Peteĩ tapicha oikóva demencia reheve nomoñeʼẽiramo térã ipochy tembiaporãme

Rembosakoʼi opa mbaʼe, remeʼẽ peteĩ ñembosarái térã peteĩ jeguata, ha rehendu «Nahániri». Térã pe tembiaporã oñepyrũ porã ha opa peteĩ tableta oñemomýiva ha peteĩ ñeʼẽ hatã. Ijetuʼu, ha oiko meme. Pe nomoñeʼẽi ha pe ipochy haʼe meme peteĩ marandu, ndahaʼéi peteĩ mbaʼe ombohovakeʼỹva. Ñahecháramo mbaʼépa pe marandu, ikatu ohechauka mbaʼépa ikatu ñaʼe jey.

Mbaʼérepa peteĩ tapicha oikóva demencia reheve nomoñeʼẽi tembiaporãme?

Hetave jey oĩ peteĩ mbaʼe, ndokatuiramo jepe pe tapicha omombeʼu ñeʼẽme. Alzheimer’s Association heʼi pe nomoñeʼẽi ikatu heʼise pe tapicha ndaikatúi ojapo pe tembiapo térã okyhy oñehaʼãgui. Umi mbaʼe oikovéva meme:

• Iñandu hasyetereiha. Koʼág̃a pe tembiaporã oikotevẽ katupyry pe demencia ombohasýva, ha opyta vai ambue tapicha renondépe oñemotĩ.
• Iñandu haʼete mitãme guarãva. Umi kakuaáva ohechakuaa taʼanga mitãme guarãva, ñeʼẽ mitãme guarãva ha tembiaporã ojehechaháicha mitãme guarã.
• Kaneʼõ. Heta tapicha oguereko saʼive mbarete ára pahápe. Ehecha tembiaporã pyʼaguapy kaʼaru pahápe.
• Tasy teterãme. National Institute on Aging (NIA) omombeʼu tasy, keʼỹʼỹ, apañuãi ohechávo térã ohendúvo, pytu vai, hyʼataʼỹ, yʼuhéi ha mbaʼembyary pohã pyahu ikatuha omoheñói jehasaʼasy.
• Hetaiterei mbaʼe oikóva. Peteĩ tele oñeʼẽ hatã, heta ñeʼẽmongeta térã peteĩ koty henyhẽva ikatu ombyasyeterei.
• Oñandu oñemoĩmbareteha. NIA omombeʼu oñemoĩ mbarete ojapo hag̃ua peteĩ mbaʼe pe Alzheimer ombohasýva, térã omanduʼa hag̃ua umi mbaʼe oikovaʼekue térã tapichakuéra, haʼeha ikatu omoñepyrũ ipochy.
• Vyʼaʼỹ. Ndaipóriavéramo mbaʼe avavére ikatu haʼe peteĩ techaukaha pyʼaʼỹ, ha iporã oñemombeʼu pohanohárape.
• Haʼe nidoiséi. Umi kakuaáva ikatu heʼi nahániri.

Mbaʼépa ikatu añehaʼã heʼíramo nahániri?

Emoneĩ pyʼaguapýpe pe nahániri, upéi emoambue peteĩ mbaʼe: pe aravo, pe tembiaporã, pe hasykue térã mbaʼéichapa ejerure.

