Mandu'apy ymaguare: mba'eryru, tembikue ha ta'anga

Mandu’apy ymaguare he’ise oñembohasa vy’ápe umi ára ohasava’ekue rehe oñondive. Heta ava oikovéva dementiarehe guarã, umi mandu’apy heta ary ohasava’ekuepegua ikatu hesakãve pe ko pyhare rupi oikova’ekuegui. Ta’anga, mba’e ojekuaáva, purahéi ha tembiasakue ikatu ombojuruja ko’ã mandu’apy ha ome’ẽ peteĩ mba’e mborayhuva oñembohasáva oñondive. Peteĩ teko añoite: ha’e peteĩ ñomongeta, ndaha’éi araka’eve peteĩ aranduchauka.

Mba’épa mandu’apy ymaguare, ha mba’épepa iñambue jeporandugui?

Mandu’apy ymaguare ha’e oñembohasa mandu’apy ta’anga, mba’e, purahéi térã ta’angamýi rupive, pe ava pya’ekue rupi. NHS omombe’u ha’eha oñembohasa tembiasakue ha tembiasakue ymaguare ta’anga, mba’e, ta’angamýi térã purahéi pytyvõ rehe, peteĩ arandukápe térã tablet-pe. Jeporandu iñambue: ojerure pe avágui ome’ẽ hag̃ua peteĩ mbohovái hekopete, ha upéva ikatu ogueru ñetĩ pe vy’a rangue.

National Institute on Aging omombe’u ani hag̃ua oñeporandu pe avápe omandu’ápa peteĩ mba’e térã peteĩ aváre. Family Caregiver Alliance oipota ani hag̃ua oñeporandu mba’e oikotevẽva mandu’a pyahu ha oñemongeta hag̃ua umi ára mombyryvévape.

Mba’éichapa oñemongeta ta’anga rehe ndajeporandu’ỹre?

Eñepyrũ emombe’úvo mba’épa rehecha, upéi eheja pa’ũ pe avápe omoĩ hag̃ua peteĩ mba’e oipotáramo.

1. Eguapy oñondive ykére. Eñongatu pe álbum pende apytépe ikatu hag̃uáicha pehecha oñondive, ndaha’éi eha’ã hag̃ua mesa ambue gotyogua.
2. Eiporavo mbovymi ta’anga. Po ta’anga porã iporãve peteĩ mba’eryru tuichágui. Ta’anga tuicháva ha hesakãva iporãve.
3. Emombe’u ndevoi mávapa hikuái. “Ápe reime nde ha nde ru nde menda árape” ombogue pe jetu’u.
4. Emombe’u umi mba’e michĩva. Ao, mba’yrumýi, tembi’u, ára, tova. “Mba’e mba’yrumýi. Ijapete.”
5. Eñe’ẽporã, ani ejerure. “Emombe’umína chéve…” térã “Mba’épa rehecha?” Kirirĩ iporã.
6. Ehapykuéri hese. Oñemongetáramo ambue mba’ére, ehapykuéri hese.
7. Epyta vy’apavẽ aja. Emboty pe álbum kane’õ mboyve.

Eipotáramo ta’anga ñepyrũrã oñembosako’ímava, eha’ã ñe’ẽmondo kuatia’atã. Emoambueséramo ne familia ta’angakuéra peteĩ ñembosarái joaju mbojerepyrã, eha’ã ta’anga joaju; umi ta’anga eiporavóva opyta ne kundahárape.

Mba’éichapa ajapo peteĩ mba’eryru mandu’arã?

Peteĩ mba’eryru mandu’arã ha’e peteĩ mba’eryru oguerekóva mba’e pe ava rekovéguáva ojapy ha oñemongetáva rehe.

1. Eiporavo peteĩ mba’eryru hatãva ndahasýiva ijuruja, techapyrã sapatu ryru, akãao ryru térã peteĩ mba’eryru yvyra michĩva.
2. Eiporavo peteĩ téma térã opaichagua. Tembiapo, jevy’aha, peteĩ tenda, peteĩ arapokõindy, térã opaichagua michĩmi.
3. Embyaty mba’e hekorosãva. Po térã pa mba’e iporã oñepyrũ hag̃ua.
4. Eipuru monguatiapyre umi mba’e hepyeteetevéva rehegua. Emonguatia ta’anga ha kuatia hepyeteetevéva ha eñongatu umi añetéva hekorosãpe.
5. Eipe’a peteĩ peteĩ. Eme’ẽ peteĩ, emombe’u peteĩ mba’e hese, ha ehecha moõpa ohóta pe ñomongeta.

Mba’e ikatúva emoĩ:

• Tembiapo: peteĩ téra kuatia’atã, peteĩ tembipuru michĩva, peteĩ ao pehẽngue, peteĩ kuatiañe’ẽ, peteĩ mbo’ehára tỹra, peteĩ tembi’u apo aranduka peteĩ tembi’u’u guive.
• Óga: peteĩ tembi’u apo rape haipyre hese, peteĩ ao mesa ñemopotĩha, peteĩ ao térã korbáta ojeporavóva.
• Jehovasa: peteĩ pira pirapire mbyja’ỹre, peteĩ béisbol apu’a, peteĩ poyvi ovillo, peteĩ yvoty ra’ỹi ryru.
• Tenda: kuatia’atã, yvyra’anga, peteĩ tapicha ohóva mandu’arã, peteĩ tetãygua marandu’i pehẽngue.
• Familia: ta’anga monguatiapyre, peteĩ mitã ta’anga, peteĩ menda ñe’ẽpehẽ.

