Na kena isau lekaleka .
Ena mate vakasama levu, na itaviqaravi e vakatau vakalevu ki na veika e rogoci, raici, se tarai, kei na nomu tiko vata: vakatagitaki na nona sere taleitaki, taura na ligana, veimoloi ni liga vakamalua, wilika vakarogoci, raica na itaba, rorogo ni veika bula kei na tiko volekata na katubaleka se taudaku. Na veika oqo e rawa ni caka ena gauna e davo tu kina e loma ni moci se idabedabe. Vakamalumalumutaka na gauna, vakaraica na matana kei na ligana me kilai kina kevaka e vakacegu, ka nanuma ni nomu tiko vata sa dua na ka bibi sara.
- E rawa tiko ga na veiwekani. Ena ituvaki oqo, e vakila vakalevu na vuravura ena veika e rogoci, raici, se tarai.
- Na sere, na veitaratara malumu, na domo kilai kei na veika malumu me tauri e rawa ni yaco yani ena gauna e sega tale kina ni rawarawa na vosa.
- Vuqa na vakasama eke e rawa ni caka vei koya e davo tu e loma ni moci se idabedabe.
- Vakaraica na ivakaraitaki ni vakacegu se na rarawa ena mata, liga kei na icegu ni cegu, ka muduka kevaka e laurai e dua na ivakaraitaki ni rarawa.
- Vakalewai ira na ka lalai, ka solia na kakana se wai wale ga me vaka na ivakasala ni timi ni veiqaravi, baleta ni rawa ni sega ni taqomaki na tilomi.
Ena draunipepa oqo (6 iwasewase)
Ena ituvaki levu ni mate vakasama, e rawa ni vosa lailai sara e dua na tamata, gadreva na veivuke ena veiqaravi ni veisiga kece, ka vakayagataka vakalevu na siga e loma ni moci se idabedabe. E rawa ni rairai me vaka ni sega tale na ka me caka vata. Ia e tiko ga. Na Alzheimer’s Association e kaya ni so na tiki ni nona bula e rawa ni tiko ga, kei na ni ena ituvaki oqo e vakila vakalevu na vuravura ena veika e rogoci, raici, se tarai. Na sere, na veitaratara, na domo kilai kei na nomu tiko vata vakacegu e rawa tiko ga ni kauta mai na vakacegu kei na gauna lekaleka ni veiwekani.
Na cava na itaviqaravi e vukea na mate vakasama levu?
Na itaviqaravi rawarawa e vakayagataki kina na veika e rogoci, raici, se tarai, kei na tiko vata vakacegu, e dau vuke vakalevu ena ituvaki levu. Na Alzheimer’s Association e vakatura me vakatagitaki na nona sere taleitaki, wilika na tiki ni ivola e bibi vei koya, veimoloi na kuli ena wai ni kuli e taleitaka na kena iboi, kei na tiko vata e tautuba ena dua na siga vinaka. Na National Institute on Aging e kuria na italanoa, na vakaraitaki ni itaba, na veitaratara malumu se veimoloi, kei na sere, rorogo vakacegu se rorogo ni veika bula, ka kaya ni nomu tiko vata ga e rawa ni vakaceguya.
Na Alzheimer’s Foundation of America e kaya ni o ira era tu ena ituvaki levu e dau levu na nodra gagadre me taura voleka e dua na ka me vakacegui kina, ka vakatura na itaviqaravi rawarawa ni vakila, veivakayavalati malumu, tosoi ni isulu mamare, sere, sikovi ni manumanu, veitaratara kei na droini galala.
Itaviqaravi me baleta na tamata e davo tu e loma ni moci se idabedabe
- Vakatagitaka na nona sere. Digitaka na sere mai na nona gauna ni cauravou se goneyalewa, mai na nona vakabauta se mai na nona matavuvale. Maroroya me lailai na rorogo ka tiko voleka. Ena gauna oqo, so era tavulica na iqaqalo ni liga se lagasere. Raica na itaviqaravi ni sere.
- Taura na ligana. Na tauri ni liga ga, kei na veimoloi malumu ni iqaqalo levu, sa dua na itaviqaravi. Tukuna taumada na ka o cakava.
- Veimoloi na ligana vakamalua. Vakatakatataka vakalailai na wai ni kuli ena ligamu ka veimoloi mai na liga ki na iqaqalo ni liga. Digitaka na wai ni kuli sega ni boi, se dua na iboi e dau taleitaka kevaka e vinakata na kulina.
- Wilika vakarogoci. E dua na serekali e taleitaka, na tiki ni ivola e lomani, na masu se na tabana ni qito. Na ivakatagi ni domomu e bibi cake mai na vosa.
