101 na iVakasala Rawarawa vei ira era Mate ni Vakanananu

Na cakacaka vinaka duadua vei e dua e bula kei na mate ni vakanananu, e dau ka e sa kila tu me cakava, ka vakalailaitaki vakalailai ka caka vata kei e dua e nuitaka. Era tu e ra na 101 na ivakasala, ka tuvai me vaka na kedra mataqali, ka vakamacalataki kina na kena vakarautaki kei na sala me vakamamadataka ni sa dredre. E sega ni gadrevi na iyaya kaukauwa, ka sega ni dodonu mo vakacavara e dua na ka. E dua na yakavi vinaka e rawa ni dua ga na basi taulo kei na dua na bilo kofi dou gunuva vata.

O na digia vakacava na cakacaka e veiganiti?

Digia me vaka na tamata, sega ni vaka na lisi: tekivu mai na ka e dau taleitaka tu kei na ka e rawata vakamamarau nikua.

• Vakasamataka na nona cakacaka kei na ka e taleitaka. Na Alzheimer’s Association e vakatura ni dua e dau cakacaka ena valenivolavola e rawa ni taleitaka na tuvata ilavo se na vakarautaki ni meli, ka dua na dau teitei e rawa ni taleitaka na cakacaka ena lomanibai.
• Raica na ka sa cakava tu. Kevaka e dau tavulaca na nona varada o tamamu ena veimataka lailai ka sega ni kerei, vakacuruma ki na siga.
• Vakarautaka me vaka na ka e rawa. Na oca, na rai, na rogoci, na liga mosi kei na tu dei e bibi kece.
• Raica na nona yalo. Na cakacaka osooso se rorogo e vinaka vei eso, ia e vakararawataki ira eso tale.
• Solia e dua na inaki. Na lobia taulo me baleta e dua na soqo e rairai yaga cake mai na dua na vakatovotovo ga.

E dua na ivakaraitaki lekaleka me vaka na ituvaki

Na mate ni vakanananu e dau vakamacalataki ena ituvaki taumada, e loma, kei na ituvaki e muri. Oqo na yaca walega, sega ni kato, ka vuqa na tamata era tiko ena siga vinaka kei na siga dredre, o koya mo muria ga na ka o raica nikua. Na lisi ni Alzheimer’s Foundation of America me vaka na ituvaki e muria talega na ivakarau oqo.

O na tekivuna vakacava e dua na cakacaka kei e dua e bula kei na mate ni vakanananu?

Tekivu vakalailai, tekivu vata kei koya, ka vakamamadataka na kena rawarawa me kaya io. E vuqa era se vinakata me tiko kina ia e dredre vei ira me tuvatuva se tekivu.

1. Digia na nona gauna vinaka, e vakavuqa na mataka.
2. Vakarautaka kece na ka taumada me dou tekivu sara ga.
3. Kerea na veivuke, sega ni vakatovotovo: “O rawa ni vukei au vakalailai ena ka oqo?”
4. Tekivuna o iko. Lobia na imatai ni taulo ka laiva me curu mai. Na vakaraitaki e vinaka cake mai na vakamacala.
5. Solia dua ga na ikalawa ena dua na gauna.
6. Taura na tiki dredre duadua. Na Alzheimer’s Association e vakatura mo vakarautaka o iko na ivakarau ni kakana, qai solia vua na sipuni me veicurumaki.
7. Laiva me caka ena nona sala. E vinaka ga na taulo e lobia ena dua tale na sala.
8. Muduka ni sa sega ni marau. Na yavayava sega ni dei, na mataboto se na “au sega ni rawata” e ivakatakilakila mo veisautaka se vakacegu.

Raica talega na cakacaka vata kei na ivakasala ni veivosaki.

Na cakacaka ni veisiga e vale

Na cakacaka ni vale e kilai ka yaga, o koya e vanua vinaka me tekivu kina. Na National Institute on Aging e cavuta na savasava bilo, tuvatuva na teveli, tavulaca, tuvata na meli kei na lobia isulu me cakacaka era rawa ni taleitaka. Eso tale ena cakacaka ni vale.