Eheja mba’e haimbe’ỹva, mba’e michĩva ikatúva oñemokõ, ha oimeraẽ mba’e ikatúva ogueru mandu’apy hasyva ndereikuaairamo ojeipotaha.

Mba’éichapa ajapo peteĩ tembikuekuatia ndahasýiva?

Peteĩ tembikuekuatia ndahasýiva ha’e peteĩ álbum ndahasýiva oguerekóva ta’anga ha ñe’ẽ ñemomichĩ pe ava rekové rehegua. Ha’e peteĩ mba’e ojehecháva oñondive, ha oipytyvõ umi oho ohóva ha umi oñangarekóvape ohecha hag̃ua pe ava tuichaháicha.

1. Eiporavo peteĩ ysaja. Peteĩ karpéta oguerekóva kuatia ñongatuha, peteĩ aranduka ta’anga imprimipyre, térã peteĩ ta’angamýi jehechauka tablet-pe.
2. Emoĩ mbovymi vore. Mitãrã, mbo’ehao, tembiapo, familia, tenda oikohague, jerovia, jehovasa, tembi’u ha purahéi ojeporavóva.
3. Emoĩ peteĩ térã mokõi ta’anga peteĩ toguépe peteĩ ñe’ẽ ñemomichĩ ha tai tuicháva reheve: “Mary, 22 ary, oñepyrũ omba’apo banco-pe.”
4. Emoĩ mba’épa oipotáva ha jepokuaa. “Ho’u café kamby reheve. Ohayhu purahéi arateĩ Domingo-gua. Noipotái tele tuicháva.” Kóva oipytyvõ oimeraẽva oñangarekóvape.
5. Emoinge pe ava ikatu ha oipotaháicha, oiporavóvo ta’anga, omombe’úvo tembiasakue térã ohecha añónte ojejapohína.
6. Eime embojoapývo. Natekotevẽi opaite ikatu hag̃uáicha iporã.

Ambue mba’e mandu’apy ymaguare

• Epurahẽi umi purahéi imitãrãguare ha oñemongeta moõpa ogueraháta chupekuéra. Ehecha tembiapo purahéi rehegua.
• Ehecha ta’angamýi óga pegua térã televísiõ programa umi arapokõindy ojeporavóva.
• Ejapo peteĩ tembi’u imitãrãguare ha eheja pe ty’ã ombohapévo pe ñomongeta.
• Ehecha peteĩ yvyra’anga hína itetãygua rehegua ha ehapykueho tape ojekuaáva.
• Ejapy umi catálogo térã aranduka tuja ha oñemongeta hepy, ao ha mba’yrumýi rehe.
• Eñongatu iñemoñe’ẽ pumbyrýpe, iñe’ẽme’ẽ reheve, familia guarã.
• Embohasa ñehenói aja. Ehechauka peteĩ ta’anga ta’angamýi ñehenóipe; ehecha pumbyry ha ta’angamýi ñehenói.
• Eru peteĩ ta’anga térã mba’e reho jave rejehecha. Ome’ẽ pe jehechakuaápe peteĩ mba’e ndahasýiva oñemotenondéva; ehecha jehechakuaa.

Mba’épa ajapóta peteĩ mandu’apy hasýramo?

Oĩ mandu’apy oguerúva ñembyasy, ñembyasy py’a térã kyhyje. Pe ava iñañáramo, epyta, emokyre’ỹ ha emoambue mbeguekatu pe ñemongeta térã pe tembiapo. Ani eñombohovái mba’épa oiko va’ekue rehe. Family Caregiver Alliance omombe’u ani hag̃ua oñeha’ã oñemokyre’ỹ pe avápe ojejavyha ha oipota oñembohovái hag̃ua umi ñandúva ohechaukáva, ha’éva añete. Oñemongetáramo peteĩ ava omano va’ekue rehe ikatúramo oikove, embohovái pe ñandúvape: “Rehechaga’u chupe. Emombe’umína chéve hese.”

Mba’épa he’i jehapereka?

Peteĩ Cochrane jehechajey mandu’apy ymaguare, ohecháva 22 ñeha’ã ha 1.972 ava, ojuhu umi mba’e apopyre ndojokupytýi, michĩ ha iñambue tenda ha ysaja rupive. Ndojuhúi mba’eve ohechaukáva imarãha umi ava oikovéva dementiarehe. Roipota mandu’apy ymaguare ikatu haguére ome’ẽ ára mborayhuva ha hekoporãva oñondive, ndaha’éi peteĩ pohãrã. Eikuaasevéramo ñomongeta ndahasýiva rehegua, ehecha ñe’ẽmondo ñepytyvõ.