Eñangareko ndejehe: pytu'u, pytyvõ ha kane'õ jehechauka

Reñangarekóramo peteĩ tapicha oikovévape demencia reheve, ikatu remoñe’ẽ ko kuatiarogue pyharekue, kane’õme, ha peteĩ tysýi mba’e rejapova’erãme. Upéva oiko jepi. Eñangareko ndejehe ndaha’éi mba’e reporurã térã peteĩ jopói rejapopa rire opa mba’e. Ha’e mba’e nepytyvõva reñangareko hag̃ua gueteri.

Ko kuatiarogue oñe’ẽ kane’õ jehechaukáról, mba’éichapa eguerekokuaa peteĩ pytu’u añete, moõpa ejuhukuaa pytyvõ, ha moõpa ehenóikuaa ko árape EE.UU.-pe, rei.

Mba’épa umi jehechauka ñangarekohára kane’õ rehegua?

Kane’õ oike mbeguekatu, upévare iporã reikuaa ne jehechauka. National Institute on Aging (NIA) omombe’u jehechauka ñangarekohára jepy’apygua, ko’ãva apytépe:

• reñandu kane’õ, ijetu’ueterei térã jepy’apy;
• repochy térã nde py’arasy pya’e;
• reñandu ha’eño térã jeipe’a ambue tapichágui;
• ke hasy, térã nderekei porã;
• reñandu ñembyasy térã jerovia’ỹ, térã nderesarái mba’e vy’águi reporuvakue;
• akãrasy, tasy térã ambue mba’asy teterete jepi;
• ndereguerekói aravo nde jetepyso térã tembi’u porã nde g̃uarã;
• rejeheja nde jahýi térã ambue ñangareko ndejehe g̃uarã;
• reipuru vai kaguy térã mba’epohã, pohãhára ome’ẽva’ekue avei.

Alzheimer’s Association ombojoapy avei jehechauka ha’eháicha pe mba’asy ñembotuicha’ỹ, pochy pe tapicha rehe (“ha’e oñemoĩnte vai”), jepy’apy tenonderã rehe, hasy jesareko ha mba’asy teterete ohovapáva. Ombo’e eñe’ẽ hag̃ua nde pohanohára ndive oĩ jepi ramo ko’ã jehechauka.

NIA omombe’u ani reha’ãrõ peve reñandu porãmba’ỹmbaite. Ehecha ne jehechauka voi ha ejapo mba’e.

Mba’épa ikatu ajapo ko árape, 5 aravo’ípe?

Pytu’u michĩva avei iporã. Ko’ã mba’e nombogue mo’ãi kane’õ, ha ikatu nepytyvõ peteĩ ka’aru hasýpe.

• Esẽ okápe. Eguapy korapýpe térã eguata pe kuatiañe’ẽ ryru peve, pe tapicha oĩ porãramo ha py’aguapýpe.
• Repytu’u mbeguekatúpe. Jepytu’u mbeguekatu peteĩva ndaikatúi ramo embohovái peteĩ porandu hasy. Ikatu avei eñomoirũ pe tapicha reñangarekóvare peteĩ pytu’u Jepytu’u py’aguapýpe reheve.
• Hey’u y ha ekaru mba’e. Ndahasýi ñande resarái ñande karu rehe.
• Emondo peteĩ ñe’ẽ ne angirũme. Ndaikatúi rejerure mba’eve, eñomongeta hag̃ua añónte.
• Eñe’ẽ porã ndejehe. NIA kuatiañe’ẽ eñangareko hag̃ua ndejehe omombe’u ñe’ẽ ha’eháicha: «Ajapo che katupyry», «Che ndaiporãi opa mba’épe, ha upéva oĩ porã», ha «Avy’áta umi ára roime jave oñondive py’aguapýpe».

Mba’épa pytu’u ñangarekópe g̃uarã, ha mba’éichapa ajuhukuaa?

Pytu’u ñangarekópe g̃uarã ha’e ñangareko sapy’agua pe tapicha reñangarekóvape g̃uarã, ikatu hag̃uáicha repytu’u. NIA kuatiarogue pytu’u rehegua omyesakã ikatuha ohasa aravo’ígui heta arapokõindy peve ha ikatu oiko nde rógape, peteĩ tenda pohanoháraróga térã peteĩ centro de día-pe.