1. Lobia taulo katakata. Lutuva mai na misini na basi ki na teveli ka lobia vata. Ena gauna tale, na vakamamare kei na binia e veivuke talega.
2. Veivolekati na totini. Tekivu ena roka duidui sara. Ena gauna tale, na tuvata na rarama mai na butobuto e rauta.
3. Tuvatuva na teveli. Solia dua ga na mataqali iyaya ena dua na gauna. Vakarautaka o iko e dua na vanua me ivakaraitaki.
4. Savasava se vakamamaca na bilo. Wai katakata, sovu kei na bilo sega ni voroka rawarawa. Na vakamamacataki ni dabe e rawarawa vei na yava.
5. Quisia na teveli. Solia e dua na isulu suasua ni oti na kana. E cakacaka dina vei na liga e vinakata me cakacaka tiko.
6. Tuvata na meli. Na ivola kei na meli sega ni yaga ki na “maroroya” kei na “biuta.” Kakua ni vakayagataka na bili dina.
7. Musu ivola ni vakalailaitaki isau. Sisisisi sega ni gata kei na ivola ni sitoa. Ena gauna tale, na wiritaka na kakana e taleitaka e rawa talega.
8. Tuvata na ilavo siliva. Tuvata ki na bilo se viri ki na waiwai. Biuta na ka lalai kevaka e dau biuta na ka ki gusuna o koya o qarava.
9. Tavulaca se qusia na kuvu ni soso. E dua na itavulaca mamada ena varada, se dua na isulu ni qusia balavu ka vakayagataki ni dabe.
10. Veivuke ena vakarautaki ni kakana. Vua na kakana draudrau, basuraka na liti, veicurumaki. O taura na isele kei na katakata.
11. Vakarautaka e dua na iwalewale ni kakana ni matavuvale. Vakayagataka na kadi ena nona volavola kevaka e tu. Ena gauna tale, e rawa ni o koya na dau tovolea.
12. Caka na cakacaka ni valenivolavola. Lobia meli, vakacuruma ki na waqawaqa ka drega sitaba, se volavola vata na lisi ni voli.

Sere

Na sere kilai e rawa ni yacovi ira na tamata dina ga ni sa dredre na vosa. Na ivakasala ni sere ni Alzheimer’s Association e vakatura na sere kilai, sega na kacivaki ni volivoli kei na kena bokoci na retioyaloyalo. Raica na cakacaka ni sere.

13. Vakarautaka e dua na lisi ni sere vakataki koya. Na sere mai na nona gauna ni cauravou, na nona vakamau, na nona lotu kei na nona ivakarau.
14. Sere vata. Tekivu sere o iko. Na tagitagi se na vakarorogo e wili talega.
15. Taura na ivakatagi. Vakamamaca liga, yavita na duru se yavita e dua na dramu ni liga. E yaga ni dabe kei na ituvaki e muri.
16. Danisi. Danisi vakamalua ena valenikana, se yaviyavi ni dabe ka taura na liga.
17. Vakarogoca e dua na albamu taucoko. E dua na ivakatagi e taleitaka mai na tekivu ki na icavacava, kei na kofi ka sega tale e dua na ka e yaco.
18. Talanoa me baleta na sere. Sureta na italanoa, sega ni taroga na ka dina: “Tukuna mai vei au na danisi o a dau lako kina.”
19. Sarava e dua na musical se koniseti volai. E dua na vakaraitaki e dau taleitaka e rawa ni yakavi vinaka. Ceguva ena gauna cava ga.
20. Qiria e dua na iyaya ni ivakatagi kilai. E dua e dau qiri piano e rawa ni taleitaka na sere rawarawa; ena gauna tale, vica ga na nota vata.
21. Rogoca na sere bula. E dua na koniseti lekaleka ni itikotiko se vakatovotovo ni mataivakatagi. Dabe voleka ki na katuba.

Nanuma vata: iyaloyalo, iyaya kei na italanoa

Marautaka vata na gauna sa oti ka kakua ni vakatovolei. Biuta na “O nanuma li…?” kei na “O cei oqo?” ka vakayagataka na sureti wavoki. Raica na cakacaka ni nanuma vata.

