Mba'éichapa ñañembosarái peteĩ tapicha oikoveva demencia ndive

Peteĩ ñembosarái porã peteĩ tapicha oikoveva demencia ndive ndaha’éi peteĩ ñorairõ. Ha’e mokõi tapicha oguapýva ijyképe, ohechaukáva ta’ãngakuéra, opukáva peteĩ ñe’ẽ rehe, ha oñe’ẽva oikóva rehe. Pe ñembosarái ha’e peteĩ mba’e omoneĩva ñaime hag̃ua oñondive.

Ko ñemyesakã omombe’u mba’éichapa ñembosako’i, mba’éichapa jahecha pytu’u, mba’épa ja’e oĩramo peteĩ mba’e “vai”, mba’éichapa ñañembosarái ikatu ndahasyvéva térã hasyve michĩve, mba’éichapa ñambohasa ñomongetarãme, ha mba’éichapa jaikuaa araka’épa jaheja. Oiko ore ñembosaráikuéra ndive ha avei kárta, rompecabeza ha ñembosarái mesa ári reguerekómava.

Mba’eichaitépa iporãve ñañembosarái peteĩ tapicha oikoveva demencia ndive?

Ema’ẽ vy’áre, ndaha’éi tembiapo jehupytyráre. Upéva ha’e pe ñemyesakã tuichavéva Alzheimer’s Association guidance on activities ome’ẽva: emopu’ã pe katupyry pe tapicha oguerekovéva gueteri, eipytyvõ chupe oñepyrũ hag̃ua, ejapo nde pe hasyvéva, ha ani emombe’u vai térã emyengovia tembiapo ndahasýiva.

Upéva he’ise:

• Eguapy ijykére, ndaha’éi hova gotyo. Oñondivepa, mokõivéva ikatu ohecha pe pantalla térã mesa, ha pytyvõ ojehecha tembiapo oñondiveguáramo, ndaha’éi ñangarekoháramo.
• Eikuave’ẽ peteĩ ñembosarái peteĩ jave. Heta poravokuaa ikatu ojehecha peteĩ aranduchaukáramo oñepyrũ mboyve.
• Ehapykueri chupe. Oipotáramo ojepoko ta’ãngakuérape ijeheguiete, oñe’ẽ peteĩ ta’ãnga rehe pa aravo’i, térã ojeheja mokõi jeha rire, upéva ha’e pe ñembosarái ko árape.
• Ehecha pe ára porã, ndaha’éi pe jeha oĩmbáva. Peteĩ pukavy, peteĩ tembiasakue térã peteĩ aravo’i kirirĩha ha’e pe jehupytyrã rehekáva.

Mba’éichapa añembosako’i oñepyrũ mboyve?

Peteĩ aravo’i michĩ ñembosako’i omboyke hetave py’apy oje’éva pe ñembosarái rehe.

1. Eiporavo pe ára pyhare iporãvéva chupe g̃uarã. National Institute on Aging (NIA) guidance on adapting activities he’i iporãha ñemoĩ tembiapo ha ñembosarái pe ára pyhare pe tapicha oĩporãvévape. Heta tapichápe g̃uarã upéva ha’e pyharevete. Ka’aru pahápe hasyve jepi; ehecha tembiapo kirirĩha ka’aru pahápe.
2. Eheja pe koty kirirĩhápe. Embogue TV ha radio ha emboty pe okẽ ikatúramo. Family Caregiver Alliance he’i iporãha ñemomichĩ tyapu ha mba’e omomba’eguasúva oñe’ẽ mboyve.
3. Ehecha raẽ pe tesãi. Peteĩ y hei hag̃ua, peteĩ jeho ytu’u rendápe raẽ, peteĩ apyka porã, ha anteojo ha oñehendukuaa renda oĩ porã.
4. Emyendy porã pe koty. Tesape hatã ha ojojaha’ỹva, omimbi’ỹva pe pantalláre, oipytyvõ ojehecha porã hag̃ua ta’ãngakuéra.
5. Embosako’i pe ñembosarái eguapy mboyve. Embojuruja, eiporavo ñemoĩporã ha ehenduha nde. Upéi embohasa pe pantalla hendápe. Tablet rehegua ñemyesakãrã, ehecha mba’éichapa embosako’i peteĩ tablet térã pumbyry.
6. Emoĩ pe tembipuru oñembo’ývo. Peteĩ yno’õha omopu’ãva pe tablet he’ise avave noñañói, ha ndahasyive ohechauka.

Mba’éichapa aikuave’ẽ añemyaña’ỹre?