Alzheimer’s Association omombe’u umi hague ojehechavéva:

Máva ohepyme’ẽ? NIA he’i haguéicha, pytu’u rogaygua, angirũ térã voluntario ome’ẽva ikatu nomba’evéi. Pytyvõhára katupyrygua ohepyme’ẽ aravo térã ára rehe. Peteĩ tapicha ohupytýramo ñangareko hospice, Medicare ohepyme’ẽ hetave pe repy pe pytu’u ohasáva 5 ára joapy’ỹre ospitálpe térã tenda ñangarekoha katupyrýpe. Medicaid ikatu opytyvõ. Hetave seguro tesãigua ndohupytýi pytu’u, ha katu peteĩva seguro ñangareko pukukue rehegua ikatu.

Ñe’ẽporã: Alzheimer’s Association he’i iporãha eñeha’ã pytu’u ome’ẽva ndive ndaha’éi jave iñemergénte, ikatu hag̃uáicha oĩma reikotevẽ vove pytyvõ.

Moõpa ajuhukuaa pytyvõ che ag̃uihápe?

Heta servicio EE.UU.-pegua rei ikatu ohechauka ndéve pytyvõ tendaguáva.

• Alzheimer’s Association 24/7 Helpline: 1-800-272-3900. Helpline ha’e rei ha ñemi, oĩ tapicha oporopytyvõva ára ha pyhare opa ára arýpe, pytyvõ hetave 200 ñe’ẽme tapicha oñe’ẽkuaa mokõi ñe’ẽme térã ñe’ẽasa reheve. Ehenói 711-pe servicio de relevo-pe g̃uarã. Ikatu eñe’ẽ tekopy ñemoambue, ñangarekohára jepy’apy, pytu’u poravorã, tembiaporape tendaguáva ha hetave rehe, ha ejerure eñe’ẽve hag̃ua peteĩ pytyvõhára ndive. Umi oporopytyvõva nome’ẽi consejo pohanohára rehegua.
• Eldercare Locator: 1-800-677-1116. Eldercare Locator, peteĩ servicio opavavépe g̃uarã Administration for Community Living-gua, ombojoaju nde pytyvõha kakuaáva ha irogayguakuérape g̃uarã. Ikatu ehenói, emondo ñe’ẽ, eñe’ẽ ñandutípe térã emondo correo electrónico tapicha oñembokatupyrývape, térã eheka tendáre. Ikatu ohechauka ndéve nde Area Agency on Aging tendaguáva.
• ARCH National Respite Locator Service. ARCH respite locator nepytyvõ rejuhu hag̃ua pytu’u ome’ẽha estado rehe, ha omombe’u eñe’ẽ raẽ hag̃ua nde State Respite Coalition térã Lifespan Respite program ndive, oĩramo nde estado-pe. ARCH he’i ndohechái umi ome’ẽha, upévare ehecha nde poite iñarandu ha hikuái rapykuere.

Mba’éichapa ajuhukuaa peteĩ aty pytyvõha?

Eporandu Helpline-pe térã eheka ñandutípe aty nde ag̃uihápe. Alzheimer’s Association omongu’e aty pytyvõha ñangarekohára ha tapicha oikovévape demencia reheve g̃uarã, oĩhápe térã ñandutípe, tapicha oñembokatupyrýva omotenondéva. Heta tendápe oĩ avei aty hesakãva, techapyrã ñangarekohára kakuaávape g̃uarã térã tapicha orekóvape Alzheimer hi’áva térã iñepyrũrãme g̃uarã. Oguereko avei ALZConnected, peteĩ aty ñandutiguáva rei, ñangarekohára omoherakuãhápe ñe’ẽporã.

Aty pytyvõha ikatu ha’e peteĩ tenda eñe’ẽ hag̃ua oporohusga’ỹre, eñemoarandu hag̃ua tembiapo porã tapicha ohasava’ekue upérupi rehe, ha reñandu hag̃ua ndereha’eñói. Peteĩ aty ndojoguerái ramo ndéve, eñeha’ã ambuépe.