- Talanoa. Talanoa me baleta e dua na ilakolako ni matavuvale se na siga erau vakamau kina. E sega ni gadrevi mo waraka na isaunitaro.
- Vakaraitaka na itaba. Taura e dua ga na itaba levu ena dua na gauna, vakadodonuya ki na matana ka vakamacalataka ena yalovinaka. Vakalewai na taro se cei e tiko kina.
- Solia e dua na ka malumu me taura. E dua na isulu ni savata e lobiki, dua na tiki ni isulu malumu se dua na manumanu malumu. Na NIA e vakatura me soli vei koya e dua na isulu ni savata me taura ena gauna e toso kina, me kua ni taura iko se na iyaya ni vale.
- Vakatagitaka na rorogo ni veika bula. Na uca, na ua se na domo ni manumanu vuka ena rorogo lailai e rawa ni vakamalumalumutaka e dua na rumu osooso.
- Kauta mai na taudaku ki loma. Dolava na ilatilati, biuta e dua na kato ni kakana ni manumanu vuka e tautuba ni katubaleka, se kauta mai e vica na senikau se draunikau vou me raici ka tarai.
- Lako i tautuba. Kevaka e rawa ni dabe ena idabedabe ni qiqi, e vica na miniti ena ruku ni yaloyalo ena dua na siga vinaka e rawa ni totoka.
- Sereki na uluna se solia e dua na isulu katakata. Na veiqaravi malumu ka vakamalua, kei na isulu katakata me baleta na liga kei na mata, e rawa ni vakilai me dauloloma.
- Toso vakamalua vata kei na sere. Vakasokumuna vata e dua na isulu mamare mamada, se veitosoyaki na liga me salavata kei na ivakatagi ni sere. Me baleta na veivakayavalati kei na tosoi ni sui, taroga e dua na dauveiqaravi ni yago se nasi me vakaraitaka vei iko na sala taqomaki.
- Cakava na droini galala. Boroya na boro sega ni ca ena dua na pepa levu ena dua na sipaci se liga, ka liutaki ena nomu liga. E sega na kena isau dodonu.
- Vakayacora na sikovi ni manumanu. E dua na manumanu vakacegu e dela ni moci se saga, kevaka e dau taleitaka na manumanu ka vakatarai ena vanua o ya.
- Cegu vata vakamalua. Tiko voleka ka cegu vakamalua ka vakarogoi. Na cegu vakamalua e rawa ni dusimaki kemudrau, ka o tekivuna qai muduka.
- Tiko vata ga. Dabe voleka, lagasere, culacula se wilivola vakamalua. Na nomu tiko vata sa rauta vinaka.
Na sala me wasea kina e dua na itaviqaravi ena ituvaki oqo
- Toro mai liu. Cavuta na yacana kei na yacamu, ka vosa vakamalua qai malumu ni bera ni o tarai koya.
- Solia e dua ga na ka ena dua na gauna. Bokoca na retioyaloyalo ni bera ni o vakatagitaka na sere. Cakava e dua ga na ka ena dua na gauna.
- Vakamalumalumutaka na gauna. E vica na miniti e rawa ni rauta. E vica na gauna lekaleka ena loma ni siga e vinaka cake mai na dua na gauna balavu.
- Vakaceguya taumada. Raica ni sa tokani vinaka. Na NIA e vakatura e dua na ba ni saga me vakacegui kina na liga ka tokona na yago e cake ena gauna e dabe cake kina.
- Vakaraica na nona ivakaraitaki. Na liga vakacegu, na mata malumu, na veiqaravi ni mata se na lagasere e vakaraitaka na vakacegu. Na NIA e kaya ni na tagi, na mata dredre, na taqomaki ni dua na tiki ni yago se na lomaleqa vakasauri e rawa ni ivakaraitaki ni rarawa. Muduka, ka tukuna vei na timi ni veiqaravi.