1. Eheja koʼág̃a. «Iporãnte. Ikatu ag̃ave.» Upéi ehasa ambue mbaʼépe eñepytũʼỹre.
2. Eñehaʼã jey ag̃ave. Alzheimer’s Association heʼi ikatuha oñehaʼã jey ag̃ave, térã ambue aravópe.
3. Embohasýive. Peteĩ joja peteĩ ñembosarái tuicháva rangue. Peteĩ ao peteĩ ñirũ ao reheguáva rangue. Saʼive taʼanga, saʼive poravopyrã, taʼanga ojehecháva.
4. Emeʼẽ mokõi poravopyrã. «Rehechasépa taʼanga guyra rehegua térã rehendusépa purahéi?» Peteĩ poravopyrã omeʼẽ jey pe teko ojejapokuaáva.
5. Ejerure pytyvõ tembiaporã rangue. «Ikatupa chepytyvõ amohenda koʼã mbaʼe?» térã «Ikatupa eremi chéve mbaʼe saʼy iporãve?» Oñandúramo tekotevẽha, iñambueeterei oñandúgui oñehaʼãrõmba hese.
6. Eñepyrũ nde jehegui. Eñepyrũ pe tembiaporã hiʼykére ejerureʼỹre. Heta tapicha oike oĩma vove peteĩ mbaʼe oikóva, ha ndoikéiramo jepe, peẽ pegaʼapáma oñondive.
7. Ehasa ambue mbaʼe omýiva térã omopyʼaguapýva rehe. Peteĩ jeguata mbyky, purahéi, peteĩ tembiʼu, ao ñemohenda, térã peteĩ jevyʼa pytu pyʼaguapy oñondive. NIA heʼi ikatuha oñemoambue pe jehecha purahéi, aranduka térã jeguata rehe.
8. Eheja chupe ojapo heʼi haguéicha. Oñembosaráiséramo ambue hendáicha pe tembiaporã heʼi hag̃uáicha, eho hendive. Alzheimer’s Association heʼi iporãha oñemoambuekuaa.

Mbaʼépa ikatu haʼe ipochýramo?

Emombegue, emboguejy ne ñeʼẽ ha emokyreʼỹ. Alzheimer’s Association ñemomarandu ipochy rehegua heʼi ikatuha ejei ha ejerure, eipurúvo ñeʼẽ pyʼaguapy ha porãva, ha emeʼẽ mokõi poravopyrã. Ñeʼẽ ikatúva:

• «Cheñyrõ, ko tembiaporã ombyasy. Jajapopa.»
• «Rejapo porã. Aime koʼápe.»
• «Reguerekoʼápa aravo chepytyvõ hag̃ua ambue mbaʼépe?»
• «Jayʼúpa peteĩ y?»

Upéi emboyke pe tembiaporã ani hag̃ua tuichaiterei mbaʼe. Ore ñeʼẽporã ñembohape rehegua oguereko hetave mbaʼépa ikatu jaʼe.

Mbaʼépa ani ajapo?

Oĩ mbaʼe jajapóva meme ikatúva ombohasyve.

• Ñombohovái térã ñañeʼẽ mbarete. «Eja, peteĩnteve» térã «Nde rehayhu koʼãva» saʼi oipytyvõ.
• Ñaporandu térã ñamoĩporã. «Nde reikuaa mbaʼépa kóva» térã «Nahániri, péva vai» omoĩve pyʼaʼỹ.
• Ñagueraha nde rehe. NIA omomanduʼa umi oñangarekóvape pe mbaʼasy, ndahaʼéi pe tapicha, omoambuéva koʼã mbaʼe.
• Ñañemboja térã ñañemombaʼe pyaʼe. Alzheimer’s Association heʼi ani ñemboheta ñeʼẽ, ani ñahechauka kyhyje, ani ñamoĩ pe tapicha ndaikatuihápe osẽ, ani ñañemboja, ani ñajoko, ani ñañeʼẽ vai, ani ñaheja ha ani ñombohovái, ha ani ñañemýi sapyʼa ohechaʼỹhápe.
• Jaipuru ñemotĩ. «Ambosakoʼi koʼãva nde rehehápe» ombyasyve mokõivéva.
• Ñembohéra vai. «Oñemoĩva» térã «hasy oñangareko hag̃ua» oñomi pe mbaʼe añete ha ombohasyve oñemyatyrõ hag̃ua.

Mbaʼéichapa ikatu aikuaa mbaʼépa oĩ pe nomoñeʼẽi oñembohetajeýva rapykuéri?