Mba’éichapa ajerurekuaa pytyvõ che rogaygua ha angirũme?

Ere hesakãva. Heta tapicha oipytyvõse, ha ndoikuaái mba’épa ikatu ome’ẽ. NIA omombe’u:

• Eguereko peteĩ tysýi tembiapo ambue ikatúva ojapo, ha eheja tapichakuéra oiporavo.
• Eñepyrũ michĩgui hasy ramo ejerure.
• Embojoaju pe tembiapo pe tapicha ndive. Pe rogaygua oipotáva ojapo tembi’u ogueru tembi’u ararundy jave. Pe tapicha oikóva ag̃ui oikuaaitereíva kuatiarehe opytyvõ kuatia rehe.
• Emondo ñe’ẽ térã correo electrónico hasy ramo ejerure oĩhápe.
• Eñembokatupyry peteĩ ñembohovái oĩramo ome’ẽséva pytyvõ: «Aguyje reporandu haguére. Kóva ikatu rejapo».
• Eha’ãrõ ikatuha oĩ he’íva nahániri ha ani ndepochy upévare.

Ambue idea: ejerure peteĩ tapichápe oiko hag̃ua pe tapicha ndive peteĩ ka’aru arapokõindýpe, ogueraha hag̃ua osẽ sapy’ami, térã oho ohecha ha oñembosarái oñondive. Ore ñe’ẽporã oñembosarái hag̃ua oñondive ndahasýi emoherakuã tapicha ohechátavape.

Mba’épa oiko che rehe mba’e ramo?

Ejapo ko’ág̃a peteĩ tembiaporape mbykymi ñepytyvõrã. NIA omombe’u eñe’ẽ hag̃ua rogaygua térã angirũ ndive mávapa ikatu ohupyty, ha eguereko peteĩ kuatiañe’ẽme papapy iñemergénte rehegua, pohã, mba’e oikóva porã tekopy rehe ha tembiapo vy’áva. Alzheimer’s Association omombe’u avei eguereko hag̃ua pe tapicha pohanohára jehero ha pohã tysýi ipyahúva ndahasýiva ojejuhu hag̃ua.

Araka’épa aikotevẽ pytyvõ katupyry térã pya’e?

Eñe’ẽ nde pohanohára ndive oĩ jepi ramo jepy’apy jehechauka, reñandu ñembyasy ramo, térã hasy ramo ndéve. Emombe’u nde pohanohára ndéve nde ha’eha ñangarekohára. NIA he’i umi pytyvõhára ñe’ã ha tembiapoha social ikatuha opytyvõ ñe’andu hasy ha tembiaporape rehe, ha Medicare, Medicaid ha peteĩva seguro tesãigua ikatuha ohepyme’ẽ peteĩva pytyvõ ñe’ã resãi rehegua.

Reñandu ramo tekotevẽ vai térã eimo’ã ramo reñehundi ndejehe, ehenói térã emondo ñe’ẽ 988-pe eguahẽ hag̃ua 988 Suicide & Crisis Lifeline-pe, rei ha oĩ 24/7. Oĩramo peteĩ tapicha oñembyaípe ko’ág̃aite, ehenói 911-pe.

Umi tembiapo oñondive ikatu avei ome’ẽ chéve pytu’u?

Ikatu sapy’apy’a. Peteĩ tembiapo py’aguapy peẽ mokõivéva peporuvy’a ikatu ha’e peteĩ pehẽngue mbykymi porãve ndéve ha pe tapicha reñangarekóvape g̃uarã: ehendu purahéi yma guare, emaña ta’angáre, térã peteĩ ñembosarái ha’eháicha Ñomongeta Kuatia noikotevẽiva mbohovái oĩporãva. Pe tapicha ovy’áramo tapicha ndive, peteĩ aty Ta’anga Bingo reheve peteĩ centro kakuaávape térã tembiaporape ára pukukue reheguápe ikatu ome’ẽ ndéve peteĩ aravo pytu’u. Ehecha tembiapo aty tenda ñangarekope g̃uarã rehegua eguereko hag̃ua idea.