Ejapo pe jerure kirirĩ ha ndahasýi hag̃ua oñemboyke. Ko’ã ñe’ẽ ikatu oiko porã:

• “Ajuhu heta ta’ãnga yvotyrokái rehegua. Rehechasépa chéve ndive?”
• “Ikatúpa chepytyvõ ko rompecabeza reheve? Ajehekýi.”
• “Reipotápa yvoty térã guyra ko árape?” (mokõi poravokuaa ndahasyive peteĩ porandu ijuruja’ỹvagui)
• “Ajapohína peteĩ kárta nderyképe g̃uarã. Mba’e sa’ýpa iporã ko’ápe?”

Pe Alzheimer’s Association he’i iporãha ñemyesakã mba’érepa ojejapo peteĩ tembiapo, techapyrãrõ ojapóramo peteĩ kárta peteĩ angirũme g̃uarã, peteĩ mba’erehe oipytyvõ oreko hag̃ua he’iséva. Ñepytyvõ jerure avei oiko porã, omoneĩgui pe tapicha ohechakuaa iporãha.

Omboykéramo, emoneĩ. Eñeha’ã jey ag̃ave térã eikuave’ẽ ambue mba’e. Ore ñemyesakã mba’épa jajapo he’íramo nahániri omombe’uve.

Mboy árapa iporã pe ñembosarái, ha mba’e pytu’úpa jaipuruva’erã?

Eheja pe tapicha oiporavo hag̃ua pytu’u, ha emoĩ aravo’i mbykýva. Ndaipóri aravo’i peteĩva hekopete oñembosarái hag̃ua oñondive. Mokõi guive po aravo’i kirirĩha ikatu ha’e peteĩ tembiapo oĩmbáva.

• Eha’arõ hetave reimo’ãvagui. Pe NIA he’i iporãha ñeme’ẽ hetave ára pe tapicha oñembohovái hag̃ua ha ani ejokóma chupe. Epapa pa nde py’ápe eipytyvõ mboyve.
• Peteĩ mba’e peteĩ jave. Eme’ẽ peteĩ ñe’ẽme’ẽ mbykýnte (“Ejepoko peteĩ ta’ãnga rehe”), upéi eha’arõ. Ehechauka, emombe’u rangue: ehechauka moõpa ojepokova’erã.
• Epyta sapy’ánte reipotaháicha. Opyta oñe’ẽ hag̃ua peteĩ ta’ãnga rehe, pe ñembosarái ikatu oha’arõ. Natekotevẽi pya’e.
• Eheja ohecha. Pe NIA he’i oĩ tapicha oipotavéva ohecha, ha upéva ha’e peteĩ poravo ikatúva.

Aikotevẽpa ambohovái hekopete’ỹva?

Nahániri. Ñemyengovia py’ỹi py’ỹi he’i pe tapichápe oñemba’apo vaíha, reikuaa porãramo jepe. Pe Alzheimer’s Association he’i ani hag̃ua ñemombe’u vai térã ñemyengovia tembiapo ndahasýiva. Peteĩ ñembosaráime, opavave jejavy naheñói mba’eve vai.

Peteĩ jejavy omondyíramo chupe, eipytyvõ kirirĩhápe. Ehechauka pe ta’ãnga hekopete, ejapo peteĩ jeha nde, térã emomichĩve pe ñembosarái oúva jave. Peteĩ ñe’ẽ oguerekóramo pahague pukarã’ỹva, opuka hendive. Hembiapo ikatu iporãve.

Mba’éichapa amomichĩ térã ambotuichave peteĩ ñembosarái?

Emoĩ pe ñembosarái pe tapichápe ha pe árape g̃uarã, ndaha’éi peteĩ kyta rehe. Peteĩ tapicha ikatu oikotevẽ peteĩ versión ndahasyivéva ka’arúpe pyharevetegui. Pe ñemyesakã peteĩha NIA ome’ẽva ha’e embojoaju pe tembiapo pe tapicha ikatúva rehe ha ehecha ohechakuaa hag̃ua ohupytýha.

Ñe’ẽ rechaukáva pe ñembosarái hasyetereíha: opyta are hasy, ndaha’éi oimo’ãvo; he’i py’ỹi py’ỹi “ndakatúi”; omomýi pe tembipuru; térã jejavy omondýiva chupe. Ñe’ẽ rechaukáva ikatu ndahasyietereíha: kane’õ, térã he’i mitãme g̃uarãha. Oikóramo upéva, emomba’e ha emoambue ambue mba’épe ojehecháva kakuaávape, peteĩ ñe’ẽ jeheka, peteĩ rompecabeza ta’ãnga añetéva rehegua, térã ñomongeta peteĩ ta’ãnga rehe hembiapo ymaguare rehegua.

Mba’éichapa ambohasa peteĩ ñembosarái ñomongetarãme?

Eipuru peteĩteĩ ta’ãnga ñe’ẽ ñepyrũrãme, ha ehecha opavave he’íva peteĩ mbohovái porãramo. Heta família-pe g̃uarã, kóva ha’e pe iporãvéva ñembosarái apytégui.

