Sarakovi e dua e tauvi mate ni yalolailai ena vale ni veilomani se valenibula

Ni o sarakovi e dua o a lomana ena vale ni veilomani, vale ni qase se valenibula, e rawa ni yaco eso na vakasama ka rarawa. E rawa ni o taroga se na cava me’u cavuta, na cava me’u kauta mai, se ni bibi dina ga na noqu sarakovi kevaka e na sega ni naumaki au tale. Io, e bibi dina ga. E tukuna na National Institute on Aging ni e vuqa na tamata era tauvi mate ni yalolailai era taleitaka ga na nodra tiko vata kei na tamata ia era sega ni naumaki rawa ko cei na tamata era sarakovi ira. Na tabana oqo e solia vei iko eso na ka me caka taumada, ena gauna ni sarakovi, kei na oti ni sarakovi, vata kei eso na vakatutu me baleta na tiko ena valenibula.

Na cava me’u cakava taumada ni’u sa na sarakovi?

Ena dua na ka lekaleka me tuvanaki e rawa ni vakamalua cake kina na sarakovi vei kemudrau e rua.

• Dina na gauna dodonu. E tukuna na Dementia Australia me sarakovi ena gauna e dau yadra cake kina na tamata o ya, ka vei ira e vuqa oqo na mataka se cadra ni siga. E tukuna talega na Family Caregiver Alliance me vulica na ituvatuva ni vale ni veilomani ka me sarakovi ena gauna era malolo kina ka sega ni tiko ena veikauyaki.
• Kerei vei ira na kaimawi. Taroga se tiko vinaka vakacava o koya ena siga oqo, ka vulica talega na lawa me baleta na kakana, na manumanu se na lako yani.
• Tuvana e dua na kato ni sarakovi. E dua se rua ga na ka me veikabau vakataki kemudrau e basata ga (raica na lisi e ra).
• Tuvana eso na ulutaga me veivosakitaki. E rawa ni sega ni tiko tale e dua na itukutuku me kau mai na tamata o ya, o koya gona me kauta mai nomu ga: na itukutuku ni vuvale, na draki, e dua na qito ni polo, se e dua na tukutuku veivakacegui.
• Tuvana nomuni namaki ga. Eso na sarakovi era na katakata ka veikauyaki, eso talega era na bogi se dredre. Era ka masani kece oqo.

Na cava me’u kauta mai?

Me kauta mai na ka me veikabau vakataki kemudrau, sega ni ka me vakatovolei koya kina. Eso na ka vinaka oqo:

• E dua na kato itaba lekaleka ka levu ka savasava na itaba. Vakamacalataki ira ena taudaku me ra kila kina na kaimawi.
• E dua na lisi ni sere taleitaki ena talevoni, ka rawa ni o vakayagataka na kaukauwa ni daliga rawarawa se dua na spika lekaleka.
• E dua na ka malumu me taura, me vaka e dua na ibe taleitaki, sikavu se suaki.
• Wai ni liga ni kaukauwa malumu me dua na oca malumu ena liga, kevaka e taleitaka na tamata o ya na veicaqomi.
• E dua na ivola se ivola ni itaba me baleta e dua na ka taleitaki ni gauna eliu, me vaka na teitei, motoka, manumanu vuka se kana kakana.
• E dua na kakana taleitaki, kevaka e sa tukuna na kaimawi ni taqomaki.
• Iyaya taleitaki me vakayadrati kina na rumu. E tukuna na Family Caregiver Alliance me kauta mai na senikau, kau, itaba ni vuvale kei na droini, se e dua na pepa levu ni itaba ni vuvale mai na gauna eliu.
• E dua na tablet, me ra raica vata kina na itaba ni vuvale se veikauyaki vakamalua vata ga.

Na ka cava e rawa keirau veikauyaki vata ena gauna ni sarakovi?

Na veikauyaki vata e rawa ni vagalalataki na loloma ni veivosaki. E tukuna na Dementia Australia me raica vata na itaba, cakacaka rawarawa, tea kau lekaleka, sere, veikabau vata ena kakana, se lakovi wavokita na vanua. Eso talega na rai ni ka:

1. Raica vata na itaba. Vakatakila na ka o raica: “Raica na iqele oqo.” “E totoka sara o ya na baravi.” Me vakadonuya me kauta na noda veikauyaki o koya. Kakua ni taroga, “O cei o koya oqo?”
2. Qito ni sere ka lagasere vata. Na sere taleitaki e rawa ni vakaceguya ka kau mai e dua na gauna veikabau, ia na veivosaki e dredre.
3. Lakovi lekaleka. E tukuna na Family Caregiver Alliance me lakovi wavokita na vale ni veilomani, vakabibi kevaka e tiko e dua na veikau teitei. E okati talega e dua na lakovi ena idabedabe veitosoyaki.
4. Solia e dua na oca ena liga. E dua na wai ni liga kaukauwa malumu ka dua na caka malumu ena liga e rawa ni vakaceguya.
5. Vukei koya ena nodra ivakarau. E tukuna na Dementia Australia me daramaka na ulu, biuti na ikau ni liga malumu se vukei koya me daramaka na nona isulu taleitaki, kevaka e taleitaka.
6. Qito e dua na qito rawarawa. E tukuna na Family Caregiver Alliance me vakayagataka na pepa qito, domino se na ka era dau qito kina eliu. Ena tablet, e rawa ni qito Picture Pairs ka ra tu ga na itaba ka sega ni dua na gauna. Photo Pairs e vakavurea na itaba o sa digitaki me dua na qito veivakatautauvatataki, ka ra na tiko ga ena nomu brausa.
7. Raici vata e dua na ka. E tukuna na Family Caregiver Alliance me raici na comedy se na itaba ni motoka makawa. Kevaka mada ga e sega ni muria vinaka na itukutuku o koya, e rawa ni tiko voleka ka veikabau vata ga.
8. Wilivola vakacurumi. E dua na serekali lekaleka, e dua na tikina taleitaki se e dua na leta mai vei na vuvale.
9. Tiko ga vata. Na taura liga se tiko bogi vata ga e dua na sarakovi dina. E tukuna na Alzheimer’s Association ni sa dodonu ga ni sega ni kila na ka me cavuta, ka na kena bibi duadua o iko tiko voli ga.

E rawa ni vukei iko na Conversation Cards ni o sa oti na nomuni ka me veivosakitaki. E dua talega na itaba ka tiko kina ka dua na taro ni veivosaki kaukauwa.

Na sala vakaevei me’u veivosaki kina ena gauna ni sarakovi?

• Kila iko ena gauna kecega. “Bula na tamaqu, o yau o Maka, na luvequ tagane.” E tukuna na NIA me kila ga vakalekaleka koya o iko me tekivu kina na veivosaki.
• Lako mai ena mata ka dabe ena ivakatagedegede ni nona mata.
• Kua ni veivakadonui se veisaqasaqa. E tukuna na NIA me kakua ni veivakadonui koya ke dua na cala se guilecava e dua na ka.
• Vosota ni dredre me kune na vosa. Solia na gauna sa basata.
• Vakila na nona vakasama. Kevaka e rarawa se oca o koya, vakadinadina talega ka oti ga o koya ka biuta na ulutaga tale.
• Kua ni taroga me vakatovolei. Me vaka “O na kila au beka?” se “Na cava o a kana ena kanaivanua?”

Raica talega na neitou vakatutu ni veivosaki me baleta eso tale na ka.

Na cava me’u cakava ni sa kerea o koya me gole i vale?

Vakila na vakasama e tu e muri ni vosa (na neitou ivakadewataka baleta ni dua e dau kerea me gole i vale e tiko kina eso tale na ka). E tukuna na Family Caregiver Alliance ni na vosa “au gadreva meu gole i vale” e dau ibalebale ni “au sega ni vakacegu” ka e tukuna eso na isau me vaka “Talanoataka vei au na nomu vale” se “Na cava e taleitaki cake vei iko ena nomu vale?” E tukuna talega na Dementia Australia ni na “vale” e rawa ni kena ibalebale e dua na gauna se vanua e a veilomani kina o koya.

Vakayagataka na ka oqo:

• Vakila na nona rarawa: “Au rogoca ni o sa misa ki na vale.”
• Solia na veicaqomi kevaka e vinakati
• Raica vata na itaba se veivosaki me baleta na vale ni vuvale
• Solia e dua na lakovi, e dua na gunu se e dua na kakana

Kua ni veisaqasaqa se vakamacalataka ni sega ni rawa me gole i vale. E sega ni vukei rawa ka dau vakaleqa cake ga na rarawa.

Ena bau balavu vakacava e dodonu me’u sarakovi kina?

Na lekaleka ka dau caka vakawasoma e vinaka cake. E tukuna na Family Caregiver Alliance ni o koya oqo e sega ni naumaki rawa ni o tiko lima na miniti se lima na auwa, ka e tukuna ni tolu na sarakovi lekaleka ena wiki e rawa ni vinaka cake mai na dua ga na sarakovi balavu. E tukuna talega na Dementia Australia ni sega ni dua na wiliwili dodonu me baleta na levu ni sarakovi se na balavu.

Ena imatai ni veimacawa ni nona biubiu ki na vale ni veilomani, e tukuna na Family Caregiver Alliance me sarakovi vakawasoma, ka qai malua ga o koya ka tuvanaki ki na dua na ituvatuva tudei. Taroga vei ira na kaimawi na ka era sa raica tiko.