Dua na idusidusi totolo me vaka na veika e rogoci se tarai
| iWase | Vakasama | Qarauna |
|---|---|---|
| Rogoci | Sere taleitaki, na nomu domo ni wili, rorogo ni veika bula | Maroroya me lailai na rorogo; dua ga na rorogo ena dua na gauna |
| Tarai | Veimoloi ni liga, tauri ni liga, isulu malumu, isulu katakata | Kerekere se tukuna taumada; raica ni sega ni mosi se tagavi na kuli |
| Raici | iTaba, senikau, na rai mai na katubaleka, dua na vidio vakamalua ni veika bula | Taura na ka me dodonu kei na mata; rarama vinaka, sega na rarama kaukauwa |
| Boi | Wai ni kuli e taleitaka, senikau vou, kofi e vakasaqa volekata | Vakalewai na iboi kaukauwa; raica na mate vei ira se na leqa ni cegu |
| Tovolea | Dua na tovo lailai ni kena ikanakana e taleitaka | Na kakana kei na kena ituvaki wale ga e kaya na timi ni veiqaravi ni sa taqomaki |
Veitaqomaki ena ituvaki oqo
E rawa ni dredre na tilomi ena ituvaki levu, ka na NIA e vakasalataki ni oqo e vakalevutaka na rerevaki ni tiloma ca. Kakua ni biuta na ka lalai me voleka, ka solia ga na kakana se wai ena kena ituvaki kei na itutu e vakatura na timi ni veiqaravi. Raica vakamalua na kuli ena gauna ni itaviqaravi ni veitaratara, baleta ni rawa ni rawarawa na mavoa se damudamu ni kuli. Me baleta tale na vakasama taqomaki ni itaviqaravi e vakayagataki kina na veika e rogoci se tarai, raica na itaviqaravi ni vakila.
Mo qaravi iko tale ga
Na veiqaravi ena ituvaki levu e dau oca sara vakayago ka vakayalo, se o qaravi koya e vale se o sikova ena vale ni veiqaravi. Na timi ni veiqaravi ni hospice kei na palliative care e rawa ni vukea na vakacegu, veitokoni kei na ituvatuva, ka na NIA e vola nira dua na ivurevure ni veivuke. Na sikovi lekaleka ka vakacegu e yaga; raica na sikovi vua e dua e sotava na mate vakasama. Kevaka o liutaka na ilawalawa, na itaviqaravi ni ilawalawa ena vale ni veiqaravi e vakarautaka na vakasama me veisautaki kina na soqoni. Ka yalovinaka wilika na veiqaravi vakai koya me baleta o ira era qaravi ira tale eso: na vakacegu e tiki ni qaravi vinaka.
Na taro dau tarogi
Na cava na itaviqaravi au rawa ni cakava vata kei na tamata e sotava na mate vakasama levu ka davo tu e loma ni moci?
Vakatagitaka na nona sere taleitaki, taura na ligana, veimoloi na ligana vakamalua ena wai ni kuli, wilika vakarogoci mai na ivola se masu e taleitaka, vakaraitaka na itaba, se vakatagitaka na rorogo malumu ni veika bula. Dolava na ilatilati me rawa ni raica na taudaku. Na gauna lekaleka ka vakacegu, kei na dua ga na ka ena dua na gauna, e dau yaga vakalevu.
Era rawa beka ni marautaka tiko na sere o ira era sotava na mate vakasama levu?
E vuqa era rawa. E kaya na Alzheimer's Association ni ena ituvaki levu, e rawa beka ni tavulica e dua na yavavala se lagata vata e dua na sere mai na gauna ni gone. Digitaka na sere era taleitaka ena gauna era cauravou se goneyalewa kina, ka maroroya me lailai na rorogo.
Au na kila vakacava kevaka e taleitaka na itaviqaravi?
Vakaraica na ivakaraitaki lalai: na tabana e vakamalumalumu, na mata e vakacegu, na veiqaravi ni mata, na lagasere, na tauri ni liga se na cegu vakamalua. Na mata dredre, na toso tani, na sega ni tiko vakadua se na tagi e rawa ni vakaraitaka na rarawa. Kevaka o raica na veika oqo, muduka ka tukuna vei na timi ni veiqaravi kevaka e tomana.
E yaga beka na sikovi kevaka e sega tale ni kilai au?
Io. E kaya na National Institute on Aging ni nomu tiko vata ga e rawa ni vakaceguya, kei na veitaratara, sere kei na italanoa e rawa tiko ga ni solia na vakacegu ena mate vakasama levu sara. Na nomu domo kei na nomu veitaratara e rawa ni kilai e dina ga ni sega ni nanumi na yacamu.
iVurevure
Eda semati ki na veisoqosoqo kei na vuli e vakararavi kina na draunipepa oqo. E dau dikevi yadua ena gauna e vakavoutaki kina na draunipepa.
- Late-Stage Alzheimer's & Dementia Caregiving · Alzheimer's Association
- Care in the Last Stages of Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Therapeutic Activities for 3 Main Stages of Alzheimer's disease · Alzheimer's Foundation of America
- Activities for dementia · NHS
- Music / Art Therapy, Alzheimer's & Dementia · Alzheimer's Association