22. Raica vata e dua na ivola ni iyaloyalo. Tukuna na ka o raica: “Totoka dina na isulu o ya. Tukuna mai vei au na siga o ya.” Vakadonuya na yaca cava ga e vakayagataka.
23. Vakarautaka e dua na kato ni nanuma. E dua na kato ni iyaya mai na nona bula, me vaka na beji ni cakacaka se kadi ni kakana. Kauta mai dua ga na ka ena dua na gauna.
24. Tekivuna e dua na ivola ni italanoa ni bula. Vica ga na iyaloyalo ena dua na tabana kei na ivakamacala levu. E vukei ira na dau veivuke vou me ra kila na tamata.
25. Vakayagataka na kati ni veivosaki. Na kati ni veivosaki e veiwaki kina e dua na iyaloyalo kei na dua na taro wavoki.
26. Caka e dua na qito ni iyaloyalo ni matavuvale. Na veivolekati iyaloyalo e vukica na nomu iyaloyalo me qito ni veivolekati.
27. Sarava na iyaloyalo ni vale se retioyaloyalo makawa. Vakamacala vata ka kakua ni taroga na taro.
28. Taura na iyaya mai na nona cakacaka. E dua na sipana, na sitetisikope, se dua na ivola ni volavola. Na liga e dau liutaka na italanoa.
29. Vakarautaka e dua na kakana mai na nona gauna ni gone. E rawa ni veicurumaki, tovolea, se tiko ga ena valenikana vata kei iko.
30. Raica e dua na mape ni vanua e a tiko kina. Muria na sala kilai ena dua na mape levu ni dou veitalanoa tiko.

Cakacaka ni bulibuli

Na cakacaka ni liga e baleta na caka, sega ni ivakarau sa oti. Maroroya na iyaya me vakaturaga ka taqomaki. Raica na cakacaka ni liga kei na droini.

31. Boro ena wai ni roka. Pepa vavaku kei na vica na roka. Kevaka e dredre na tekivu, liutaka vata na imatai ni idre.
32. Rokataka na droini vakaturaga. Senikau se ilava, sega ni katooni. Na noda tabana ni rokataki e rawa ena sikirini se tabaki.
33. Caka e dua na kolaji. Basuraka na iyaloyalo ni iteitei, motoka se kakana mai na mekasini ka vakadabeca. Ena gauna tale, na digia ga na iyaloyalo e rauta.
34. Tuvatuva na senikau. E dua na ilala mai na sitoa kei na tavaya. Ena gauna tale, vica ga na kau ena tavaya lailai.
35. Cula se kurosete vata. Icula rawarawa ena icula lelevu. Ena gauna tale, na vivia na wa ni cula me polo.
36. Caka na kadi vei ira na lewe ni matavuvale. Sitaba, saini se ukutaka na kadi ni sucu kei na kadi ni veivakabulai vei ira na tamata dina.
37. Bulia na kelekele mamaca. Biliga e dua na peleti lailai. Vakayagataka na iyaya taqomaki ka tiko voleka.
38. Vakanamata ka vakarautaka na kau. E dua na kato ni vale ni manumanu vuka sa koti tu kei na pepa ni kau, sega na iyaya kaukauwa. Raica na cakacaka vei ira na tagane.
39. Volavola se tukuna e dua na ivola. Vua e dua na makubui se itokani makawa. Kevaka e dredre na volavola, e vosa o koya ka o volavola o iko.

Taudaku kei na teitei

Na cagi savasava kei na rarama ni siga e itokani vinaka. Raica na cakacaka e tautuba kei na teitei.