Na sala vakaevei meu biuti koya ka sega ni rarawa?

Na biuti koya e dau na ka dredre duadua. E tukuna na Dementia Australia me:

• Tukuna na levu ni gauna o na tiko kina ni o sa yaco. “Au na tiko e dua na auwa, ka qai gole meu volia eso na ka.”
• Vakayagataka e dua na veikauyaki me itinitini ni sarakovi. “Ni keirau sa oti oqo na sere, au na biuti iko oqo.”
• Cakava na biuti koya ena gauna ni kanaivanua se dua na veikauyaki, se kerea vei ira na kaimawi me ra vukei koya me laki tiko ena dua na ka tale.
• Kua ni balavu na veibiuti ka vakayagataka ga na sala vata ga ena gauna kecega. Na tiko cake, na vosota rarawa se na tiko “lekaleka ga tale” e rawa ni dredre cake kina na veibiuti ena veisiga mai na mua.

Ni o sa biuti koya, e dautou rarawa. Me kakua ni dua na ka oqo. Kevaka e rarawa o koya, e rawa ni vukei koya vakamalua na kaimawi ni oti ga na nomuni biuti koya.

Sarakovi e dua e tauvi mate ni yalolailai ena valenibula

E dua na valenibula e dau caca, sega ni kilai, ka taucoko kei na tamata sega ni kilai, ka oqo e rawa ni dredre sara vei dua e tauvi mate ni yalolailai. E tukuna na ivakadewataka ni NIA me baleta na kau mai e dua e tauvi mate ni Alzheimer’s ki na valenibula:

• Tiko vata kei koya ka rawa ni levu cake. E dua na lewe ni vuvale, e dua na itokani taleitaki se e dua na dauveivuke sa saumi me tiko vata kei koya.
• Solia vei ira na kaimawi e dua na pepa ni itukutuku ni tamata. Tiko kina na nodra ituvatuva ni veisiga, na yaca taleitaki era dau kerea, na ka era taleitaka ka sega ni taleitaka, na ka e rawa ni vakacacana nodra vakasama, kei na ivakatakilakila ni rarawa ka sega ni cavuti ena vosa. Biuta eso na pepa ena rumu ka talega ena vale ni kaimawi.
• Vukei koya me kana ka gunu. E vuqa na qase era na sega ni kana ka gunu vakavinaka ena valenibula. Dolavi na konete, vukei koya ena kanaivanua, kana vata kei koya, ka solia na gunu vakawasoma.
• Kauta mai na iyaya vakacegu. Me vaka na itaba se na iyaya ni lotu taleitaki.
• Vakamalua na domo. Katia na teviti ka vagalalataki na domo ni talevoni kei na intercom.
• Vakayagataka na itovo vakacegu. Me vaka na sere malumu, wilivola, masu, lagasere se raica na itaba makawa.
• Vukei koya me toso ni sa malumalumu ka rawa ka sa vakadonui tu mai vei ira na kaimawi.
• Tukuna vakamalua vei na vuniwai kevaka e dua na veisau vakamalua ka dredre vei koya. E tukuna na NIA ni na veivakasaurarataki vakamalua levu, ka vakatokai ni delirium, e rawa ni oka kina na mate ni sukari, katakata ni yago, druka ni wai se na revurevu ni waiwai ni wainimate, ka gadreva na veivuke vakavuniwai.

E dua na sarakovi lekaleka ka malua, vata kei na mata taleitaki ka dua na sere taleitaki, e rawa ni na ka kaukauwa duadua ni vakacegu ena siga ena valenibula.

Kauta mai na gone ena sarakovi

Era rawa ni kau mai na katakata levu na gone. Vakavulici ira taumada ena vosa rawarawa ka dina, me lekaleka na sarakovi, ka solia vei ira e dua na cakacaka, me vaka na vakaraitaka e dua na droini se solia e dua na itaba. E tukuna na NIA ni era rawa ni veikauyaki rawarawa vata na gone kei ira era tauvi mate ni Alzheimer’s, me vaka na raica vata na kato itaba se rogoca vata na sere. E tukuna talega na Dementia Australia me tuvana e dua na kato lekaleka ni kakana se ka malumu me ra laki veikauyaki kina na gone lalai.

Vakaraica talega iko ga

Na sarakovi e rawa ni oca ka vakayarayarataki, vakabibi kevaka sa veisau levu na tamata o ya. E dodonu ga me sarakovi vakalailai ke o gadreva, kauta mai e dua na itokani me vukei iko, se biuti koya vakalevu ena dua na siga dredre. Me baleta eso na rai, raica na veivuke vei koya e dau qarava. Kevaka o tiko yawa, raica talega na neitou ivakadewataka me baleta na talevoni kei na sarakovi ena vidio.