Jeike oñeñangarekóva demencia rehe ndive

Eike jave peteĩ tapicha rehayhúva ndive oñeñangarekoha rógape, ambue oñeñangarekoha rógape térã ospitálpe, ikatu regueru heta mba’e oñandúva. Ikatu reñeporandu mba’épa eréta, mba’épa egueraháta, térã pe jeike hekopete piko nandomandu’áiramo hese. Hekopete. National Institute on Aging omombe’u umi tapicha oguerekóva Alzheimer ovy’aha jepi oĩramo ambue héndive jepe nandomandu’ái mávapa pe ojeikeva. Ko kuatiarogue ome’ẽ tembiaporã eike mboyve, eime aja ha eho rire, avei tembiapokuaa ospitálpe reime hag̃ua.

Mba’éichapa añembosako’i jeike hag̃ua?

Peteĩ ñemohenda michĩ ojapo pe jeike ndahasýivéta nendive ha hendive avei.

• Eiporavo peteĩ ára porã. Dementia Australia he’i eike hag̃ua pe tapicha jepi iñaranduvéva jave, hetaiterei tapichápe pyhare térã ka’aru jave. Family Caregiver Alliance he’i reikuaa hag̃ua pe tenda jepokuaa ha eike hag̃ua ára sã’ỹme, ndaha’éi tembiapo aja.
• Eporandu oñeñangarekóvape. Eporandu mba’éichapa oĩ pe tapicha ko árape, ha ehecha oĩpa peteĩ teko tembi’úre, mymba rehe térã osẽ hag̃ua.
• Embyaty peteĩ jeike ryru michĩ. Peteĩ térã mokõi mba’e peju porã hag̃ua ha’evéima (ehecha pe tysýi ko’águi).
• Eñemohenda peteĩva ñe’ẽme’ẽrã. Pe tapicha ikatu ndoguerekói marandu omoherakuã hag̃ua, upévare egueru ne mba’e: familia marandu, ára rehegua, peteĩ ñembosarái, peteĩ tembiasakue ovy’áva.
• Eñemohenda nde jeha’arõ. Heta jeike ikatu haku ha oñeñe’ẽ porã. Ambue ikatu kirirĩ térã hasy. Mokõivéva hekopegua.

Mba’épa agueraháta?

Egueraha mba’e peju porã hag̃ua, ndaha’éi mba’e oñeha’ãva. Mba’e iporãva:

• Peteĩ ta’ãnga ryru michĩ ta’ãnga tuicha ha hesakãva reheve. Ehai ijyvy gotyo oñeñangarekóva hag̃ua.
• Peteĩ purahéi rysýi umi ohayhuvéva rehegua pumbyrýpe, apysape ndahasýiva térã purahẽihai michĩ reheve.
• Peteĩ mba’e morotĩ oñopytyvõ hag̃ua, techapyrã peteĩ ahoja oikuaáva, ajúra térã ao raty.
• Poguy kangue popyte ñepichy mborayhu hag̃ua, pe tapicha ohayhúramo oñepoko.
• Peteĩ aranduka térã ta’ãnga aranduka peteĩ tembiapo mboyveguáva rehegua, techapyrã yvoty ñangareko, mba’yrumýi, guyra térã tembi’u apo.
• Peteĩ tembi’u oipotáva, oñeñangarekóva he’íramo hekorosãha.
• Mba’e oikuaáva koty hag̃ua. Family Caregiver Alliance he’i yvoty, ka’avo, familia ta’ãnga ha ta’ãnga apo, térã peteĩ ta’ãnga tuicha familia rehegua yma guaréva.
• Peteĩ tembipurupyahu, pehecha hag̃ua familia ta’ãnga térã peñembosarái py’aguapýpe oñondive.

Mba’épa ikatu jajapo oñondive jeike aja?

Pejapo peteĩ mba’e oñondive ombogue pe ñomboja ñe’ẽme’ẽre. Dementia Australia he’i pehecha ta’ãnga, peteĩ tembiapo popegua ndahasýiva, ñemitỹ ñe’ẽ, purahéi, peju tembi’u, térã peguata pe tenda jerére. Ambue apokuaa:

1. Pehecha ta’ãnga. Ehechauka mba’épa rehecha: «Ehecha pe akãngao». «Ko yrembe’y iporãiterei». Eheja pe tapicha oisãmbyhy. Ani eporandu «Mávapa kóva».
2. Pepurahéi ha peñepurahéi. Purahéi oikuaáva ikatu omopu’ã pe py’a ha ome’ẽ peteĩ ára oñondivegua, jepe hasyramo oñeñe’ẽ.
3. Peguata sapy’ami. Family Caregiver Alliance he’i peguata hag̃ua pe tenda jerére, yvotyty rupi oĩramo. Peteĩ ñeguata apyka’aguýpe avei iporã.
4. Eme’ẽ peteĩ popyte ñepichy. Peteĩ kangue michĩ ha popyte ñepichy mbegue ikatu omopy’aguapy.
5. Eipytyvõ ñemoĩ porãme. Dementia Australia omombe’u akã ñañoha, poapy ñembohysýi térã eipytyvõ pe tapicha oñemoĩ hag̃ua peteĩ ao ohayhúva, ohayhúramo.
6. Peñembosarái peteĩ ñembosarái ndahasýiva rehe. Family Caregiver Alliance omombe’u karéta, dominó, térã mba’e pe tapicha oñembosarái va’ekue. Peteĩ tembipurupyahúpe, Picture Pairs ikatu oñembosarái ta’ãnga ojehechaukávo ha aravo’ỹre. Photo Pairs ojapo nde reiporavóva ta’ãngágui peteĩ ñembosarái joaju hag̃ua, ha umi ta’ãnga opyta nde kundahára ryepýpe.
7. Pehecha peteĩ mba’e oñondive. Family Caregiver Alliance he’i ñembosarái pukarã ha ta’ãngamýi tuja. Pe tapicha ndohapykuehokuaáiramo jepe pe tembiasakue, ikatu peguapy hi’aguĩ ha peju pe ára.
8. Emoñe’ẽ hatãme. Peteĩ ñe’ẽpoty mbykýva, peteĩ vore oipotáva, térã peteĩ kuatia familia apytégui.
9. Peguapy mante oñondive. Peñopytyvõ térã peguapy kirirĩme ha’e peteĩ jeike añete. Alzheimer’s Association omombe’u iporãha ndoikuaáiramo mba’épa eréta, ha nde reimeha tuichavéva.

Conversation Cards ikatu ne pytyvõ ndereguerekovéimarõ mba’épa eréta. Peteĩteĩ karéta oguereko peteĩ ta’ãnga ha peteĩ ñe’ẽñepyrũ ijuruja.

Mba’éichapa añe’ẽta jeike aja?

• Eñemombe’u opa jeiképe. «Mba’éichapa, Túva, che Mark, nde ra’y». NIA he’i umi ojeikeva oñemombe’u hag̃ua sapy’ámi oñe’ẽ ñepyrũ hag̃ua.
• Eju tenonde gotyo ha eguapy hesa renondépe.
• Ani emyatyrõ térã embohovái. NIA omombe’u umi ojeikévape ani omyatyrõ pe tapicha ojavýramo térã nandomandu’áiramo peteĩ mba’e rehe.
• Eñepyta py’aguapýpe oñeha’ãramo ojuhu ñe’ẽ. Eme’ẽ heta ára.
• Embohovái oñandúvare. Pe tapicha oñeñandu vy’arõ térã py’apýramo, emoneĩ upe mba’e embohasa mboyve ambue ñe’ẽme.
• Ani eporandu porandu ñeha’ãva «Reikuaápa mávapa che» térã «Mba’épa re’u karu jave» ichagua.

Ehecha ore ñomongeta rembiapokuaa reikuaave hag̃ua.

Mba’épa ajapóta he’íramo «Aha hógape»?

Embohovái pe ñe’ẽ rapykuéri oñandúva rehe (ore tape oporandu meme jave oho hag̃ua hógape ohóve). Family Caregiver Alliance omyesakã «Aha hógape» ha’e jepi he’ise hag̃ua «Nañeñandu porãi», ha he’i embohovái hag̃ua «Emombe’u chéve nde róga rehegua» térã «Mba’épa nde reipotavéva nde rógape». Dementia Australia omoĩve «hóga» ikatu he’ise peteĩ ára térã tenda pe tapicha oñandu haguépe tekorosãme, techapyrã imitãme.

Eha’ã:

• emoneĩvo oñandúva: «Hi’ã chéve ndéve reikuaa nde róga».
• eme’ẽvo py’aguapy ñepoko rupive, oipotáramo
• ehechávo ta’ãnga térã oñeñe’ẽvo familia róga rehe
• eñe’ẽvo peguata, hoy’u térã ho’u hag̃ua peteĩ mba’e

Ani embohovái térã emyesakã mba’érepa ndaikatúi oho. Ndopytyvõi jepi ha hetave jey omoĩve py’apy.

Mboy ára ipukúta peteĩ jeike?

Mbykýva ha meme oiko porãve jepi. Family Caregiver Alliance omombe’u pe tapicha ndomandu’ái jepi repyta pa’ỹ térã po ára, ha he’i mbohapy jeike mbykýva arapokõindýpe ikatu iporãve peteĩ ipukúvagui. Dementia Australia he’i ndaipóri jeike papapy hekopete térã ipukukue hekopete.

Umi arapokõindy peteĩva oñeñangarekoha rógape ova rire, Family Caregiver Alliance he’i eike hag̃ua meme, upéi mbeguekatu eguahẽ hag̃ua peteĩ jepokuaa meme. Eporandu oñeñangarekóvape mba’épa ohecha.

Mba’éichapa aha ani haguã omopy’apy?