• Eporandu ijuruja’ỹva, ndoikói “vai” rehegua. “Mba’épa rehecha?” “Mba’épa reipota?” “Eremína chéve peteĩ kosina kóichagua rehegua.”
• Eñe’ẽ nde raẽ. “Che jarýi oguereko peteĩ jagua kóichagua.” Ne tembiasakue ombohasy’ỹve chupe omoherakuã hag̃ua peteĩ.
• Ehapykueri pe tape ambuévape ohóva. Peteĩ ta’ãnga mba’yrumýi rehegua ogueraháramo peteĩ tembiasakue jeho guasu rehegua, pe tembiasakue ha’e pe tembiapo. Eheja pe ñembosarái opytávo.
• Ani ehecha oĩporãpa he’íva. Ñemandu’ávo tembiasakue rehe, peteĩ ñomongeta vy’apóva tuichave peteĩ mba’e hekopete rehegua. Pe tembiasakue iñambuéramo yma guarégui, evy’a pe versión pyahu rehe.
• Eipuru pe jerure oĩmava. Finish the Saying oho peteĩ ñe’ẽ rire peteĩ jerure ñomongetarã, ha Conversation Cards ojejapo kóvare g̃uarã. Photo Pairs oipuru nde rogaygua ta’ãnga, ikatúva ogueru tembiasakue iporãvéva.

Hetave idea oĩ ore ñemyesakãme tembiapo ñemandu’aha tembiasakue rehe ha ñomongeta ñemyesakã rehegua.

Araka’épa jahejava’erã?

Ejeheja oñepyrũvo kane’õ térã ñemondyi, ha iporãve mboyveve. Pe Alzheimer’s Association he’i iporãha ñemombyta térã ñemoambue peteĩ tembiapo oñemomichĩvo jehechakuaa térã oñembohetavévo py’apy.

Ehecha kóã mba’e:

• ñeyawã, ñemokangy térã tesa oho pe pantallágui;
• ñemyatymói, ñepu’ã, térã jerure oho hag̃ua;
• pyti’a, mbohovái mbykýva, térã “ndakatúi ko’ãvape”;
• ojepoko rei térã omomýi pe tembipuru;
• tesa’y, pochy, térã iñambue sapy’a pe py’aguasu.

Mba’éichapa ñaheja porã:

• Eheja peteĩ mba’e ndahasyívape. Peteĩ joaju ipahápe ikatúva ojapo, térã peteĩ ta’ãnga pahague ojehecharã.
• Ejapo ndereheguáramo. “Aikotevẽ peteĩ ka’ay. Japyta ápepa?” nomoĩ mba’eve ohechaukáva ojapo vaihague.
• Ehasa ambue mba’e tetére térã kirirĩhápe. Peteĩ jeho mbykýva, peteĩ tembi’u, ao ñembyaty térã purahéi.
• Ere peteĩ ñe’ẽ mborayhu rehegua. “Chevy’a ajapo ko’ãva ndereheve.” Ndaha’éi mborayhu “ojapo hekopete rupi”, ha’e vy’a ára oñondive rehe.

Ñeheja voi, ñeimoĩ ambue, térã ñañembosarái jeheja ha ñaguapy añónte oñondive, opavave ha’e tembiapo porã.

Ikatúpa ñañembosarái aty ndive térã video ñehenói rupive?

Ikatu, ñembosako’i michĩve ndive. Aty ndive, eheja tapicha mbovymi, emoguapy pytyvõhára opavave oikotevẽva ykére, ha eiporavo peteĩ ñembosarái orekóva jehechakuaa oñondivegua hesakãva. Picture Bingo oreko kárta ikatúva oñemonguatia ha peteĩ henóihára pantallápe aty-pe g̃uarã. Ehecha tembiapo aty ñangareko rendápe g̃uarã hetave hag̃ua.

Video ñehenói rupive, pe tapicha oĩva ñehenóime ikatu omombe’u peteĩ ta’ãnga ha ambue oĩva kotýpe ohechauka ha ojepoko. Eheja pe ñehenói mbykýva ha ojekuaáva. Ore ñemyesakã pumbyry ha video ñehenói oreko hetave ñemyesakã.

Mba’épa oikóta peteĩ ñembosarái ndoikóiramo?

Oĩ ára mba’eve ndoikói, ha upéva ndaha’éi nderehe térã hendéicha. Eñongatu pe ñembosarái ha eñeha’ã jey ambue ára pyhare, ambue ñembosarái, térã mba’eve ñembosarái’ỹre. Heta tembiapo porã ndorekói mba’eve pantalla ndive: purahéi, ao ñembyaty, peteĩ ta’ãnga aty jehecha, térã peteĩ jeho mbykýva. Ehecha ore tembiapo idea hetave hag̃ua.