40. Suvuya na kau. E dua na tavaya wai lailai kei na vica na tavaya ni teitei. Na suvuya ni veisiga e solia e dua na ivakarau ki na siga.
41. Teivaka e dua na kau ena tavaya. Biuta ena teveli me kakua e dua e tekiduru. Na kau lailai sa tubu e rawarawa cake mai na sorenikau.
42. Kauta laivi na co ca se na senikau sa mate. Vaka na ligaliga, ka dua ga na vanua lailai ena dua na gauna.
43. Sasoqia na drauni mate. Dua ga na vanua lailai. Ena gauna tale, na taura tu na taga e cakacaka dina.
44. Taubale ena sala kilai. Vakatakava na tikiva se lako ki na kato ni meli. Na lekaleka e vinaka.
45. Tiko vata e tautuba. E dua na idabedabe ena varada ena dua na siga vinaka. Raica na o se ira era lako sivita.
46. Vakani ira na manumanu vuka. Vakasinaita vata na kedra kato ni kakana ka sarava mai na katubaleka.
47. Savasava na motoka. Basi, sipoci, yakavi katakata. Na suasua ni yava ni qiqi e cakacaka vinaka ni dua na ikalawa.

Cakacaka ni vakila

Na tara, na boi, na tovolea, na rorogo kei na rai e bibi cake ni toso tiko na mate ni vakanananu. Na NHS e cavuta na sere, na iyaya me tauri kei na veimirimiri ni liga ena ituvaki e muri. Raica taumada na ka e rawa ni vakavuna na mosi ni yago kei na rerevaki ni tiloma; raica na cakacaka ni vakila.

48. Vakamirimiria na liga. Taroga taumada ka vakayagataka na wai ni yago vakalailai. Digia na sega na boi kevaka o sega ni dei ena kuli se na mosi ni yago.
49. Vakila na isulu. E dua na basi e tu kina na veleveti, kodiuroi, vulukau kei na satini me tara ka lobia.
50. Boi kina na kau boivinaka kei na kofi. Mirimiria na miniti se rosemari vou ena nomu iqaqalo. Kakua ni vakayagataka na boi kaukauwa kevaka e tiko na leqa ni icegu.
51. Serulaka na uluna. Vakamalua ka yalovinaka, kevaka e taleitaka.
52. Vola vata e dua na isulu katakata. Me baleta na liga kei na mata ena dua na siga batabata. Tovolea taumada na katakata.
53. Vakayagataka e dua na evuloni ni cakacaka. Ibulubulu lelevu kei na sipa e cula dei tu. Raica me kakua e dua na ka e luvata.
54. Tovolea vata e dua na kakana e taleitaka. E dua na sipuni lailai, ena mataqali e rawa ni kania vakataqomaki.
55. Vakarogoca na rorogo ni veika bula. Uca, ua se domo ni manumanu vuka ena rorogo lailai.
56. Sarava e dua na ka toso vakamalua. Tagi ni ika, iyaloyalo ni veika bula se na uca cevata e lutu.

Qito kei na veitarogi ni vakasama

Na qito e yaga ni sega na ivakatakilakila ni gauna, na iskor se na veivakasaurarataki. Kevaka e tekivu rairai me vaka e dua na vakatovotovo, biuta laivi. Raica na digidigi ni app kei na qito kei na qito ni vakasama.

57. Veivolekati iyaloyalo. Na veivolekati iyaloyalo e laiva na iyaloyalo me ra tu vakadomobula, o koya e baleta na raica, sega ni nanuma.
58. Kunea na iyaloyalo tautauvata. Na kunea na ka tautauvata e solia e rua ki na va na digidigi. Veitalanoa me baleta na iyaloyalo yadua.
59. Tuvata ki na basi. Na tuvata vata e vaka na tuvata totini ena sikirini.
60. Caka e dua na pasolo ni tiki lelevu. Iyaloyalo vakaturaga, ka lailai na iwiliwili ni tiki. Na pasolo ni iyaloyalo e vakaraitaka tiko na iyaloyalo taucoko. Eso tale ena pasolo me baleta na mate ni vakanananu.
61. Qitora e dua na qito kati makawa. Na ka e dau qitova ena vuqa na yabaki. Ena gauna tale, na tuvata na ilala me vaka na roka sai koya na qito.
62. Qito domino. Veivolekati na mua. Ena gauna tale, na viritaki ga na tiki me laini e vinaka.
63. Tovolea e dua na vakasaqaqara vosa ni volavola levu. Na noda vakasaqaqara vosa e tu na vosa ki na yasana kei na ra ga, ka rawa ni tabaki.
64. Vakayacora na vosa kilai. Na vakacavara na vosa kilai e laivi iko mo vakaraitaka na kena icavacava ena gauna cava ga.
65. Qitora na bingo ni iyaloyalo. Na bingo ni iyaloyalo e veiganiti kei na matavuvale kei na ilawalawa. Veivuke ena makataki ni kati ena yalomalua.
66. Qito damudamu. Vakamalumalumutaka na lawa. Na toso na tiki ni dou veitalanoa tiko e wili talega.