Esẽ ha’e pe hasyvéva ikatu. Dementia Australia he’i:

• Emombe’u mboy ára repytáta reg̃uahẽvo. «Aikatu apyta peteĩ aravo, upéi aha ajogua».
• Eipuru peteĩ tembiapo esẽ hag̃ua porãme. «Jahupytýramo ko purahéi, aháta».
• Eñemohenda karu térã tembiapo rehe, térã ejerure oñeñangarekóvape oipytyvõ hag̃ua pe tapicha oñeñandu porã ambue mba’épe.
• Eheja pe ñema’ẽma mbykýva ha peteĩchaite opa jey. Repyta sapy’ami, rejeperdona térã repyta «michĩve» ikatu ombohasyve umi ñema’ẽma tenonde gotyo.

Eho rire, hekopegua reñandu vy’a’ỹ. Eheja repytu’u. Pe tapicha oñemyangekóiramo, oñeñangarekóva ikatu oipytyvõ oñeñandu porã hag̃ua pya’e upe rire.

Jeike peteĩ tapicha oñeñangarekóva demencia rehe ndive ospitálpe

Ospitál ha’e peteĩ tenda hyapu, ndaha’éiva oikuaáva ha henyhẽva tapicha ndoikuaáivagui, ha upéva ikatu hasy peteĩ tapicha oñeñangarekóva demencia rehe. NIA tape ogueraha hag̃ua peteĩ tapicha oguerekóva Alzheimer ospitálpe he’i:

• Oĩ va’erã peteĩ tapicha pe tapicha ndive ikatuháicha: familia apytégui, peteĩ angirũ jeroviaha térã peteĩ oñeñangarekóva ojehepyme’ẽva.
• Eme’ẽ oñeñangarekóvape peteĩ kuatia marandu tee rehegua pe tapicha jepokuaa, héra oipotáva, mba’épa ohayhu ha ndoipotái, mba’épa ikatu omomyakã, ha mba’éichapa ohechauka hasy ñe’ẽ’ỹme. Eheja mokõi kópiape kotýpe ha oñeñangarekóva tendápe.
• Eipytyvõ ho’u ha hoy’u hag̃ua. Umi kakuaáva ikatu oñemboyke karu’ỹme ospitálpe. Eipe’a umi mba’yru ryru, eipytyvõ karu jave, pe’u oñondive, ha eikuave’ẽ y.
• Egueraha mba’e omopy’aguapýva ta’ãngáramo térã mba’e jerovia rehegua.
• Emboguejy pe tyapu. Embogue ta’ãngamýi ha emboguejy pumbyry ha ñe’ẽñemi tyapu.
• Eha’ã jepokuaa omopy’aguapýva, techapyrã purahéi kirirĩ, ñemoñe’ẽ, ñembo’e, ñepurahéi térã ta’ãnga tuja ñema’ẽ.
• Emokyre’ỹ omýi hag̃ua hekorosãháicha, oñeñangarekóva omoneĩramo.
• Emombe’u pya’e pohanohárape pe tapicha oñeñandu vaiete térã iñambuéramo sapy’aitépe. NIA omyesakã pe iñakã ñemokõi pya’e ha tuicha, hérava delirium, ikatu ojehu mba’e rupi mba’asyñembo, akãnundu, y ñemboyke térã pohã rapykuere, ha oikotevẽ pohanohára ñangareko.

Peteĩ jeike mbykýva ha py’aguapýva peteĩ tova oikuaáva ha peteĩ purahéi oipotáva reheve ikatu ha’e pe mba’e omopy’aguapývéva peteĩ ára ospitálpe.

Ojegueraha mitã jeiképe

Mitã ikatu ogueru heta mborayhu. Embo’éma chupekuéra mboyve ñe’ẽ ndahasýi ha añetépe, eheja pe jeike mbykýva, ha eme’ẽ chupekuéra peteĩ tembiapo, techapyrã ohechauka hag̃ua peteĩ ta’ãnga omoĩva’ekue térã ome’ẽ hag̃ua peteĩ ta’ãnga. NIA he’i mitã ha umi tapicha oguerekóva Alzheimer ikatu ovy’a tembiapo ndahasýiva oñondive, techapyrã ohecha hag̃ua peteĩ ta’ãnga ryru térã ohendu purahéi. Dementia Australia he’i egueru hag̃ua peteĩ ryru michĩ tembi’u térã mba’e kirirĩ reheve mitã michĩ oñembosarái hag̃ua.

Eñangareko nde rehe avei

Jeike ikatu nekane ha nembohasa’asy, pe tapicha iñambuete ramoite. Iporã eike sa’ive reikotevẽramo, egueraha peteĩ angirũ ne pytyvõ hag̃ua, térã eho pya’eve peteĩ ára hasývape. Eikuaasevéramo mba’éichapa eñangarekóta nde rehe, ehecha oñeñangarekóva jeñangareko. Reikóramo mombyry, ehecha ore tape pumbyry ha ta’ãngamýi ñehenói rehegua.