Ehai peteĩ jehaipyre mbyky peteĩ térã mokõi arapokõindy aja. NIA heʼi pe iñambue jehechakuaa ikatuha oipytyvõ umi oñangarekóva ha pohanohára ohechakuaa hag̃ua peteĩ jepokuaa ha oikuaa hag̃ua mbaʼépa omoñepyrũ.

Ehái:

• mbaʼe aravópa;
• mbaʼépa remeʼẽ ha mbaʼéichapa ejerure;
• mbaʼépa oikóva jerére (tyapu, tapicha og̃uahẽva, tele);
• mbaʼéichapa oke, okaru ha hoʼu, ha arakaʼépa oho kotyʼỹme pahaitépe;
• oĩpa pohã pyahu térã mbaʼasy ramóva.

Umi jepokuaa ojehecha pyaʼe: nomoñeʼẽi oikóva 4 p.m. rire mante, peteĩ ñembosarái añoite reheve, térã tele oñeʼẽramo añoite. Ñemomarandu Family Caregiver Alliance demencia reko rehegua heʼi mbykýpe: ndaikatúi ñamoambue pe tapicha, ha katu ikatu ñamoambue ore reko ha pe jerere.

Arakaʼépa tekotevẽ añeʼẽ pohanohára ndive pe nomoñeʼẽi térã ipochy rehegua?

Eñeʼẽ pohanohára ndive pe iñambue oiko sapyʼa, pyaʼe, térã oĩramo jepe mbaʼasy rehegua techaukaha. NIA heʼi pe iñambue sapyʼa térã oñemoambuéva pyaʼe, koʼỹte oguerekórõ jehasarã térã oñemoambue ramóva pohã, tekotevẽ oñemombeʼu pohanohárape pyaʼe.

Eñeʼẽ pohanohára ndive pyaʼe rehecháramo:

• pyʼakuaa sapyʼa térã peteĩ iñambue tuicha aravo térã ára pukukue;
• tasy rehegua techaukaha, haʼeháicha oñemokangy, oñangareko peteĩ teterã pehẽme, térã apañuãi pyahu oñemýivo;
• akanombu térã ambue jehasarã rehegua techaukaha;
• pohã pyahu térã oñemoambuéva ha upéi iñambue pe reko;
• ndoavyʼaivéima mbaʼevére, hasẽ térã oñeñomi mokõi arapokõindy ári;
• nomoñeʼẽi okaru térã hoʼu hag̃ua.

Alzheimer’s Association heʼi iporãha ojehechauka porãve pohanohárape oimeraẽ tapicha oguerekóva koʼã mbaʼe reko rehegua, koʼỹte oiko sapyʼáramo. Family Caregiver Alliance avei heʼi oñeporandu hag̃ua raẽ pohanohárape, pe reko ikatu oguereko peteĩ mbaʼe tasy rehegua. Ani reñepyrũ, ani remboyke térã ani remoambue mbaʼeve pohã eñeʼẽʼỹre pohanohára térã pohã ñemohendaha ndive.

Oĩrõ peteĩ tapicha oñemohendáva vai térã oĩrõ tekotevẽ ñepytyvõ pyaʼe rehegua techaukaha, ehenói 911. NIA heʼi ikatuha eremi pe oñembohováiva rehe pe tapicha oguerekoha demencia.

Iporãpa ndajajapóiramo mbaʼeve?

Hẽe. Oĩ ára pe tembiaporã iporãvéva haʼe ndajajapói tembiaporã: jaiko oñondive, jajapyhy po, jahendu peteĩ purahéi jahayhuva, térã jahecha guyra ovetã guive. Ndahaʼéi peteĩ jejavy. Ore ñembohape ñañembosarái hag̃ua oñondive omyesakã mbaʼérepa ikatu iporã jajapopa hag̃ua voi, térã ñañepyrũʼỹre.