Toso ni yago

Na NIA e vakatura na taubale, basikeli tu, kau ni dodreta, viritaka e dua na polo malumu se baluni, laveta na tini ni supu kei na vidio ni vakaukauayago vei ira na qase. Veitaratara kei na vuniwai ni bera ni tekivu e dua na ka vou, vakabibi kevaka e tiko na leqa ni tu dei.

67. Virilaka vata e dua na baluni. Dabe ka veirai vata. E toso vakamalua, o koya e rawarawa me toboki.
68. Muria e dua na vidio ni vakaukauayago ni dabe e caka vei ira na qase, vata kei koya.
69. Dodreta ena dua na kau ni dodreta. Veidreti ni liga vakamalua ena dua na kau mamada ni dabe.
70. Laveta na tini ni supu. Laveta na liga vakamalua, de dua vata kei na sere.
71. Vodo basikeli tu. Vica na miniti rawarawa, o tiko voleka.
72. Danisi kei na isulu mamada. Yavita na isulu mamada me vaka na sere, ni dabe se tu.
73. Taubale kei na inaki. Me vakauta e dua na ivola se volia e dua na kofi. E dua na vuna me lako kina e rairai vakadua.
74. Veivakacegui ena icegu vakamalua. Vakamalumalumutaka vata na toso ena icegu vakamalua.

Cakacaka vata kei ira tale eso

Na tiko vata e bibi dina ga ni sa dredre na nanuma na yaca, ka rawarawa cake na ilawalawa lailai mai na lelevu. Na NIA e kaya ni dua e rawa ni sega ni nanuma o cei e sikovi koya, ia e dau marautaka tiko ga na nona tiko vata. Raica na veisiko.

75. Dua se rua ga na dau sikova ena dua na gauna. Veisiko lekaleka ena dua na rumu vakanomodi, kei na iyaloyalo me raici.
76. Veitaratara ena vidio kei na matavuvale. Veitaratara lekaleka, dua ga na domo ena dua na gauna. Raica na qiri ena talevoni kei na vidio.
77. Tovolea e dua na memory café. Soqo rawarawa vei ira era bula kei na mate ni vakanananu kei ira era qaravi ira. Taroga na valenivolavola ni veivuke ni qase ena nomu vanua se cava e voleka.
78. Kana e tautuba ena gauna vakanomodi. Na NIA e vakatura e dua na valenikana kilai, vakanomodi ena gauna sega ni osooso, kei na teveli voleka ki na valenisili.
79. Sikova e dua na valenisoqo ni qase se parokaramu ni veisiga. E itokani vei koya ka dua na gauna ni vakacegu vei iko.
80. Tiko vata kei ira na gone. E dua na veisiko lekaleka, vakanomodi mai vei ira na makubui se luvei ira, se wiliki e dua na ivola ni iyaloyalo vua e dua na gone lailai.
81. Wasea vata na niusipepa kei na kofi. Wilika cake na ulutaga. Na ivakarau e bibi cake mai na itukutuku.
82. Vukei e dua tale. Lobia na ivola ni soqoni ni lotu se caka e dua na kadi vei e dua na itokani voleka.

Na cakacaka ni vakabauta kei na yalo

Muria na ivakarau ni vakabauta nei koya o qarava, se sega ni dua. Na NIA e vakatura na soqoni ni lotu kilai, wiliwili, sere tabu, masu, vakasama vakanomodi kei na ivakarau ni soqo ni marau.

