hendáicha avei. Dementia Australia omokyreʼỹ emondo hag̃ua kuatiaʼatã, correo electrónico, taʼanga térã jeguaka mbyky. Peteĩ tarjeta jasyguáva peteĩ taʼanga tuicha reheve ha peteĩ marandu mbyky ikatu oñemoñeʼẽ jey ha jey. Conversation Cards oñembohérava ikatu oñemondo pe pytyvõhárape omeʼẽ hag̃ua peteĩ téma pe ñehenói tenondévape.

Rehecha hag̃ua ñeʼeporã mbaʼéichapa eiporavo ha emboheko peteĩ tableta, ehecha tabletas ha pantallas. Pe aravo oñondivepa rehegua, ehecha ore ñeʼẽmondo jeho rehegua.