83. Lako ki na soqoni ni lotu kilai. Digia e dua e vakanomodi, dabe voleka ki na sala, ka tukuna vei ira na tamata e kea me baleta na mate ni vakanananu.
84. Sarava e dua na soqoni ni lotu ena initaneti ena siga e dredre kina na lako yani.
85. Masu se wiliki vata. Na vosa kilai, wilika vakamalua. E rawa ni curu mai ena tiki e kila.
86. Lagata na sere ni lotu se sere tabu mai na nona ivakarau.
87. Maroroya na ivakarau ni soqo ni marau. Kadrala ni batiri, e dua na masu ni vakalougataki, na iukuuku e dau vakayagataka.
88. Wasea e dua na gauna vakanomodi. Tiko vata ena iteitei se sarava vata na dromu ni siga.

Manumanu

Na NIA e vakatura na vakani, serulaki, taubaletaki, se na tiko vata kei na taura e dua na manumanu.

89. Serulaka e dua na koli se pusi yalomalua ena idre balavu, vakamalua.
90. Vakani vata na manumanu. O vakarautaka na ivakarau; o koya e sovaraka.
91. Taubaletaka vata na koli. O taura na dali.
92. Vakatokai koya e dua na manumanu ena duru. E dua na pusi yalomalua ena dua na iubi e rawa ni veivakacegui sara.
93. Ciqaravi na manumanu era sikovi kemuni. Eso na vale ni qaravi kei na parokaramu ni veisiga era kauta mai na manumanu. Taroga ena nomu vanua.
94. Solia e dua na manumanu malumu e vaka na dina. Kevaka e sega na manumanu, eso era taleitaka na taura e dua na pusi se koli malumu e vaka na dina. Solia ga vakadua, sega ni vaka e dua na iyaya ni qito, ka ciqoma na ‘sega’.

Cakacaka ni draki kei na soqo

Maroroya na ivakarau, ia vakamamadataka. Na NIA e vakatura mo raica vinaka na ka e rawa ka vakarautaka e dua na vanua vakanomodi me vakacegu kina ena soqo osooso.

95. Ukutaka me vaka na draki. E dua na bamukini, wiri se senikau vou ena teveli.
96. Caka e dua na kakana ni soqo. Vivia na madrai se boroya na biskete. O taura na ovani.
97. Vakalilia na iukuuku. Na iukuuku sega ni voroka, solia dua ga ena dua na gauna.
98. Draiva mo raica na rarama. E dua na draiva lekaleka ena yakavi e sega ni kerea e dua na ka, na tiko vata ga.
99. Teivaka na sorenikau ni vula i cabecabe. Dregata na sorenikau ki na tavaya ena vula i raki ka waraka na kena cabe mai.
100. Vakasavasavataka na sila se na pi. E dua na cakacaka ena varada ena vula i katakata kei na dua na bilo ena duru.
101. Volavola na kadi ni soqo ni marau. O koya e saini, drega sitaba se sogota; o iko o qarava na itikotiko.

Vakacava kevaka e sega ni yaco vinaka e dua na cakacaka?

Muduka, ka tovolea e dua tale na ka ena dua tale na gauna. Na NIA e vakatura mo raica na rarawa ka laiva me sarasara ga o koya o qarava kevaka e vinakata. Na ‘sega’ e dau kena ibalebale ni dredre na cakacaka, sega ni gauna donu, se dua tale na ka e leqataka, me vaka na mosi, na viakana se na rorogo. Vakalailaitaka, tovolea ena mataka cake, se tekivuna o iko ka raica se curu mai. Raica ni kaya sega kei na sega ni dau vakacegu ena yakavi.

Me biu na cakacaka ena maliwa ni kakana kei na vakacegu, raica e dua na ivakarau vinaka ni veisiga. Me baleta na ka mo vakarautaka tu, raica na cakacaka me tabaki, kei na cakacaka ni ilawalawa ena vale ni qaravi kevaka o liutaka e dua na ilawalawa. Na nomu vakacegu e bibi talega: raica na qaravi koya vakataki iko.